Veracêkerdena Gramerê Kirdî-Dimilî-Zazakî û Kurmancî -3 – Seîd VEROJ

Morfolojî

1.  Çekuye

Yew veng yan zî sewt o ke mana eya xoser esta, ey ra vajîyeno çekuye (vate, qiseke). Her yew çekuye, qe nêbo yew hece (kîte) ra peyda bena. Çekuyê ke yew hece ra ameyê pê, ênan ra vajîyeno çekuyê sade yan zî çekuyê yewhece.

Veng û heceyê newe û cidarî bêrê vernî û peynîya çekuyandê sadeyan, tira çekuyê newey peyda bene.

Zazakî û kurmancî de çekuyî bi hîrê hawayana yenê viraştene 

1. Çekuyê ke bi cidarana yenê viraştene

   Nê bêj çekuyî, bi girewtena cidaranê vernî û cidaranê peynî ya yenê viraştene.

1.1.1. Çekuyê ke bi cidaranê vernî ya (prefîks) virazyenê

Tayê cidarê vernî yê zazakî û kurmancî nê yî:

1.1.2. Çekuyê ke bi cidaranê peyênî ya virazîyenê

Tayê cidarê peyênî yê zazakî û kurmancî nê yî:

1.2. Çekuyê ke kokdê “kerden”, “dayene”, “bîyayene”, … ra virazyenê

1.3. Çekuyê pêrabesteyî

Çekuyê ke bi pêgirewtena çekuyandê newan peyda benê, ênan ra vajîyeno çekuyê pêrabesteyî. Mîsal: mîyan, ser-, bira-, bin- …

1.3.1. Çekuyê pêrabeste yê ke didi yan zî hîrê nameyan ra peyda benê 

1.3.2. Çekuyê pêrabeste yê ke bi yew name û sifetî ra peyda benê

1.3.3. Çekuyê pêrabeste yê ke di sifetan ra peyda benê

1.4. Çekuyê pêrabeste yê hemmana yê ke pêdima vajîyenê 

Nê vatey goreyê kar, amor, sifet û name bîyayena xo bêj bi bêj î.

1.4.1. Çekuyê ke bi pêdima vatişê di naman a peyda benê 

1.4.2. Pêdima vatişê di sifetan 

1.4.3. Pêdima vatişê di fîîlan

1.4.4. Pêdima ameyîşê hûmaran

5. Manaya çekuyan/vateyan 

Sey ke ma nûsteyo corên de zî bi kilmî ya behs kerd, hewceyo ma di hetan ra behsê çekuyan bikê; ê yewine, viraştişê çekuyan û didin zî manaya çekuyan a. Verê ke ma behsê mana çekuyan bikê, cor de behsê viraştişê çekuyan kerd. Çimkî viraştişê çekuyan rewarew nê bedêlyano, labelê cumle mîyan de mana ênan bedêlyena. Ayê vengê ke xoser yan zî mîyandê yew cumle de manayêk ênan esta, tira vajiyeno çekuye. Zaf çekuy mîyandê cumle de mana ênan a xoser est a, tayê çekuyî zî mana ênan a xoser çinî ya, mana ênan goreyê têkilî û mana çekuyandê bînan dîyar bena. Tayê çekuyê zî mîyandê cumle de mana xo ya raştikên û mana xo ya didin ra dûrî kewenê û manayêka newe ya mecazî qezenc kenê.

1.5.1. Çekuyê ke manaya xo ya raştikêne de yenê vatiş 

Nê bêj çekêyî mana ênan dîyar û aşkere ya, wexto ke bêrê vatiş herkes tira eynî mana vejeno û eynî çî fam keno.

Mîsal: 

Wexto ke şamî werdênê fekê ey yew vîncew abînê. (z)

Dema ku şîv dixwar devê wî bihûstekî vedibû. (k)

Wexto ke Evdalê Zeynike deyrî vatê, to vatê qey anka qirika yê diryena. (z)

Dema ku Evdalê Zeynikê kilam digot, te digo qey nûka qirika wî didire. (k)

Awe 100 ^oC de kel kewena. (z)

Av di 100 ^oC de dikele. (k)

Awa lêle çiman de ameya. (z)

Ava şêlû di çavê wî re hatiye. (k)

1.5.2. Çekuyê ke manaya xo ya diyine de yenê vatiş 

1.5.3. Çekuyê ke manaya xo ya mecazî de yenê vatiş

1.6.  Têkilîya manaya çekuyan

1.6.1. Çekuyê hemmanayî (hemwateyî) 

Çekuyê ke nûstiş û wendişê ênan cîya yo û mana ênan seycê ya, ênan ra vajyeno çekuyê hemmana.

1.6.2. Çekuyê hemvengî 

Çekuyê ke vatiş û nûstişê ênan seycê bo û mana ênan ciya bo, ti ra vajîyeno çekuyê hemvengî.

1.6.3. Çekuyê ke manaya ênan zitê (ravera) yewbinan ê 

1.6.4. Çekuyê ke manaya ênan şênber (muşexes) a.

1.6.5. Çekuyê ke manaya ênan razber (muceret) a

1.6.6. Çekuyê ke vengandê tebîetî ra peyda benê 

Nê bêj çekuyê bi teqlîtkerdena vengandê tabîatî ya peyda benê.

1.6.7. Çekuyê ke bi dibarekerdişê di çekuyan peyda benê

Nê bêj çekuyî, seba xurtkerdena mana çekuyan û balkaşkerdene yenê xebitnayîş û viraştena ênan awa bi awa beno.

1.6.7.1. Ay çekuyê ke bi dibarekedişê eynî çekuye ra virazyenê

1.6.7.2. Çekuyê ke bi dibarekedişê çekuyandê zitê yewbinan ra virazyenê 

1.6.7.3. Çekuyê ke yew çekuyêda bi mana û yewêda bêman ra virazyenê

1.6.7.4. Çekuyê ke bi dibarekedena vengadê tebîetî ra virazyenê 

Seîd Veroj-Kovara bîr