ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Danûstandina tiştan (bi navê “têkiliyên giştî” an “bazarî” jî tê zanîn) di navbera kes an koman de çalakiyeke girîng e ku tê de tişt, xizmet, an nirxên din bi hev re têne guhertin. Ji bo ku ev pêvajo bi awayekî adil, bi bandor û bi encamên erênî biqede, divê mirov li ser çend xalên bingehîn baldar be. Li jêr, bi awayekî dirêj û bi şêwazeke ne-madde, ravekirinek li ser tiştên ku divê di danûstandina tiştan de bêne berçavkirin tê pêşkêş kirin.
Berî her tiştî, di danûstandina tiştan de têgihiştina nirxê tişt an xizmetê roleke sereke dilîze. Pêdivî ye ku mirov bi zelalî bizanibe ka tiştê ku tê danûstandin çiqasî bi qîmet e, hem ji aliyê xwediyê wî ve hem jî ji aliyê bazara giştî ve. Ev tê wateya ku lêkolînek berî danûstandinê were kirin: mînak, ger tu dixwazî tiştekî wekî erebeyekê, malekê, an jî tiştekî hêsan wekî telefonekê bidî û bistînî, divê tu bihayê wê yê navîn di bazaran de, rewşa wê ya fizîkî, û daxwaziya wê ya di sûkê de binirxînî. Ev yek ne tenê ji bo te, lê di heman demê de ji bo aliyê din ê danûstandinê jî bibe bingeheke adil, ji ber ku her du alî jî dixwazin hîs bikin ku ew nehatine xapandin. Fêmkirina nirxê rê li ber gotûbêjên bi wate vedike û dihêle ku hûn li ser bingeheke rast bigihîjin hev.
Têkiliya bi aliyê din re jî di danûstandinê de xwedî cihekî girîng e. Danûstandin ne tenê guhertina tiştan e, lê di heman demê de avakirina têkiliyeke mirovî ye. Ji ber vê yekê, divê mirov bi rêzdarî, bi dilsozî û bi zimanekî nerm nêzî aliyê din bibe. Mesela, ger tu bi awayekî hişk an bêhurmetî axaftinê bikî, dibe ku aliyê din xwe nerehet hîs bike û danûstandin bi ser nekeve. Berevajî vê, bi awayekî dostane, bi ken û bi guhdarîkirina daxwazên aliyê din, hûn dikarin baweriyê ava bikin. Di vê çarçoveyê de, empatiyê nîşan bidin: hewl bidin ku hûn fêm bikin ka aliyê din çi dixwaze, çi ji bo wî/wê girîng e, û çima ew di vê danûstandinê de ye. Ev yek rê dide we ku hûn pêşniyarên ku her du alî jî razî dikin bikin.
Amadekariya berî danûstandinê jî faktoreke din e ku nayê jibîrkirin. Berî ku tu têkeve danûstandinê, divê tu armancên xwe zelal bikî: tu çi dixwazî bi dest bixî, sînorên te çi ne, û tu dikarî çiqas tawîzê bidî? Mesela, ger tu tiştekî difroşî, bihayê herî kêm ku tu dikarî qebûl bikî diyar bike; ger tu tiştekî dikirî, budceya xwe ya herî zêde binirxîne. Herwiha, agahdarî li ser aliyê din berhev bike, ger gengaz be. Mînak, ger tu bi firoşgehekê re danûstandinê dikî, bizane ka ew bi gelemperî daxistinan dikin an na. Ev amadekarî ne tenê baweriya te zêde dike, lê di heman demê de dihêle ku tu di gotûbêjan de bi awayekî bihêz tevbigerî.
Rêzgirtina çandî û herêmî di danûstandinê de jî girîng e, nemaze di civakên wekî yên Kurdan de, ku têkiliyên mirovî û kevneşopî xwedî cihekî taybet in. Di gelek çandên Rojhilata Navîn de, danûstandin ne tenê kiryareke aborî ye, lê di heman demê de hunereke civakî ye. Mesela, di bazaran de bi gelemperî “bazarîkirin” (gotûbêja li ser bihayê) wekî beşek ji pêvajoyê tê dîtin, û dibe ku firoşkar hêvî bike ku tu bi wî re hinekî “lîstika bihayê” bilîzî. Di vê rewşê de, divê tu bi awayekî ku hurmetê nîşan dide tevbigerî, bêyî ku hûn hevdu biêşînin. Herwiha, di danûstandinên mezin de, wekî kirîna mal an erd, dibe ku çayvexwarin, axaftinên dirêj, û tewra têkiliyên malbatî jî di nav pêvajoyê de bin. Ev yek nîşan dide ku danûstandin di çanda Kurdî de ne tenê li ser tiştê tê guhertin e, lê di heman demê de li ser avakirina têkiliyên demdirêj e.
Di danûstandinê de zelalbûn û dilsozî jî xwedî cihekî girîng in. Divê tu bi awayekî vekirî û zelal daxwaz û pêşniyarên xwe ragihînî. Ger tu tiştekî difroşî, veşartina kêmasiyên wê an jî danasîna wê bi awayekî zêde dikare baweriyê bişkîne û danûstandinê têk bibe. Berevajî vê, dilsozî dikare rê li ber encameke domdar veke. Mesela, ger tu tiştekî dikirî û budceya te sînordar e, bi awayekî zelal vê yekê bibêje, dibe ku aliyê din rêyeke navîn bibîne. Herwiha, divê tu piştrast bikî ku her du alî li ser şertên danûstandinê bi tevahî li hev in, da ku paşê nakokî dernekevin. Mesela, ger danûstandin li ser tiştekî mezin e, wekî kirîna malekê, şertên dravdanê, dema radestkirinê, û hûrgiliyên din bi nivîsî tomar bike.
Di dawiyê de, sebir û nermbûn di danûstandinê de xisletên sereke ne. Danûstandin carinan dem dixwaze, nemaze ger aliyê din bixwaze li ser hûrgiliyan biaxive an jî bihayê biguherîne. Di vê rewşê de, divê tu bi aramî tevbigerî û zû biryaran nedî. Herwiha, amade be ku tawîzan bidî, lê bi sînor. Mesela, ger tu tiştekî difroşî û aliyê din bihayekî kêm pêşniyar dike, dibe ku tu daxistinekê bikî, lê divê ev daxistin di sînorên te de be. Nermbûn dihêle ku danûstandin bi awayekî ku her du alî jî razî bin biqede.
Danûstandina tiştan hunereke ku têgihiştin, rêzdarî, amadekarî, û zelaliyê dixwaze. Bi têgihiştina nirxê tiştê tê guhertin, avakirina têkiliyeke bi aliyê din re, rêzgirtina çandî, û tevgerek bi sebir û nerm, mirov dikare danûstandinên serkeftî bike. Ev ne tenê rê li ber encamên aborî yên baş vedike, lê di heman demê de têkiliyên mirovî yên xurt jî ava dike, ku di çanda Kurdî de bi taybetî girîng e. Ger tu di danûstandinê de van xalan berçav bigirî, dibe ku tu hem tiştê ku dixwazî bi dest bixî hem jî têkiliyeke demdirêj bi aliyê din re saz bikî.
Sakîne Eldenbîr
