Televîzyon di jiyana me ya rojane de hêdî hêdî bûye adetek domdar. Malbat bi piranî dema ku kar dixebitinû diwestin demê li ber televîzyonê derbas dikin. Adeta temaşekirina televîzyonê hema hema dibe tiryak, wek koletî. Zêde derbaskirina dema xwe ya li ber televizyonê bandoreke neyînî li pêşkeftina derûnî ya mezinan û zarokan dike.
Em pêşî li ser xetereyên ber televîzyonê bi giştî biaxivin û paşê bi taybetî li ser têkiliya di navbera televîzyon û zarokan de bisekinin.
Ji ber ku televîzyon her ku diçe malbat girtine, bûye sedem ku hemû cîhan li ser bandora televîzyonê ya li ser kesan bifikire û li ser vê mijarê lêkolînan bike. Li Rojava lêkolînên cidî tên kirin ku bandora televîzyonê ya di malbatê de wê bandoreke çawa li nifşên pêşerojê bike. Ji bo lêkolînkirin bê ka televîzyon li ser zêdebûna pirsgirêkên malbatî û hevberdanê bandorek heye an na, lêkolîn têne kirin. Bi rastî, delîlên cidî hene ku televîzyon di derketina nexweşiya Alzheimer de bi bandor e.
Wisa dixuye ku girêdayiya televizyonê, mîna tiryakiya cixareyê, dê di demek nêzîk de bikeve nav pirtûkên psîkiyatriyê. Temaşekirina zêde ya televizyonê qabiliyeta mirov ya ji bo konsantrekirinê xera dike û mejiyê wî tembel û pasîf dike. Ji ber ku televîzyon bêyî ku mêjî biwestîne agahiyan dide. Lê tişta ku mejî herî zêde pêş dixe ne axaftin û guhdarîkirin e, lê fikirîn û şîrovekirin e. Televîzyon van jêhatîbûnê kêm dike.
Lêkolîn nîşan dide ku piraniya mirovan rojane bi navînî 3-4 saetan li televîzyonê temaşe dikin, lê di rastiyê de divê ev ji 2 saetan derbas nebe. Di kesên ku rojê ji 2 saetan zêdetir li televîzyonê temaşe dikin de hin pirsgirêk derdikevin.
Ya yekem, televîzyon mirovan di derûnî de tembel dike. Ew pêşkeftina beşên mêjî yên ku bi şîrovekirin û ramanê ve girêdayî ne asteng dike. Ew şiyana mirov a şîrovekirin, ramana analîtîk, sentez û fêrbûna mirov di warê jêhatîbûna derûnî de kêm dike. Ew afirîneriya kesane dişewitîne. Ev rewş di zarokan de hîn zelaltir tê dîtin.
Bandora duyemîn a neyînî ya televîzyonê ew e ku zirarê dide têkilî û danûstandina di nava malbatê de. Ev rewş di nava malbatê de girêdana hezkirin, rêzgirtin û baweriyê qels dike û di nava malbatê de dîwarekî derûnî ava dike.
Bandora Televizyonê li ser Zarokan
Niha em dibînin ku televîzyon pêşketina derûnî û zimanî ya zarokan asteng dike. Em bi gelek zarokan re rû bi rû tên ku dema divê nikarin biaxivin, dema ku divê nikarin tîpan çêbikin û her çend 2,5 salî bin jî 5 peyvan dizanin. Dema em piçekî li ser mijarê lêkolîn bikin, diyar dibe ku dê û lênêrînê zarokê hemû rojê li ber televizyonê dihêlin û pê re napeyivin û di encamê de deverên mejî yên ku bi têkilîyê ve girêdayî ne di zarok de pêşve diçin. Bi destgirtin, lîstin, şikandin û hwd. Hişmendiyên motor ên ku ew ê fêr bibin pêş nakevin.
Ji bo ku zarok bibe xwedî pêşketina civakî, divê bi zarokên din re bilîze, dest deyne ser wan, bi wan re biaxive, yanî bi wan re bipeyve. Lêbelê, ev têkilî di zarokên ku bi berdewamî televîzyonê temaşe dikin de çênabe. Zarok tenê peyaman distîne û nikare tu peyaman bişîne. Bêbextî, nerazîbûn û tenêtî li zarokên ku timî dema xwe li ber televîzyonê derbas dikin de tê dîtin.
Bi taybetî jî hesta 7an kêm pêşketiye. Rastî di zarok de heya temenê ramana razber heye.
Ji ber ku dîtina wî tune ye, nikare ferq bike ka tiştên ku temaşe dike rast in an na. Zarokê ku li fîlmên ku tê de xwîn, şîdet û kuştin temaşe dike, nikare fêm bike ku ew xelet e. Tewra jî hene ku zarok ji ber bandora Pokemon ji balkonên xwe davêjin. Zarok nikarin xetereya li vir fêm bikin. Ji ber vê yekê, dema ku rewşek wusa çêdibe, ew dihizirin ku divê bi vî rengî were girtin. Ger hewce bike ku zarok li berhemên bi vî rengî temaşe bike, divê dê yan jî bav li cem zarok bin û diyar bikin ku tiştê ku dibîne xewnek e û ne rast e û di rewşên wiha de çi bike.
