Nirxandinek Li Ser Osman Sebrî

Osman Sebrî, ku bi navekî din wekî Apê Osman tê nasîn, yek ji wan ronakbîr û têkoşerên Kurd e ku jiyana xwe bi temamî da parastina zimanê Kurdî û çanda gelê xwe, û ew ne tenê bi têkoşîna xwe ya siyasî, lê bi berhemên xwe yên wêjeyî yên kûr û sade jî tê nasîn. Ew di sala 1905an de li gundê Narincê yê nêzîkî Kolîka Semsûrê (Adıyamanê ya îro) ji dayik bûye, di malbateke eşîrî ya bi hêz de, ku bavê wî serokê eşîra Mirdêsiyan bû.

Zarokatiya wî bi awayekî bi êş bû; dema hîn ciwan bû, bavê wî bi nexweşîyekê mir û ew ji aliyê mamê xwe ve hatiye mezinkirin, ku ew mamê wî jî di têkoşîna Kurdî de cihê xwe digirt û di sala 1926an de ji ber piştgiriya Şoreşa Şêx Seîdê Pîran ji aliyê Dadgeha Serbixwê ya Serbestiyê ve hatiye îdamkirin, û Osman jî bi xwe ji ber wê yekê hatiye sirgûnkirin û di zindana Denizliyê de heta sala 1928an asê maye. Ji ciwaniya xwe ve, Osman Sebrî bi zimanê Kurdî re eleqedar bû, lê di wê demê de, dema ku zimanê Kurdî qedexe bû û nivîsandina bi Kurdî dikaribû bibe sedema zindanê an mirinê, wî bi awayekî veşartî dest bi nivîsandinê kir.

Ew ne tenê helbestvan bû, lê rojnamevan, çîroknivîs, wergêr û zimanzan jî bû; di kovaran wek Hawar, Ronahî û Roja Nû de nivîsên xwe belav dikir, ku ew kovar di bin bandora ronakbîr Celadet Alî Bedirxan de dihatin çapkirin. Jiyana wî bi koçberiyê xemilî ye; ji ber têkoşîna li dijî zordariya dewleta Tirkiyê, ew hatiye sirgûnkirin, heta li Madagaskarê jî, lê ew her timê vegere ser welatê xwe û têkoşîna xwe didomîne, û di dawiyê de, di sala 1993an de li Şamê, jiyana xwe ji dest dide, lê navê wî û berhemên wî hîn jî ronahiyê didin wêjeya Kurdî û hişmendiya neteweyî.

Berhemên Osman Sebrî bi zimanekî sade û nêzîkî dilê mirov in, ew naxwaze peyvên tevlihev bi kar bîne, bi gotinên rojane, wekî ew di qehwexaneyekê de bi hevalên xwe diaxive, kûrahiya hestên Kurdî vedibêje, û ew peyv bi xwe mîna avên çemên Kurdistanê diherikin, ku her kes dikare wan fehm bike û têbigihîje.

