Dema xeber tê ku kesek çûye ser dilovaniya xwe, pêşî bang li melayekî tê kirin. Mela destpêkê Quranê dixwîne û paşê amadekariyên defin û veşartinê dest pê dikin.
Di hundirê malê de, jin destpê dikin bi lorîn û kilamên şînê. Ev kilam bi taybetî girîng in, çimkî tê de serpêhatiya kesê mirî, qencî û başiyên wî/wê, û êş û jana windakirina wî/wê tê vegotin. Mînak:
“Wey li minê, wey li minê
Tu çûyî û ez li vir mam tenê
Te ev mal hişt, te ev war hişt
Te em hemû hiştin di şînê”
Di dema şînê de hinek jin porê xwe dirêjinin, rûyê xwe dirixînin û carinan li singê xwe dixin. Ev nîşana êş û jana kûr e.
Xwarinên şînê jî taybet in. Mal û cîran xwarinên germ tînin mala şînê, çimkî li wê malê xwarin çênabe. Bi taybetî şorbe, savar û birinc tên çêkirin. Lê van demê dawiyê êdî di malê şînê şîn tê çêkirin û xwarin tê dayîn.
Piştî definê, sê rojan mala mirî vekirî ye û xelk tên sersaxiyê. Di van rojan de, çay û qehwe tê dayîn û Quran tê xwendin. Roja sisyan, xwarina mirî tê dayîn û ji hemû gundiyan re şîv tê çêkirin.
Piştî çil rojî, dîsa merasîmek tê çêkirin ku jê re “çilê mirî” dibêjin. Di vê merasîmê de dîsa xwarin tê dayîn û duayên taybet tên xwendin.
Heta salekê jî malbat reş li xwe dike û di şînê de dimîne. Di vê demê de tu şahî nayê kirin û dawet nayên çêkirin.
Her herêmeke Kurdistanê xwedî taybetmendiyên xwe yên şînê ye, lê bingeha wan yek e: rêzgirtin ji bo mirî û malbata wî/wê.
Li gor herema cûdahî hene;
Her herêmek cuda xwedî kevneşopiyên xwe ne:
Li Botanê, jin cilên reş û spî li xwe dikin, û şîna wan bi awayekî taybet e ku jê re “sersaxî” tê gotin. Li vê herêmê, şîn dikare heya salekê berdewam bike û di vê demê de malbat tu cejn û şahiyan nakin.
Li herêma Behdînan, dema mirovek dimire, jin porê xwe dirêjin û bi dengekî bilind “way way” dibêjin. Li vir, jinên ku diçin sersaxiyê, bi awayekî din kilaman dibêjin ku jê re “lawik” tê gotin.
Li Serhedê, taybet di nav Êzdiyan de, rengê şînê ne tenê reş e, spî jî tê bikaranîn. Di şînê de govend nayê girtin û def û zirne nayên lêxistin.
Li Dêrsimê, şîn bi awayekî din e. Li vir, jin û mêr bi hev re dilorînin û kilaman dibêjin. Herwiha, li vê herêmê, şîn bi “cem”ê tê qedandin ku ew jî merasîmeke taybet e.
Li bakurê Kurdistanê, di nav Elewî û Bektaşiyan de, şîn bi awayekî din tê kirin. Li şûna girî û lorînan, zêdetir semah tê kirin û duayên taybet tên xwendin.
Çandname