Di lêkolîneke ku li DYAyê li ser zarokan hat kirin de ji zarokan hat pirsîn: “Hûn dixwazin bavê we an jî televîzyon ji malê derkevin?” tê pirsîn. 70% ji zarokan dibêjin, “Televizyonê bihêle, bavê me bila derkeve.” Ev nimûne nîşan dide ku çiqas televîzyon li ser zarokê bandor dike. Ya girîng ev e ku meriv vê hêza bandorê ji neyînî biguhezîne erênî.
Divê çi bê kirin?
Me teqez kir ku televîzyon çiqasî bandorker e li ser zarokan. Di vê rewşê de, ya ku divê were kirin ev e ku meriv bi qasî ku pêkan bandorek erênî li zarok bike. Ji bo ku zarok kesayetiyeke saxlem pêşbikeve, di hawîrdora ku tê de mezin dibe de, pêdiviya wî bi dîsîplîn û hezkirinê heye. Di her malekê de divê hin rêgez hebin, ne rast e ku tu rêzik tune be. Divê di derbarê televîzyonê de jî ev rêgez bêne girtin û di derbarê televîzyonê de teqez hin sînor bêne danîn.
Encamên xirab ên temaşekirina televîzyonê di demek dirêj de xuya dibin. Pêwîst e bi van encamên ku di nihêrîna pêşîn de xuya nakin haydar bin û li gorî wê tevbigerin. Berpirsiyariya dêûbavbûnê hewce dike ku di vê mijarê de jî hesas bin. Divê malbat di temaşekirina televizyonê de bi bijarte û dîrektîf be.
Mezin bi piranî televîzyonê ji bo kêfê bi kar tînin, zarok jî ji bo têgihiştin û naskirina cîhanê bikar tînin. Televîzyon ji bo zarokan bûye amûreke perwerdeyê. Tiştê ku zarok di wî temenî de fêr dibe, çi baş û çi nebaş, dikeve cîhana wî û di salên paşerojê de wek refleksekê derdikeve holê. Ji ber vê yekê, şaş e ku meriv bifikire: “Zarok li ber televîzyonê demek xweş derbas dike, û ez jî xwe rehet hîs dikim.” Divê neyê paşguh kirin ku zarok di wê kêliyê de hewl dide cîhanê nas bike û hewce dike ku peyamên rast werbigire. Divê dê û bav li hember vê yekê xwe berpirsiyar hîs bikin û zarok fêrî kîjan bernameyê bike û li kîjan bernameyê temaşe neke. Ya girîng ev e ku meriv vê mifteyê bide zarok û meriv bikaribe bi rast nîşan bide ka çi baş e û çi xerab e.
Di vê nuqteyê de mijara ku dê û bav ji zarokê re çawa mînak bidin, girîng dibe. Ger malbat tiştên ku zarok qedexe dike bike, têgihîştina zarokê ya ji heq û nerastiyê xera dibe. Heger zarok li jûreya teniştê pirtûk bixweîne û malbata wî “bi kêf” li bernameyeke ku jê re qedexe ye temaşe bike, bi awayekî xwezayî hişê zarok li wir dimîne. Ger dêûbav rêve bibin ku bernameyên nehewce temaşe nekin, ew dikarin tevgerek nimûne nîşan bidin.
Divê neyê ji bîr kirin ku televîzyon amûrek e ku ji bo naskirin û famkirina cîhanê tê bikar anîn. Televîzyon jî heke rast were bikar anîn dikare bikêr be. Ger zarok bikaribe bi rexneyî televîzyonê bikar bîne, televîzyon dikare bibe amûrek kêrhatî. Girîng e ku meriv hilbijartî be dema ku meriv wê bi rexneyî bikar bîne. Ger hûn rêbernameya bernameya televîzyonê bigirin û bi zarokê re diyar bikin ku divê kîjan bername were temaşe kirin û kîjan neyê temaşe kirin, sedemên vê yekê ji zarokê re vebêjin û tiştên ku hûn ji zarokê re dibêjin bi xwe bi cih bînin.Hewce nake ku çareseriyek wek rakirin an qedexekirina televîzyonê bikin. Her wiha qedexe her tim meraqê çêdike, zarok bi dizî hewl dide televîzyonê temaşe bike û ew xirabtir dibe.
Berpirsiyariya malbatan ew e ku nîşanî zarokên xwe bidin ka meriv çawa hilbijartî ye û meriv çawa navgînek ku dikare hem bandorên erênî û hem jî yên neyînî, wek televizyonê, rast bi kar bîne – bi mînakkirina wan. Bi kurtî divê televîzyon me kontrol neke, divê em wê kontrol bikin.
Nevzat Tarhan – Ji Pirtûka Aile Okulu Firat Bawerî wergerandin