Di helbestên wî de, xwezaya Kurdistanê, çiyayên bilind, çemên şîrîn û welatparêziya kûr cih digirin; mînak, helbesta wî ya ewil “Berdêlk” ku di jimara duyem a kovara Hawarê de hatiye weşandin, li ser jiyana gundîyekî û evîna li welêt e, ku mirov dikare bi hêsanî têbigihîje û di dil de dihewîne, û ew helbest bi awayekî sade behsa zarokekî gundî dike ku di nav xwezayê de digere û xwezaya Kurdistanê wekî dayika xwe dibîne. Dîwana wî ya helbestan, ku navê “Dîwana Osman Sebrî” ye û di sala 1998an de li Stockholmê ji aliyê weşangahiya Apêc ve hatiye çapkirin, bi sedan helbestên biçûk dagirtî ye, ku tê de ew li ser evînê, têkoşînê û xemgîniya koçberiyê dinivîse; pirtûk 215 rûpel e û ji aliyê A. Balî ve hatiye berhevkirin, û helbestên di nav de ne, di bin sernavê pênc beşan de hatine civandin – beşê yekem li ser evîn û xwezayê ye, ku tê de helbestên wekî “Bahoz” hene, ku bayê reş û çiyayên Kurdistanê wekî sembolên têkoşînê bi kar tîne, û dibêje “Wa ha! Va ye hat ba! Hu…v… Hu…v… Geh bayê reş, Geh bayê kur, çiya. Newal, Zinar, Bi hev re yek deng”, ku ev peyv mîna stranekê ne ku dilê Kurdan dihejîne; beşê din li ser welatparêziyê ye, ku helbestên li ser serhildanên Kurdan hene, wekî “Gurê Pîr” ku çîroka gurekî pîr vedibêje ku di nav çiyayan de têkoşînê dide, û dibêje “Dibên li nav Xidirsor, di binhêla Kawê jor, gurek bûbû pîr û jar. Pê nedibûn raw û kar. Dît gurekî pişt hêşîn, şeng û oflaz û narî”, ku ev helbest bi awayekî helbestî jiyana têkoşerên Kurd vedibêje û mirov fêr dike ku temen ne asteng e ji bo parastina welat.

Helbestên wî ne tenê gotinên xweş in, lê ew wekî stranên welatparêzan in ku di dilê Kurdan de dibin ronahî, mîna ew dibêje ku Kurdistan ne tenê ax e, lê ruhê me ye ku divê em biparêzin, û di vê dîwanê de jî helbestên li ser xemgîniya koçberiyê hene, ku Sebrî bi xwe jiyaye, û ew helbest bi peyvên sade hestên windabûnê vedibêjin.

Ji aliyê din ve, çîrokên wî jî pir navdar in; di pirtûka “Terşê Şevê” de, ku helbest û çîrokên wî yên cuda kom kirine û di sala 1956an de li Şamê hatiye weşandin, ew çîrokên li ser jiyana rojane ya Kurdan vedibêje, wekî têkoşîna gundiyan li dijî zordariyê an jî evîna di navbera du gundiyan de, ku bi awayekî sade lê bi bandoreke mezin têne gotin; mînak, çîroka “Şeytanqûnî” ku ji sê beşan pêk tê, li ser hîmê xurefeyên di nav çanda Kurdî de ava bûye, û nivîskar bi awayekî helbestî û realîst behsa mêrikekî dike ku di şevên tarî de bi xurefeyan re rû bi rû dimîne, û ev çîrok heger di dema nivîsîna xwe de li zimanên din bihata wergerandin, dê bi teqezî cih di nav çîrokên klasîk ên wêjeya cîhanê de bigirta, ji ber ku ew bi peyvên sade xemgîniya mirovahiyê û bandora çandê vedibêje; çîroka din “Beraz û Berazî” e ku nivîskar dixwaze wateya êla Berzaîyan bi rêya honakekê bi xwendevanan bide naskirin, û li vir şêwevegotina Apê Osman Sebrî ya bi meqseda hînkirinê jî eşkere dibe, ku ew bi çîroka malbateke gundî behsa yekîtiya Kurdan dike û dibêje ku êl ne tenê nav e, lê ew xemilên me yên hevpar in. Bi giştî, şêweyên vegotina Apê Osman Sebrî ya çîrokan, di dema xwe de gelekî pêşketî bûn ku ev şêweyên vegotinê heta niha jî tên ceribandin, û di “Terşê Şevê” de jî çîrokên li ser şevên dirêj û xemgîniyên gundiyan hene, ku mirov dikare bibîne çawa Osman Sebrî jiyana rojane ya Kurdan wekî sembolên têkoşînê bi kar tîne.

