Kurmanci Edatlar I Daçek Konusu (Türkçe ve Kurmancî)

Kürtçede (Kurmancî lehçesinde) edatlar, yani daçek, cümle içindeki kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran, isim veya zamirlerin diğer kelimelerle bağlanmasını sağlayan en temel dilbilgisi yapılarından biridir.

Kürtçe edat sisteminin en karakteristik özelliği, edatların büyük çoğunluğunun “çerçeve edat” (daçekên dubeşî / duperçeyî) yapısında olmasıdır. Yani bir parça kelimenin önüne gelir, diğer parça ise kelimenin arkasına yerleşir ve ismi adeta bir çerçeve içine alır.

Ayrıca edat alan isim veya zamir daima bükümlü (oblique/tewandî) hale girer.

Kürtçedeki edat yapısını üç ana grupta inceleyebiliriz:

1. Çerçeve Edatlar (Daçekên Dubeşî)

Bu edatlar iki parçadan oluşur. İlk parça ismin önüne (pêşdaçek), ikinci parça ise ismin arkasına (paşdaçek) gelir. İsim bu iki parçanın tam ortasında yer alır ve bükümlü hale gelir.

Edat (Ön + Arka)	Anlamı	Örnek Cümle	Türkçe Anlamı
Ji … re	-e, için, diye	Ew ji min re dibêje.	O bana söylüyor.
Ji … re (Sebep)	-den dolayı, için	Ji bo baranê re em neçûn.	Yağmurdan dolayı gitmedik.
Ji … de	-den (beri / itibaren)	Ji zaroktiyê de wî nas dikim.	Çocukluğundan beri onu tanıyorum.
Ji … girtî / pê ve	-den itibaren / başka	Ji îro pê ve kar diguhere.	Bugünden itibaren iş değişiyor.
Di … de	-de, -da (içinde)	Pirtûk di çenteyî de ye.	Kitap çantanın içindedir.
Di … re	-den (içinden geçerek)	Ew di derî re ket fona malê.	Kapıdan içeri girdi.
Bi … re	ile birlikte, beraber	Ez bi te re têm.	Seninle birlikte geliyorum.
Bi … de	ile, vasıtasıyla / -den aşağı	Av bi dîwêr de hat xwarê.	Su duvardan aşağı sızdı.
Li … de	-de, -da (konum/mekan)	Ew li dibistanê de ye.	O okuldadır.
Li … re	-den (kenarından/yanından)	Ez li ber deryayê re meşiyam.	Deniz kenarından yürüdüm.

Not: “Di…de” ve “Li…de” kalıplarında günlük konuşmada sondaki “-de” parçası genellikle düşebilir (Örn: Ew li dibistanê ye).

2. Tek Parçalı Ön Edatlar (Pêşdaçekên Yekperçeyî)

Sadece ismin veya zamirin önüne gelen, arkasına herhangi bir ek almayan edatlardır.

Ji ( -den, -dan )

Çıkma, uzaklaşma, soy veya materyal bildirir.

• Ji malê derket. (Evden çıktı.)

• Ev mase ji darê ye. (Bu masa ağaçtandır.)

Bi ( -ile, -eli, vasıtasıyla )

Araç, birliktelik veya tarz bildirir.

• Ez bi pênûsê dinivîsim. (Kalemle yazıyorum.)

• Bi şev û roj dixebite. (Gece gündüzle [gece gündüz] çalışıyor.)

Li ( -de, -da, -e, -a )

Bulunma, kalma veya yönelme bildirir (Özellikle bir mekanda sabit bulunma durumlarında kullanılır).

• Ew li Amedê dijî. (O Diyarbakır’da yaşıyor.)

• Li min nêrî. (Bana baktı.)

Ji bo ( İçin )

Amaç veya aidiyet bildirir. Çoğu zaman arkasına “-re” almadan da tek başına “için” anlamında kullanılır.

