Kürtçe(Kurmanci) Dersler – Ekler (Qertaf)

EKLER/QERTAF

Kürtçe’de sözcükler hem önden hem sondan ek alabilirler. Hem çekim ekleri hem de yapım ekleri hem kelimenin başına gelebilir hem de sonuna gelebilir. Türkçe’de ise, ister çekim ister yapım eki olsun, her zaman kelimenin sonuna ge-lir.

1. ÇEKIM EKLERI/QERTAFÊN DIYARKER: Hem kelimenin başına hem de sonuna gelip; şahıs, zaman, cinsiyet ve azlık-çokluk gibi durumlara ilişkin an-lamlar veren kelimelerdir. Başlıca çekim ekleri şunlardır:

Zaman Ekleri/Qertafên Demî: Zaman anlamı veren ekler “di-“, “bi-“, “-e” ve “-a“ dır. Bu ekler her zaman bitişik yazılır.

“di-” fiillerin başına gelir ve şimdiki zaman anlamı verir.

dimeşim (yürüyorum)              direvim (koşuyorum)

dikenim (gülüyorum)               dibînim (görüyorum)

 

“bi-” fiillerin başına gelir ve gelecek zaman ile istek kiplerinde kullanılır. Gele-cek zamanda kullanılırken özneden sonra “dê” ve “ê” edatlarından biri gelir.

Ez ê/dê bimeşim. (Yürüyecedim.)

Ez ê/dê bikenim. (Gülecedim.)

Bimeşe. (Yürü.)

Bikene. (Gül.)

 

“e”, duyulan geçmiş zaman ekidir.

Ez ê/dê birevim. (Koşacadım.)

Ez ê/dê bibînim. (Görecedim.)

 

Bireve. (Koş.)

Bibîne. (Gör.)

 

Ez meşiyame. (Yürümüşüm.)                        Ez reviyame. (Koşmuşum.)

Ez keniyame. (Gülmüşüm.)                           Min dîtiye. (Görmüşüm.)

 

“a”, istek kiplerinin geçmiş zamanlarında kullanılır.

Ez bimeşiyama. (Yürüseydim.)                    Ez bireviyama. (Koşsaydım.)

Ez bikeniyama. (Gülseydim.)                        Min bidîta. (Görseydim.)

 

Şahıs Ekleri/Qertafên Kesane: Kürtçe’de şahıs ekleri, sadece şahıs anlamı vermenin ötesinde, isimlerle beraber kullanıldıdında onları yüklem de yap-tıdı için çok önemli bir yere sahiptir. Ingilizce’deki “am, are, is” kullanımına benzemektedir. Şahıslara göre bu ekler şu şekildedir:

 

Ez	(ben)	“im“	alır.	(sesli harften sonra gelirse “me” olur.)
Tu	(sen)	“î“	alır.	(sesli harften sonra gelirse “yî” olur.)
Ew	(o)	“e“	alır.	(sesli harften sonra gelirse “ye” olur.)
Em	(biz)	“in“	alır.	(sesli harften sonra gelirse “ne” olur.)
Hûn	(siz)	“in“	alır.	(sesli harften sonra gelirse “ne” olur.)
Ew	(siz)	“in“	alır.	(sesli harften sonra gelirse “ne” olur.)

 

Ez nexweş im.    (Ben hastayım.)

Tu nexweş î.       (Sen hastasın.)

Ew nexweş e.      (O hastadır.)

Em nexweş in.    (Biz hastayız.)

Hûn nexweş in. (Siz hastasınız.)

Ew nexweş in.    (Onlar hastadır.)

Ez birçî me.     (Ben açım.)

 

Tu birçî yî.        (Sen açsın.)

Ew birçî ye.      (O açtır.)

Em birçî ne.     (Biz açız.)

Hûn birçî ne. (Siz açsınız.)

Ew birçî ne.     (Onlar açlar. )

 

Fillerden sonra bitişik yazılır ve sadece şahıs anlamı verir.