Yek ji berhemên wî yên girîng “Çar leheng” e, ku di sala 2012an de ji aliyê Weşangahiya Lîs ve hatiye çapkirin û tê de ew jiyannameyên mêrxasên dîrokî yên Kurd vedibêje, bi awayekî ku her kes bikare bixwîne û ji xwe re lehengiyê bibîne; pirtûk bi zimanekî rewan û berdil behsa lehengiya çar mêrxasên Kurd dike ku serî li hemberî sitemkarî û zordariya dewleta Tirk hildaye û navên xwe bi tîpên zêrîn di deftera niştimanperweriya Kurdistanê de nivîsandine – lehengê yekem Ferzende ye ku wekî siwarekî çak Serîhildana Agiriyê tê naskirin û cihê baweriya fermandarê Kurd İhsan Nuri Paşa bû, û Sebrî bi hûrgilîyên şerên wî vedibêje, ku çawa ew bi tenê li dijî hêzên Tirkan şer kiriye û bi sedan leşker kuştine; lehengê duyem Seyîdxan e, ku di nav serhildanên Sasûnê de cihê xwe girtiye û bi cesareta xwe navdar e; lehengê sêyem Silêman Axa, Mistefa û Remezan in ku bi tena serê xwe li hemberî du alayên dijmin şer kirine û nêzî hefteyekê leşker kuştine û birîndar kirine, û Sebrî bi awayekî emosyonel çîroka wan vedibêje ku ew çawa di nav çiyayan de wekî singên Kurdistanê rawestiyane; lehengê dawî jî Adil Beg e ku rûmeta xwe li pêşberî mifrezeya leşkeran neşikand û bêbaviya efserê Tirk danequrtand û ew û mifrezeya wî di xwînê de vegewizandine, û di vê beşê de Sebrî bi pênûsa xwe ya tûj pesinê qehremaniya Kurdistaniyên duh dike ku meydana Kurdperweriyê tu carî ji wan xalî nebûye. Her wiha, pirtûka “Bîranînên min” wekî dîroka jiyaneke têkoşer tê xwendin; ew di sala 2003an de hatiye weşandin û tê de ew çîrokên ji ciwanîya xwe, têkoşîna li dijî dewleta Tirkiyê, sirgûnkirin û xewnên ji bo azadiya Kurdan vedibêje, ku ew bîranîn ne tenê ji bo xwe ne, lê ji bo fêmkirina dîroka Kurdan in; di vê pirtûkê de, Osman Sebrî behsa kitekitên pir girîng ji dîroka gelê Kurd a nûjen dike, ji zarokatîyê bigirin heta bi xortaniyê, û ji Şoreşa Şêx Seîdê Pîran heta bi çalakî û hewldanên siyasî û leşkerî yên Partiya Xoybûnê, perdeyê ji ser gelek hûrgiliyên veşartî hildide û me wer dike di deryaya şikestin, malwêranî û kambaxiyên gelê Kurd li Bakur û Rojavayê welêt de; mînak, ew li ser sedemên têkçûna Şoreşê radiweste û kil û kêmasiyên civaka Kurd a derebeg û paşverû di wê demê raber dike, û behsa kesayetiyên wekî Cemîlê Çeto, Bedirxanan, Seyîd Rıza, Haco Axa û Reşuyanlî Haci Bedir Bey dike, ku ew çîrok bi zimanekî tûj û rastgotinê vedibêje, û dibêje ku mêrxasî û tirsonekî, camêrî û qelsî, welatperwerî û xinizî, serîhildan û serîçenadin, rêzdarî û bêrêzî di Kurdistana wê demê de hebûn, û ev bîranîn wekî belgeya dîrokê ya giranbiha ye ku her Kurdek divê bixwîne.

