Bengîtiya Dîjîtal û Gef û Metirsiya Çandî Li Kurdistanê

BENGÎTIYA DÎJÎTAL Û GEF Û METIRSIYA ÇANDÎ LI KURDISTANÊ

(Teknolojî û bandora wê ya kûr li ser civaka kurd û nasnameya çandî)

DESTPÊK

Li sedsala 21an de, geşedana teknolojiyê û belavbûna înternetê jiyana mirovan li her deverê cîhanê bi awayekî bingehîn veguherandiye. Lê li Kurdistanê, ev guherîn ne tenê teknîkî ye – ew veguherînek û transformasyoneke çandî ye ku dikare hebûn û xwebûna nasname, ziman û kevneşopiya kurdî têxe xetereyê.

Li axa Kurdistanê ku berê bi dengê zirna û dahol, bi stranên kurdî û bi çîrokên pîr û pîrejinan dijiya, îro ji deng û axaftina ekranên telefonên biaqil (smartphones) û tabletan cihê xwe hiştiye. Dema ku ciwanên kurd ji platformên civakî yên weke Instagram, TikTok, YouTube û Facebook re rû dikin, ew di nav proseseyek dagirkeriya çandî de ne ku dikare bingehên çanda wan têk bibe.

Ev rewş ne tenê gelemşe û girîfteke teknîkî ye – ew qrîz û qeyraneke nasnameya çandî ye ku hewceyê nirxandina hişyar û çareseriyên stratejîk e. Li gel ku teknolojî derfetên mezin pêşkêş dike, ew di heman demê de gef û metirsiyên cidî jî li pêş civaka kurd radixe. Di vê xebata lêkolînî de, em ê binêrin ka çawa “dagirkeriya dîjîtal” (digital colonialism) li Kurdistanê pêk tê û çi bandorên kûr li ser çand, ziman û nasnameya civaka kurd dike.

ÇARÇOVEYA TEORÎK: DAGIRKERIYA ÇANDÎ DI SERDEMA DÎJÎTAL DE

Dagirkeriya dîjîtal têgihînek nû ye ku ji aliyê pisporên teknolojî û civakzanistî ve tê bikaranîn. Ev têgîn ango kontrolkirina çandên biçûk û herêmî ji aliyê platformên mezin ên teknolojîk ve ku bi piranî ji welatên pêşketî derdikevin. Li gorî teorîsyenê navdar Manuel Castells, civaka zanyarî (information society) bi rêya kontrolkirina agahiyê û algorîtman bandorê li çandên herêmî dike.

Di rewşa Kurdistanê de, ev dagirkeriya dîjîtal bi gelek awayan xuya dike ku di nav wan de kontrolkirina û alîkariya algorîtmîk (algorithmic bias), hegemonyaya çandî (cultural hegemony), dor û veguherîna zimanî (language shift) û parçebûna nasnameya çandî (identity fragmentation) sereke ne. Globalizasyona çandî (cultural globalization) di serdema îroyîn de bi rêya teknolojiyê pêk tê û li gorî antropologa navdar Arjun Appadurai, ev proses bi pênc qatên cuda yên çandî pêk tê ku her yek ji wan li Kurdistanê bandoreke wan a taybet heye.

Bîrdoziya “medyaya ekolojîk” (media ecology) jî alîkariya fêmkirina vê rewşê dike. Li gorî vê teorîyê, teknolojiyên nû ne tenê amûr in, lê ew jîngehen (environments) in ku bandorê li ser bîrkirin, rêûresm û çanda mirovan dikin. Li Kurdistanê, jîngeha dîjîtal nû berê berê cihê jîngeha kevneşopî ya çandî digire.

GEF Û METİRSİYÊN SEREKE JI BO ÇANDA KURD

Qrîz û qeyrana zimanê dayikê (mother tongue crisis) yek ji gef û metirsiyên herî cidî ji bo çanda kurd e. Algorîtmên platformên civakî bi zimanê înglîzî, erebî, tirkî an farsî zêdetir naverokan pêşkêş dikin ji ber ku bi van zimanan zêdetir bikarhêner û tevlêbûn (engagement) hene. Ev rewş ji ber çend sedemên bingehîn pêk tê ku di nav wan de kêmbûna naverokên bi kurdî, kêmtiriya han û teşwîqên aborî ji bo naverokên kurdî û gelemşe û girîftên teknîkî yên weke kêmbûna tîp (herf) û klavyeyên standart ên kurdî hene.