Ez diçim.                          (Ben gidiyorum.)

Tu diçî.                             (Sen gidiyorsun.)

Ew diçe.                           (O gidiyor.)

Em diçin.                         (Biz gidiyoruz.)

Hûn diçin.                        (Siz gidiyorsunuz.)

Ew diçin.                         (Onlar gidiyorlar.)

 

Çoğul Eki/Qertafa Pirrjimariyê: Kürtçe’de kelimeler yalnız başına iken çoğul eki alamaz. Çoğul ekleri “-an” ve “-ên” olmak üzere iki tanedir. “-ên” tamlama varken sadece tamlanan için kullanılırken; “-an” geçişli fiillerin şimdiki ve gelecek zamanının nesne durumlarında, geçmiş zamanının özne durumlarında kullanılır. Kullanılamadığı durumlarda çoğul anlamı yük-lemin çekimiyle belirtilir. Bu, Kürtçe ergatif bir dil oldudu için böyledir. Bu anlamda Kürtçe’yi sonradan öğrenenlerin zorlandığı bir noktadır.

Ez hevalan dibînim. (Ben arkadaşları görüyorum). Şimdiki zamanda oldudu için nesne ek alabilir. Özne yalın formdadır.

Min heval dîtin. (Ben arkadaşları gördüm.) “heval” (arkadaş) çoğul oldudu halde ek almamıştır; yüklemin aldıdı ekten “heval” kelimesinin çoğul oldudunu anlıyoruz.

Yine geçmiş zamanda geçişsiz fiillerin özneleri de çodul anlamını yüklemin yardımıyla kazanır.

 

Heval hat. (Arkadaş geldi.)

Heval hatin. (Arkadaşlar geldi.)

Tamlanan durumundaki isimlerde, çodul eki olarak “-ên” kullanılır.

hevalên min (benim arkadaşlarım)

nexweşên min (benim hastalarım)

 

Olumsuzluk Ekleri/Qertafên Neyiniyê: Fiiller için “ne-“, “ni-” ve “na-” kul-lanılırken isim cümlelerinde sadece “ne-” kullanılır. Fiillere bitişik yazılırken isimlerden ayrı yazılır.

 

“ne-” ön ek olarak fiilere eklenir.

Ez çûm. (Ben gittim.)                     Ez neçûm. (Ben gitmedim.)

Tu hatî. (Sen geldin.)                      Tu nehatî. (Sen gelmedin.)

 

Isim cümlelerinde ayrı yazılır.

 

Ez ne baş im. (Ben iyi dedilim.)

Ew ne textor e. (O doktor dedildir.)

 

“na-“, şimdiki zamanda ön ek olarak fiillere eklenir.

 

Ez naçim. (Ben gitmiyorum.)

Tu nameşî. (Sen yürümüyorsun.)

Ew nakeve. (O düşmüyor.)

 

“ni-“, sadece “karîn” (yapabilmek) ve “zanîn” (bilmek) fiilleri için kullanılır.

 

Ez nikarim bikim. (Ben yapamam.)

Ew nizane. (O bilmiyor.)

 

Belirtme Ekleri: Belirtme ekleri sadece nesne için dedil özne için de kullanılır ve bu belirtme ekleri dişillik ve erillik açısından anlamlar verir. Kürtçe’nin ergatif olmasından kaynaklı olarak özne belirtildidi zaman nesne belirtilmez, nesne belirtildidi zaman özne belirtilmez. Bu, tıpkı ço-dul eklerinin kullanımı gibidir. Yani geçmiş zamanlarda geçişli fiillerde özne yalın olur ancak nesne belirtme eki alabilir; şimdiki ve gelecek za-manda ise özne belirtme eki alırken nesne yalın olur. Bu belirtme ekleri şunlardır;

Dişil ve tekil: -ê                   Eril ve tekil: -î

Ez wê hevalê dibînim. (Ben o arkadaşı görüyorum.) “heval” (arkadaş), ka-dındır.