Osman Sebrî ne tenê nivîskar bû, lê ew kedkarekî mezar ê zimanê Kurdî bû; di demên ku Kurdî nehatibû qebûlkirin, ew alfabeya Kurdî ya nû pêş dixist û gotarên li ser girîngiya zimanê dayikê dinivîsand, mînak di pirtûka “Elîfbeya Kurdî” ya sala 1954an de, ku ew elfabeya Latînî ya Kurdî pêşniyar dike û dibêje ku elfabeya Celadet pênc tîp jê kêm in – tîpên ‘p, ç, t, k, r’ – û ew elfabeya Tekûz weşandiye, lê tevaya berhemên xwe li ser rêzana elfabeya Mîr Celadet çap kiriye, û xwe pasevanê zimanê Kurdî dibîne û tiliyên xwe li ser hin birîn û aloziyên nivîskarên din datîne. Di kovara Hawarê de, ku ew yek ji kovara herî girîng a wêjeya Kurdî ye, nivîsên wî li ser edaletê, hişmendiya neteweyî û parastina çandê hene, ku ew nivîs bi awayekî veşartî dihatin belavkirin û alîkariya ronakbîrkirina gelê Kurd dikirin; mînak, gotarên wî yên di rêza “Derdê me” de çareserkirina pirsgirêkên civaka Kurdî diyar dikin, û gotarên wî yên herî bilind wekî gotarên li ser nêçîrê, çiyayên Sasûnê, Agirî, Mirdêsan, rola jinan û sincî, bi awayekî dewlemend û pir bi nirx hatine nivîsandin. Ji bilî wê, ew çend berhemên hêja ji zimanê Erebî wergerandiye zimanê Kurdî û di kovara Hawar û Ronahî de belav kiriye, mîna “Tarîxa Kurd û Kurdistan”, “Dîroka Jîna Napolyon”, “Ezdî û Ola û Dîroka Jîna Selah Eldîn”, ku ew werger bi sadebûna xwe alîkarî dan ku Kurd dîroka xwe bi zimanê xwe bixwînin. Bandora wî li ser wêjeya Kurdî mezin e; nivîskarên piştî wî, wekî Cegerxwîn an jî yên din ên dibistana Hawarê, ji wî îlham girtine, û îro festivala wêjeya Osman Sebrî her sal tê lidarxistin, ku tê de helbest, çîrok û pexşanên li ser wî têne xwendin û xelat didin ciwanan. Ew fêm dikir ku wêje ne tenê ji bo xweşiyê ye, lê ew amûreke têkoşînê ye; bi berhemên xwe, ew Kurdan hişyar dikir ku dîroka xwe biparêzin û zimanê xwe wekî şoreşekê bi kar bînin.

Di demên tarî de, dema ku nivîsandina Kurdî xetere bû, Sebrî bi cesareta xwe ronahiyê belav dikir, û berhemên wî hîn jî têne xwendin, wergerandin û belavkirin. Mînak, di pirtûka “Hemû Pexşanên Osman Sebrî” de, nivîsên wî yên ji kovaran hene, ku tê de ew li ser pirsgirêkên civakî, mafên Kurdan û xwezaya welatê xwe dinivîse, bi zimanekî ku her Kurdekî sade dikare têbigihîje, û di vê pirtûkê de jî gotarên li ser rola jinan di têkoşîna Kurdî de hene, ku ew dibêje jinan ne tenê di malê de ne, lê ew singên netewê ne.

Osman Sebrî me fêr dike ku têkoşîn ne tenê bi çek e, lê bi peyv jî dikare bibe; ew jiyaneke xemilî kir, lê bi berhemên xwe zindî maye û di dilê her Kurdî de cih digire. Di dawiyê de, ew sembola wêjeya jîwerî ye, ku bi sadebûn û kûrahiya xwe, emê her timê bibînin ku çawa yek kes dikare biguherîne hişmendiya miletekê, û xewnên wî yên ji bo Kurdistanê hîn jî ronahiyê didin rêya me, û berhemên wî yên taybetî wekî “Li Goristaneke Amedê” ku behsa Serîhildana Çiyayê Sasûnê dike û hemû hûrgiliyên şerên “Qewm” vedibêje, nîşan didin ku ew ne tenê nivîskar e, lê dîroknivîsê têkoşer e ku her hûrguliyekê bi sadebûnê vedibêje.