Ev rewş dibe sedema ku zarok û ciwan kêmtir fêrî rêziman û ferhengiya kurdî bibin. Di heman demê de, ew zêdetir li zimanên din difikirin û diramin û ev bandoreke kûr li ser pêşveçûna zihnî, derûnî û çandî ya wan dike.

Veguherîna nirxên civakî (social values transformation) têkildariyeke rasterast bi dagirkeriya dîjîtal heye. Kartêker (influencer) û bloggerên ji çandên din, nirxên weke çanda xerîdar (consumer culture), kesayetîtiya takekesî (individualism) û madîperestî (materialism) belav dikin ku bi nirxên kevnar ên civaka kurd re li hev nakin. Civaka kurd ku berê li ser hevalbendî, piştgiriya malbatî û nirxên civakî ava bûbû, îro di bin bandora nirxên nû de vediguhere.

Ev veguherîn ne tenê li ser kesayetiyên takekesî bandorê dike, lê ew di heman demê de binyadên civakî yên weke malbat, eşîr û civatê jî bandorê dike. Ciwanên kurd ên ku di bin bandora medyaya civakî de ne, zûtir malbatên xwe terk dikin, kêmtir bi pîr û dapîrên xwe re pêwendiyê çêdikin û zêdetir ber bi jiyaneka westernîzekirî ve diçin.

Windabûna folklora devkî (oral folklore) yek ji windabûnên herî giranbiha ya çanda kurd e. Çîrokên devkî, gotinên pêşiyan, stran û dengên kevnar ê kurd di bin bandora naveroka dîjîtal de dimirin. Li şûna çîrokên Memê Alan, Ehmedê Xanî an Dewrêşê Evdî, ciwan bi qehreman û çîrokên Hollywood, Bollywood an çîrokên komediya tirkî, erebî û farisî ve eleqedar dibin.

Ev windabûn ne tenê ji bo kevneşopiyê girîng e, lê ew di heman demê de ji bo vegotina nirxan, dersên jiyanê û nasnameya hevpar (kolektîf) a civaka kurd jî girîng e. Pîr û dapîrên ku van çîrokan dizanin berê di cih û warên civakî de rola girîng digerîn, îro êdî ciwanên ku guhê xwe didin wan nayên dîtin.

Qrîz û qeyrana nasnameya dîjîtal (digital identity crisis) di nav ciwanên kurd de gelek berbelav e. Li ser platformên civakî, gelek ciwanên kurd hewl didin ku xwe bi nasnameyeke “global” nîşan bidin, di vê prosesê de jî taybetmendiyên çanda xwe winda dikin. Ew nirxên estetîk, libas, muzîk û şêwazê jiyanê yên ji çandên din werdigirin û van weke nasnameya xwe diyar dikin.

Ev rewş dibe sedema ku di nav ciwanan de qrîz û qeyraneke nasnameya kûr pêk bê. Ew ne li vir û ne li wir in – ne bi tevayî li çanda xwe, ne jî bi tevayî li çanda nû ne. Ev rewşa “di navberê” (‘in-between’) dibe sedem ku gelemşe û girîftên derûnî, kêmtiriya hestên xwebûnê û qeyranên nasnameya giştî çêbibin.

BANDORÊN NEYÎNÎ LI SER CIVAKA KURD

Tenêtiya civakî (social isolation) di nav ciwanên kurd de bi awayekî diyar zêde bûye. Ev rewş bandoreke xerab li ser pêwendiyên malbatî kiriye û di gelek malan de “tenêtiya hevpar” (collective loneliness) çêbûye – her takekes li cihê xwe rûniştiye, lê bi hev re têkilî û ragihandinê çênabe.

