ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Sînemaya Îranê yek ji wan sînemayên herî bi bandor û orîjînal ên cîhanê ye. Bi taybetî piştî Şoreşa Îslamî ya 1979an, derhênerên Îranî bi şêwazeke realîst, helbestî û civakî fîlm çêdikin ku bi sînorên sansûrê re jî têkoşîn dikin. Ew bi navê “Pêla Nû ya Sînemaya Îranê” (Iranian New Wave) tê nasîn û di festîvalên navneteweyî de (Cannes, Berlin, Oscar) gelek xelat wergirtine. Fîlmên Îranî bi gelemperî li ser zarok, malbat, civak, edalet, azadî û jiyana rojane disekinin, lê bi metafor û sembolên kûr ev mijaran vedibêjin.
Taybetmendiyên Giştî yên Sînemaya Îranê:
- Realîzma Helbestî (Poetic Realism)
- Fîlm bi awayekî sade, bêyî efektên taybet, bi aktorên ne-profesyonel (bi taybetî zarok) têne çêkirin.
- Xweza, gund, bajêr û jiyana rojane wekî sembol tên bikaranîn.
- Zarok wekî Karakterên Sereke
- Zarok bi gelemperî wekî “çavên paqij” yên civakê têne nîşandan.
- Mînak: Zarokên Bihuştê (Majid Majidi), Kûçikê Spî (Samira Makhmalbaf).
- Sansûr û Metafor
- Li Îranê sansûra tund heye (jin divê bi hîcab bin, têkiliyên fizîkî nayên nîşandan).
- Derhêner bi sembol, dîyalogên kûr û çîrokên dualî mijarên siyasî û civakî vedibêjin.
- Xelatên Navneteweyî
- Îran duyemîn welatê herî bi xelat ê Oscarê ye (piştî Amerîkayê) di kategoriya “Fîlmê Bi Zimanê Biyanî” de.
Derhênerên Herî Navdar û Fîlmên Wan
|
Derhêner
|
Fîlmên Navdar
|
Kurt Naskirin
|
|---|---|---|
|
Abbas Kiarostami (1940–2016)
|
Taste of Cherry (Tamê Kirazê) (1997)
|
Fîlmê yekem ê Îranî yê ku Xelata Palme d’Or ya Cannesê wergirt. Li ser mirovekî ku dixwaze xwe bikuje û lêgerîna wateya jiyanê ye. Bi dîyalogên fîlozofîk û dawiya vekirî navdar e.
|
|
Close-Up (Nêzîk) (1990)
|
Fîlmeke doku-dramayê ya li ser kesekî ku xwe wekî derhênerekî navdar dide nasîn. Yek ji fîlmên herî bandor ên dîroka sînemayê ye.
|
|
|
Asghar Farhadi
|
A Separation (Veqetîn) (2011)
|
Oscar wergirt. Çîroka malbateke navîn a Tehranê ye ku di nav nakokiyên civakî, olî û malbatî de ye. Realîzma wî ya kûr û dîyalogên xurt navdar in.
|
|
The Salesman (Firoşkar) (2016)
|
Oscarê duyemîn ê Farhadi. Li ser lîstikvanên şanoyê ye û mijara tolhildan û rûmetê vedibêje.
|
|
|
Majid Majidi
|
Children of Heaven (Zarokên Bihuştê) (1997)
|
Yekem fîlmê Îranî yê ku ji Oscarê re hate namzedkirin. Çîroka birayekî û xwişkekê ye ku tenê yek cot pêlavên wan hene. Bi hestiyarî û sadebûna xwe cîhan hejand.
|
|
The Color of Paradise (Rengê Bihuştê) (1999)
|
Li ser kurekî kor û bavê wî ye; xweza û têkiliya mirov-Xwedê vedibêje.
|
|
|
Jafar Panahi
|
The White Balloon (Balona Spî) (1995)
|
Fîlmê yekem ê Panahi, li ser keçikeke biçûk a ku dixwaze masiyekî sor bikire. Bi şêwazeke zarokane lê kûr e.
|
|
Taxi (2015)
|
Panahi bi awayekî neqanûnî fîlm çêkir (ji ber qedexeya hukûmetê). Ew wekî taksîvanekî li Tehranê digere û bi rêwiyan re diaxive. Bi kameraya veşartî hate kişandin.
|
|
|
Mohsen Makhmalbaf & Malbata Wî
|
Gabbeh (1996)
|
Fîlmeke helbestî ya li ser jineke nomad û evîna wê. Bi rengên xurt û çîrokên efsûnî navdar e.
|
|
Samira Makhmalbaf (keça Mohsen)
|
The Apple (Sêv) (1998)
|
Di 17 saliya xwe de çêkir. Li ser du keçên ku ji aliyê malbatê ve di malê de hatine girtin e.
|
Mijarên Bingehîn ên Fîlmên Îranî
- Zaroktî û Bêgunehî: Zarok wekî sembola paqijiyê ne.
- Jin û Civak: Têkoşîna jinan di nav sînorên kevneşopî û modern de.
- Edalet û Wijdan: Nakokiyên exlaqî, tolhildan, dadgeh.
- Xweza û Mirovahî: Xweza wekî cihê aramî û lêgerîna wateyê.
- Siyasî (bi awayekî veşartî): Rexnekirina civakê bi metaforan.
Bandora Gerdûnî
- Oscar: 3 caran (2 ji Farhadi, 1 namzediya Majidi).
- Festîvalên Mezin: Bi dehan xelat li Cannes, Berlin, Venice.
- Bandor li Derhênerên Din: Kiarostami bandor li Tarantino, Scorsese û derhênerên Ewropî kiriye.
Pêşniyarên Fîlmên Destpêkê (Ji Bo Kesên Nû)
- A Separation – Ji bo realîzma civakî.
- Children of Heaven – Ji bo hestiyarî û sadebûnê.
- Taste of Cherry – Ji bo fîlozofiyê.
- Persepolis (anîmasyon, Marjane Satrapi) – Ji bo dîroka Şoreşê bi çavên keçikekê.
Sînemaya Îranê ne tenê fîlm e, hunereke têkoşînê ye: di bin sansûrê de, bi budceyên kêm, bi aktorên gundî, lê bi kûrahiya fîlozofîk û mirovahiyê cîhanê matmayî hiştiye.
Serhad Macîdî