Ez wî hevalî dibînim. (Ben o arkadaşı görüyorum.) “heval” (arkadaş), er-kektir.

 

Yukarıdaki cümleler şimdiki zamanda oldudu için özne yalınken nesne belirtme eki almıştır. Geçmiş zamanda ise özne belirtilmişken nesne ek alamaz. Özne bir zamir oldudu için birçok dilde oldudu gibi Kürtçe’de de zamirlerin özel formları vardır; “ez” (ben) zamiri “min” zamirine dönüşür.

Min ew heval dît. (Ben o arkadaşı gördüm.) “heval”ın cinsiyeti belli dedil-dir.

Geçişsiz fiillerin özneleri ise hiçbir zaman belirtme eki almaz; hangi za-manda çekimlendidi önemli dedildir.

 

Ez hatim. (Ben geldim.)

Ez têm. (Ben geliyorum.)

Ez dê bêm/werim. (Geleceğim.)

Özne, geçmiş zamanda geçişli bir fiil ile kullandıdımız zaman belirtilmek zorundadır.

Ew heval dibêje. (O arkadaş söylüyor.)

Wê hevalê got.      (O arkadaş söyledi.)

Wî hevalî got.       (O arkadaş söyledi.)

 

“heval”ın cinsiyeti belli dedildir.

“heval” burada kadın/dişildir.

“heval” burada erkek/erildir.

 

B.YAPIM EKLERI/QERTAFÊN ÇÊKER: Kelime türetmeye yarayan eklerdir. Kelimeler önden ek alarak da türeyebilir, sondan ek alarak da türeyebilr ama ön ekler az kullanılırken hemen hemen bütün türetmeler son eklerle gerçekleşmektedir.

Ön ekler: Çoğunlukla fiilden fiil türetilirken bu eklerden yararlanılmakla beraber hem isimden isim hem de fiilden isim türetmeye yarayan önekler de vardır.

Fiilden fiil türetilirken en çok kullanılan ön ekler “da-” , “ve-“, “ra” ve “hil-“dır.

ketin (düşmek)                            daketin (inmek)

dan (vermek)                               dadan (yakmak)

kirin (yapmak)                             vekirin (açmak)

xwarin (yemek)                            vexwarin (içmek)

ketin (düşmek)                            raketin (uyumak)

kirin (yapmak)                             rakirin (kaldırmak)

hatin (gelmek)                             hilhatin (ortadan kalkmak)

anîn (getirmek)                            hilanîn (saklamak)

 

Isimden isim türeten ön ekler :

bêkêr (işe yaramayan kimse/şey) bikêr (işe yarayan kimse/şey)

nexweş (hasta)                                             neyar (dost olmayan, düşman)

 

Son ekler: Çoğunlukla isimden isim türetmeye yarayan ekler olmakla beraber fiilden isim türetenler de vardır.

-ane          : heft-ane (haftalık), sal-ane (yıllık)

-asî            : kêm-asî (eksiklik), teng-asî (sıkıntı)

-atî/etî     : mirov-atî (insanlık), serok-atî (liderlik)

-dar          : ser-dar (lider), dil-dar (aşık)

-geh          : havîn-geh (yazlık), zanîn-geh (üniversite)

-gîn           : xem-gîn (üzgün), lez-gîn (acele olarak)

-ik             : dost-ik (sevgili), hol-ik (kulübe)

-istan        : mor-istan (karıca yuvası), gul-istan (gül bahçesi)

-ok            : ser-ok (lider), ger-ok (gezgin)

-tî              : heval-tî (arkadaşlık), wekîl-tî (vekillik)

-tir            : baş-tir (daha iyi), çê-tir (daha iyi)

-van          : helbest-van (şair ), ga-van (sıdırtmaç)

 

Kaynak: Kürtçe Anamnez Kitabı – İsrafil Bülbül /Mikail Bülbül