Paradoksa vê rewşê ev e ku li ser medyaya civakî, mirov di nav hezaran “hevalek” û “şopînerek” de ye, lê di jiyana rastîn de tenê ye. Ev rewş ne tenê li ciwanan bandorê dike, lê ew di heman demê de li pîr û dapîrên ku fêm nakin ka çima zarok bi wan kêmtir bi wan re diaxivin jî bandoreke neyînî dike.

Windabûna zanyariyên kevneşopiyê (traditional knowledge loss) yek ji windabûnên herî girîng ên civaka kurd e. Zaniyariyên derbarê çandinî, jiyana rûspî, çêkirina xwarinên kevnar, îlacên kevneşopî, honarên destî û teknîkên kevnar ên jiyanê di bin bandora teknolojiyê de winda dibin. Ciwanên nû van zanyariyan fêr nabin ji ber ku meraq û guhdariya wan ber bi teknolojiyê ve ye.

Ev windabûn ne tenê çandî ye, lê ew di heman demê de aborî jî ye. Gelek honarên destî, çandiniya kevneşopî û pîşeyên kevnar ê kurd di bin bandora modernîzasyonê de winda dibin û bi wan re jî zanîna çend hezar salan jî winda dibe. Ev rewş ji bo berdewamiya çanda kurd û aboriya herêmî ya xwecihî xetere û metirsiyeke cidî ye.

Şeketina têkilî û ragihandinê di navbera nifşan de (intergenerational communication breakdown) gelemşe û girîfteke girîng a civaka kurd e. Nifşê kevin û nû di têkilî û ragihandinê de gelemşe û girîftan dijîn ji ber ku her du aliyan zimanên cuda yên têkilî û ragihandinê bikar tînin. Pîr hê jî bi awayên kevnar ên têkilî û ragihandinê eleqedar in – rûniştina rû-bi-rû (face-to-face), çîrokgotin, şaredarî û têkilî û ragihandina devkî. Lê ciwan bi têkilî û ragihandina dîjîtal, mesajên kurt, emoji û naveroka vîdeoyi eleqedar in.

Ev şeketina ragihandinê dibe sedema ku gelek agahî, ezmûn û şehrezayî ku divê ji nifşekê ber bi nifşê din ve were vegotinê winda bibe. Pîr û dapîr di vê rewşê de xwe tenê û bêkêr hîs dikin, ciwanên nû jî ji ezmûna zengîn a pîştiran bêpar dimînin.

ÇARESERIYÊN PÊŞNIYARKIRÎ

Ji bo berxwedana dagirkeriya dîjîtal û parastina çanda kurdî, divê çareseriyên stratejîk ên li gelek qatên civakê werin sepandin. Hilberîna naveroka dîjîtal bi kurdî (kurdish digital content creation) yek ji bingehên herî girîng ên vê berxwedanê ye. Pêwîst e ku zêdetir naverokên bi kurdî li ser platformên civakî werin afirandin. Danîna bernameyên perwerdehî, dokumantar, film, muzîk, podcast û naverokên kêf û şahî bi kurdî dikare alîkariya parastina zimên bike.

Lê ev naverok divê ne tenê wergera naverokên ji zimanên din be, lê ew divê li gorî çanda kurd û nirxên civaka kurd werin çêkirin. Divê naveroka ku çêdibe vegotina çîrokên kurd, dîroka kurd, jiyana rojane ya civaka kurd û nirxên kevneşopî yên kurd bike. Di heman demê de, divê ev naverok bi kalîteya teknîkî ya bilind be da ku bigihîje standardên navneteweyî.

Perwerdehiya lîteratûra medyayê (media literacy education) di dibistan û zanîngehan de divê weke dersa bingehîn were dayîn. Ciwanên kurd divê fêrî bibin ka çawa bikaranîna teknolojiyê, bingehên algorîtma platform, parastina taybet û îdarekirina demê li ser înternetê. Ev perwerdehî divê wan bipejirîne ku bi şehrezayî û hişyarî teknolojî bikar bînin, ne ku bi awayekî bêhiş û derhişî di bin bandora wê de bin.