• Ev diyarî ji bo te ye. (Bu hediye senin içindir.)

3. Tek Parçalı Arka Edatlar (Paşdaçekên Yekperçeyî)

Sadece ismin arkasına gelen edatlardır. Kurmancîde en sık kullanılan bağımsız arka edat “ve” edatıdır. Genellikle yön, taraf veya kapalılık/birliktelik bildirir.

• Ew çû malêve. (Eve doğru gitti / Ev tarafına gitti.)

• Derî li daxilêve girtî ye. (Kapı içeriye doğru kapalıdır.)

Zamirlerle Kullanımı ve Ergatif Yapı İlişkisi

Edatların önüne gelen zamirler kesinlikle bükümlü (eğik) zamirler olmak zorundadır. Yalın zamirler (Ez, Tu, Ew…) edatlarla doğrudan birleşemez.

• Yanlış: Bi ez re (Benimle) Doğru: Bi min re

• Yanlış: Ji tu re (Sana)  Doğru: Ji te re

• Yanlış: Di ew de (Onda/İçinde)  Doğru: Di wî de (Eril) / Di wê de (Dişil)

Özet Anlam Matrisi

Edatların mantığını tam olarak kavramak için ön parça ve arka parçanın birleştiğinde oluşturduğu temel anlam kırılımlarına bakmak faydalı olacaktır:

Ön Edat	+ Paşdaçek	Oluşan Temel Anlam
Ji (-den)	… re	Yönelme / Birine doğru (-e, -a)
Ji (-den)	… de	Zaman veya mekanda başlangıç (-den beri)
Di (İçinde)	… de	Sabit konum (-de, -da)
Di (İçinde)	… re	İçinden geçiş hattı (-den geçerek)
Bi (İle)	… re	Beraberlik, ortaklık (birlikte)
Li (Üzerinde/De)	… de	Noktasal konum / Mekan belirtme

Bi Kurmancî

Li jêr babetê daçekan di zimanê Kurdî (Kurmancî) de bi awayekî berfireh, bi rêziman û mînakên hûrgulî hatiye amadekirin.

Yek ji taybetmendiyên herî girîng ên rêzimana Kurdî (Kurmancî) pergala daçekan e. Daçek, peyvên ku bi serê xwe ne xwedî wate ne, lê di nav hevokê de peyvan (navdêr û cînavan) bi peyvên din ve girê didin û pêwendiyên wekî cih, dem, amûr, sedem û aliye ava dikin.

Taybetmendiya herî serekî ya daçekên Kurmancî ev e ku gava dikevin pêşiya navdêr an cînavan, wan ditewînin (dixin bin barê tewandinê). Her weha, di Kurmancî de piraniya daçekan wekî çarçove (dubeşî) tên bikaranîn.

Em dikarin pergala daçekan a Kurmancî bikin sê komên serekî:

1. Daçekên Çarçoveyî / Dubeşî (Circumposition)

Ev daçek ji du beşan pêk tên. Parçeya yekem dikeve pêşiya peyvê (pêşdaçek), parçeya duyem jî dikeve dûv peyvê (paşdaçek). Peyv (navdêr an cînav) di nava her du parçeyan de dimîne û tê tewandin.

Daçek (Pêş + Paş)	Wateya Wê	Hevoka Mînak	Wateya bi Tirkî
Ji … re	Ji bo, ber bi, -e / -a	Ew ji min re çîrokan dibêje.	O bana hikayeler anlatıyor.
Ji … de	Ji dema… ve, ji cihê… ve	Ji zaroktiyê de ew hevalê min e.	Çocukluğundan beri o benim arkadaşımdır.
Ji … pê ve / girtî	Ji bilî… , ji… şûn de	Ji fêrbûnê pê ve çareya me nîn e.	Öğrenmekten başka çaremiz yok.
Di … de	Di hundirê tiştekî de (cih/dem)	Pênûs di çenteyî de ye.	Kalem çantanın içindedir.
Di … re	Di nav re, di ser re passing	Ew di derî re ket hundir.	Kapıdan (içinden geçerek) içeri girdi.
Bi … re	Tevlî, bi hev re (birliktelik)	Ez ê bi te re bêm.	Seninle birlikte geleceğim.
Bi … de	Bi aliyekî de, bi rûyekî de	Av bi dîwêr de xwarê hat.	Su duvardan aşağı sızdı.
Li … de	Li ser, li cihekî diyarkirî	Ew li dibistanê de dixwîne.	O okulda okuyor.
Li … re	Li ber, li dora cihekî	Em li ber deryayê re meşiyan.	Deniz kenarından (hizasından) yürüdük.