Di heman demê de, divê ciwanên kurd fêr bibin ka çawa nasnameya xwe ya çandî li ser platformên dîjîtal biparêzin û wan amûrên dîjîtal bikar bînin da ku çanda xwe xurt bikin. Ev perwerdehî divê nîşanî wan bide ka çawa ew dikarin li heman demê hem bi cihana modern ve girêdan û hem jî çanda xwe biparêzin.

Têkilî û ragihandineka hevsengkirî (balanced communication) di malbatan de pêk tîne divê saetên bêînternetê destnîşan bikin ku tê de bi hev re axivîn, çîrokan vebêjin û çalakiyên kevneşopî pêk bînin. Ev saet dikarin dema xwarinê, êvaran berê xewê an dema dawiyê ya hefteyê bin. Di van saetan de, divê hemû endamên malbatê telefonên xwe bihêlin û bi hev re dem derbas bikin.

Ev têkilî û ragihandina cara-bi-cara ne tenê ji bo parastina çandê girîng e, lê ew di heman demê de ji bo saxlemî û tendirustiya derûnî ya hemû endamên malbatê jî girîng e. Lêkolîn nîşanî me didin ku malbatên ku demeke diyarkirî bêteknolojî bi hev re derbas dikin, pêwendiyên wan ên xurttir hene û kêmtir gelemşe û girîftên derûnî dijîn.

Piştgiriya projeyên çandî (cultural projects support) ji aliyê desthilatdaran, rêxistinên sivîl û takekesên zengîn ve divê zêde bibe. Arşîvên dîjîtal (digital archives), sepanên fêrbûna kurdî (kurdish learning apps), platformên stranbêjiya kurdî, muzeyên aşopî (virtual) û projeyên dokumentkirina çanda kurd dikarin bên avakirin.

Ev projeyan divê ne tenê li qata navdewletî, lê li qata herêmî û navmalî jî werin piştgirîkirin. Her malbata kurd dikare ji bo parastina û belavkirina çanda xwe projeyek biçûk dest pê bike – ji filmkirina pîr û dapîrên xwe gava çîrokan vedibêjin bigire heya danîna komên WhatsApp bi kurdî ji bo baş û bavan.

STRATEJIYÊN BERXWEDANA DÎJÎTAL

Ji bo ku berxwedana bi bandora dagirkeriya dîjîtal re bibê bandordar, divê civaka kurd stratejiyên kurt, navîn û demdirêj ên dema sêwir bikin. Di dema kurt de, divê li ser zêdekirina agahdariya civakî derbarê vê gelemşe û girîftê xebat were kirin. Semîner, konferans, workshop û kampanyayên medyaya civakî dikarin alîkariya vê yekê bikin.

Di stratejiya navîn de, divê li ser hilberîna naveroka alternatîf û danîna platformên cuda yên kurdî xebat were kirin. Ev dikare bi danîna televizyon, radyo, podcast, sepan/aplîkasyon û torên civakî yên bi kurdî pêk bê. Di heman demê de, divê li ser perwerdehiya nifşên nû û danîna bernameyên perwerdehî yên taybet xebat were kirin.

Di stratejiya demdirêj de, divê armanca çêkirina ekopergala dîjîtal a bi tevayî kurdî be. Ev tê wê wateyê ku ji teknolojiya bingehîn bigire heya naverok, hemû tiştî bi kurdî be û bi awayekî xwecihî bi rêve were birin. Ev stratejî hewceyê hevkariya nav hemû parçeyên Kurdistanê û piştgiriya navdewletî ye.

Lê ev stratejî divê bi hişyarî were sepandin da ku nebê sedema îzolasyona çandî. Armanc ne qutbûn ji cihana modern e, lê çêkirina hevsengiyekê di navbera nasnameya çandî û gihîştina cihana modern de ye. Civaka kurd divê bi awayekî ku çanda xwe biparêze li gel cihana modern re hevkarî bike.

NIQAŞA GELEMŞE Û GIRÎFTÊN HEYÎ

Yek ji gelemşe û girîftên herî girîng ên li pêş civaka kurd nû-şiyanî ye kêmbûna hevkariya nav parçeyên Kurdistanê di vê mijarê de. Her parçe li gorî rewşa xwe ya siyasî û civakî, stratejiyên cuda dimeşîne. Ev rewş dibe sedema ducarekirin û kêmkirina bandorê.

Gelemşe û girîfta din kêmbûna çavkaniyên aborî ye ji bo projeyên mezin ên çandî. Hilberîna naveroka bi kurdî hewceyê berxwedan û sernişandana zêde ye ku di gelek rewşan de civaka kurd nikare vê berxwedanê bike. Di heman demê de, ji ber ku bazara kurdî biçûktir e, şîrketên mezin ên teknolojîk kêmtir berxwedanê li holê dibin ku bi kurdî naverok çêbikin.

Gelemşe û girîfta din jî kêmbûna pisporên teknolojî yên kurd e ku hem li teknolojiyê şehzadî bin û hem jî çanda kurd nas bikin. Pêwîst e ku di perwerdehiya pisporên nû de hevsengke di navbera şehrezayiya teknîkî û nas bingehên çandî de were çêkirin.

ENCAM

Bengîtiya dîjîtal ji bo civaka kurd hem derfet û hem jî metirsî ye. Derfeta ku em dikarin bi cihana mezin ve girêdan û zanyariyên nû bi dest bixin heye, lê di heman demê de gefê heye ku em nasnameya xwe ya çandî winda bikin. Çareseriya vê gelemşe û girîftê ne qedexekirina teknolojiyê ye, lê bikaranîna aqilane ya wê ye ku çanda me xurt bike, ne ku wê têk bibe.

Ev kar hewceyê hevkariya gelek aliyên civakê ye – ji malbatan bigire heya rêxistinên sivîl, ji rêveberiya herêmî bigire heya kesên hunermend. Divê her takekes rola xwe ya di vê proseseê de bizane û li gorî wê tevbigere. Malbat dikarin li malan bilindbûna çandî pêk bînin, dibistan dikarin perwerdehiya medya lîteratûrî bidin, rêxistinên sivîl dikarin projeyên çandî bi rê ve bibin û rêvebir dikarin polîtîkayên piştgiriyê çêbikin.

Berjewendiya me ya herî mezin ev e ku em di navbera modernîteyê û eslîyetê de hevsengiyekê pêk bînin. Teknolojî dikare bibe alîkarê parastina çanda me, lê tenê dema ku em bi şehrezayî û hişyarî pê re rû bi rû bibin. Divê em ji bo nifşên dahatû çandeke zengîn û nasnameyek xurt bihêlin, lê di heman demê de amûrên modern ên bikaranînê jî bi wan re veguherînin.

Di dawiyê de, têkoşîna li dijî dagirkeriya dîjîtal ne tenê gelemşe û girîfteke teknîkî ye – ew têkoşîna ji bo hebûnê ye. Çanda kurd ku bi hezaran salan xwe parastiye û li dijî hemû dagirkerî û asîmîlasyon rawestiyaye, îro di bin bandora dagirkeriyeke nû de ye ku bi awayekî hêdî û bêdeng pêk tê. Lê weke di dîrokê de, divê civaka kurd bi hişyarî, yekitî û stratejiya rast li dijî vê xetere û metirsiyê bisekine.

ÇAVKANÎ

1. Anderson, Benedict. “Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism.” London: Verso Books, 2016.
2. Appadurai, Arjun. “Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization.” Minneapolis: University of Minnesota Press, 2020.
3. Crystal, David. “Language Death and Digital Revival: The Case of Minority Languages.” Cambridge: Cambridge University Press, 2020.
4. Fuchs, Christian. “Digital Imperialism: How Technology Companies and Governments Control the Digital Economy and Society.” London: Pluto Press, 2022.
5. McLuhan, Marshall & Powers, Bruce. “The Global Village: Transformations in World Life and Media in the 21st Century.” Oxford: Oxford University Press, 2021.
6. Postman, Neil. “Technopoly: The Surrender of Culture to Technology.” New York: Vintage Books, 2022.
7. UNESCO. “Atlas of the World’s Languages in Danger: Digital Edition and Cultural Impact Assessment.” Paris: UNESCO Publishing, 2024.