Têbînî: Di axaftina rojane de paşdaçeka “-de” ya di her du kalıbên “Di…de” û “Li…de” de pir caran dikeve (Mînak: Ew li malê [de] ye).

2. Daçekên Yekperçeyî yên Pêşîn (Pêşdaçek)

Ev daçek tenê dikevin pêşiya peyvan û li dûv wan tu paşdaçek nayên.

Ji ( -den, -dan )

Dûrxistin, parvekirin, jêderk an materyalê diyar dike.

• Ew ji malê derket. (O evden çıktı.)

• Ev mase ji darê hatî çêkirin. (Bu masa ahşaptan yapılmıştır.)

Bi ( -ile, vasıtasıyla )

Amûr, şêwaz, rêbaz an hevaltiyê nîşan dide.

• Ez bi pênûsa reş dinivîsim. (Siyah kalemle yazıyorum.)

• Ew bi balafirê çû. (O uçakla gitti.)

Li ( -de, -da, -e, -a )

Cih, mekan an sekinandina li ser nuqteyekê diyar dike.

• Navenda me li Amedê ye. (Merkezimiz Diyarbakır’dadır.)

• Li min nêrî û kete kire ken. (Bana baktı ve güldü.)

Ji bo ( İçin )

Armanc, sedem an aîdiyetê nîşan dide.

• Min ev pirtûk ji bo te kirî. (Bu kitabı senin için satın aldım.)

3. Daçekên Yekperçeyî yên Paşîn (Paşdaçek)

Ev daçek tenê li dûv peyvê tên. Di Kurmancî de paşdaçeka herî serbixwe û naskirî “-ve” ye. Bi giştî alî, sekinandin an girtîbûnê nîşan dide.

• Ew ber bi malêve çû. (Eve doğru / ev tarafına gitti.)

• Rûyê xwe li minve kir. (Yüzünü bana doğru döndü.)

Têkiliya Daçekan û Cînavên Tewandî

Gava daçek bi cînavên kesî re bên bikaranîn, divê ew cînav mütlaqa di forma tewandî (Min, Te, Wî, Wê, Me, We, Wan) de bin. Cînavên rût (Ez, Tu, Ew…) li ber daçekan nayên bikaranîn.

• Şaş: Bi ez re / Ji tu re

• Rast: Bi min re / Ji te re

• Rast: Di wê de (Di nav wê de – Dişîl) / Di wî de (Di nav wî de – Nêr)

Matrisa Wateyan a Daçekan

Ji bo têgihîştina mentiqa daçekan, em dikarin bibînin ka lihevhatina pêşdaçek û paşdaçekan çi wateyên bingehîn derpêş dike:

Pêşdaçek	+ Paşdaçek	Wateya Ku Ava Dibe
Ji	… re	Ber bi aliyekî ve, arastekirin (Yönelme)
Ji	… de	Xala destpêkê ya dem an cih (Başlangıç)
Di	… de	Cihê sabit û hundirîn (İçinde bulunma)
Di	… re	Rêbûna di nav re, derbasbûn (İçinden geçme)
Bi	… re	Hevaltî, tevlîbûn, bi hev re (Birliktelik)
Li	… de	Nuqteya ku tiştek lê disekine (Noktasal konum)