TERMÊN SEREKE

Dagirkeriya Dîjîtal (Digital Colonialism) Têgînek e ku behsa kontrolkirina çand, ziman û nasnameya civakên biçûk an herêmî ji aliyê platformên teknolojîk ên mezin (mîna Google, Meta, TikTok) ve dike, ku bi piranî ji welatên rojavayî an pêşketî derdikevin. Ev platform bi rêya algorîtma, naverok û bandora xwe çandên herêmî di bin hegemonyaya xwe de dihêlin.

Civaka Zanyarî (Information Society) Civakeke ku agahî û teknolojiya ragihandinê di navenda jiyana wê de ye, li gorî teorîsyenê navdar Manuel Castells. Di vê civakê de, kontrolkirina agahiyê û algorîtman bandoreke mezin li ser çand û nasnameyê dike.

Hegemonyaya Çandî (Cultural Hegemony) Serweriya çandeke biyanî an global li ser çandên herêmî, ku bi rêya medya, teknolojiyê û aboriyê tê belavkirin. Ev têgîn ji Antonio Gramsci hatiye wergirtin.

Guherîna Zimanî (Language Shift) Pêvajoyeke ku tê de civakek ji zimanê xwe yê dayikê ber bi zimanekî din ve diçe, bi gelemperî ji ber bandora aborî, civakî an teknolojîk.

Parçebûna Nasnameya Çandî (Identity Fragmentation) Rewşa ku nasnameya çandî ya kes an civakekê ji ber bandorên derve (globalîzasyon, teknolojiyê) di navbera çandên cuda de perçe dibe, û kes di navbera nasnameyên cihê de “di navberê” dimîne.

Globalizasyona Çandî (Cultural Globalization) Pêvajoya ku çandên cîhanî bi rêya teknolojiyê, medya û bazirganiyê li çar aliyê cîhanê belav dibin, li gorî Arjun Appadurai. Ev yek bi gelemperî dibe sedema yekrengiya çandî.

 Medyaya Ekolojîk (Media Ecology) Teoriyeke ku teknolojiyê ne tenê weke amûr, lê weke jîngeheke ku bandorê li raman, tevger û çanda mirovan dike dibîne, li gorî Marshall McLuhan.

 Qeyrana Zimanê Dayikê (Mother Tongue Crisis) Rewşa ku zimanê dayikê ji ber kêmbûna karanînê, naverokê an piştgiriyê di xetereya windabûnê de ye.

Veguherîna Nirxên Civakî (Social Values Transformation) Guherîna nirxên civakî yên kevneşopî ber bi nirxên nû (mîna xerîdarî, kesayetîtî, madîperestî) ji ber bandora medya û teknolojiyê.

 Windabûna Folklora Devkî (Oral Folklore Loss) Kêmbûna an windabûna çîrok, stran û gotinên pêşiyan ên devkî yên ku beşeke girîng a çandê ne, bi gelemperî ji ber bandora naverokên dîjîtal.

 Tenêtiya Civakî (Social Isolation) Rewşa ku kes ji ber bikaranîna zêde ya teknolojiyê ji têkiliyên civakî yên rû-bi-rû dûr dikevin, ku dibe sedema tenêbûnê.

 Windabûna Zanyariyên Kevneşopî (Traditional Knowledge Loss) Kêmbûna zanîna kevneşopî ya derbarê çandinî, pîşe, xwarin û jiyanê ji ber bandora modernîzasyonê û teknolojiyê.

 Şeketina Têkiliyê di Navbera Nifşan de (Intergenerational Communication Breakdown)Kêmbûna ragihandina di navbera nifşên kevin û nû de ji ber cudahiyên di awayên têkiliyê û teknolojiyê de.

Perwerdehiya Lîteratûra Medyayê (Media Literacy Education) Perwerdehiya ku mirovan fêrî karanîna hişyar a teknolojiyê, têgihîştina algorîtman û parastina nasnameya çandî dike. 

Ekopergela Dîjîtal a Kurdî (Kurdish Digital Ecosystem) Pergaleke dîjîtal a xwecihî ku hemû hêmanên wê (teknolojî, naverok, platform) bi ziman û çanda kurdî werin çêkirin û birêvebirin.