Mîrnişîna Kurdî: Pergalek Siyasî ya Dîrokî

Mîrnişîna Kurdî yek ji qonaxên herî girîng û karakterîstîk ên dîroka siyasî ya Kurdan e. Ev pergal di navbera sedsalên 14an û 19an de xurt bû û wek şêwazek rêveberiya siyasî ya herêmî xizmet kir ku taybetmendiyên cuda yên siyasî, civakî û aborî hebûn.

Çêbûn û Pêşveçûn

Mîrektiyên Kurdî di serdemek diyar de çêbûn, bi taybetî piştî şerên navbera Împaratoriya Osmanî û Împaratoriya Safewî. Di sedsala 16an de, piştî Şerê Çaldiran (1514), axa Kurdistanê di navbera van her du hêzan de hate dabeş kirin. Osmanî û Safewî fêm kirin ku ji bo kontrol û aramiya sînorên xwe, divê bi mîrên herêmî yên Kurd re têkilî ava bikin.

Osmanî bi taybetî siyasetek pragmatîk bikar anî: li şûna ku hemû herêmên Kurdî rasterast ji Stenbolê ve rêve bibin, ew mafê dan mîrên herêmî ku bi awayekî nîv-serbixwe herêmên xwe rêve bibin. Ev yek hem ji ber derewiya erdnîgarî (çiyayên dijwar) hem jî ji ber hêza leşkerî ya mîrên Kurdî pêwîst bû.

Bingeha Siyasî û Îdarî

Hiyerarşiya Desthilatdariyê: Her mîrektî di bin serokatiya mîrek de bû ku ji malbateke dîrokî tê. Mîr bi awayekî giştî vê pileya xwe bi rêya mîratê werdigirt – ji bavê xwe yan jî ji mîrê berê. Lê carinan şer û pevçûnên navmalî jî diqewimin.

Rêveberiya Navxweyî: Mîr xwedî desthilata tam a îdarî, dadgehî û leşkerî li ser herêma xwe bû. Wî dikarî:
– Baca xwe kom bike
– Dadgehiya xwe pêk bîne
– Hêza leşkerî ava bike
– Têkiliyên siyasî bi mîrektiyên din re bidomîne
– Karûbarên aborî rêve bike

Girêdana bi Împaratorî: Mîrektî ne dewletên tam serbixwe bûn, lê ji bo împaratorî sûretan didan. Ew:
– Baca salane didan Stenbolê an jî Îsfehanê
– Di dema şer de hêza leşkerî şandibûn
– Fermanan û desthilatdariya formal a împaratorî nas dikirin
– Berpirsyar bûn ji bo ewlehiya rêyan û sînoran

Mîrektiyên Sereke û Taybetmendiyên Wan

Mîrektiya Botanê (Botan): Li devera Hekarî û Şirnexê cih girt. Yek ji mîrektiyên herî xurt bû. Malbata Bedirxan bi taybetî navdar bû. Mîr Bedirxan Beg (1802-1868) hewl da mîrektiya xwe modernîze bike û desthilata xwe berfireh bike. Wî reformên îdarî kirin û hewl da pergalek nizamî ava bike. Lê Osmanî di sala 1847an de êrîşî Botanê kir û mîrektiyê qedand.

Mîrektiya Baban: Li herêma Silêmanî cih girt û yek ji mîrektiyên herî pêşkeftî bû. Babaniyan bajarokên wek Silêmanî ava kirin û pêşveçûna aborî û çandî pêşxistin. Ew bi têkiliyên xwe yên kompleks bi her du împaratorî re tên zanîn. Mîrektî heta destpêka sedsala 19an berdewam kir.

Mîrektiya Soran: Li bakurê Îraqê û başûrê Tirkiyê hebû. Soran di sedsala 19an de xurt bû û bi mîrên xwe yên wek Mîr Mihemed yê Rewandizî (Mîr Kor) navdar bû. Mîr Mihemed hewl da împaratoriyeke mezin ava bike, lê piştî şerên dijwar bi Osmanî re di sala 1836an de hate têk birin.

Mîrektiya Ardelanê: Li Îranê, li herêma Sineyê cih girt. Yek ji mîrektiyên herî dirêj ên Kurdî bû û ji sedsala 16an heta sedsala 19an berdewam kir. Ardelan di bin bandora Safewî û paşê Qajarî de bû, lê otonom a wan berfireh bû.

Mîrektiya Bahdinan: Li başûrê Kurdistana Îraqê û li devera Dihokê hebû. Malbata Soran-Bahdinan salan dewam kir û bi têkiliyên xwe yên kompleks bi Osmanî re tên zanîn.

Mîrektiya Hekkarî: Li çiyayên bilind ên serheda Îran-Tirk-Îraq cih girt. Ji ber cihê xwe yê stratejîk girîng bû. Lê her wiha ji ber vê pozîsyonê di navbera du împaratorî de man.

Civak û Aborî

Bingeha Civakî: Civaka mîrektî hiyerarşîk bû:
– Li serê mîr û malbata wî hebû
– Paşê begzadeyên din (xizmên)
– Axayan û serên eşîran
– Gundiyan û cotkar
– Pîşeweran li bajaran

Aborî: Aboriya mîrektî li ser çend bingehan disekine:
– Çandinî û maldarî (bingeha sereke)
– Bazirganiya karwanan (rêyên bazirganiyê derbas dibûn)
– Bac û maliyeyên herêmî
– Kontrola çavkaniyên xwezayî

Mîrektiyên li ser rêyên bazirganiyê yên girîng cih digirtin, wek yên di navbera Rojhilat û Rojava de derbas dibûn, ji aborî re dewlemend bûn.

Çand û Ziman

Di serdema mîrektî de çanda Kurdî pêşve çû:
– Edebiyata Kurdî geş bû
– Helbestvanên wek Ehmedê Xanî (Mem û Zîn) berhemên xwe çap kirin
– Zimanê Kurdî di dehan û rêveberiyê de hate bikar anîn
– Dêrên Êzidî û mizgeftan wek navendên çandî xizmet kirin

Têkiliyên Navneteweyî

Mîrektî di pergalek kompleks a têkiliyên navneteweyî de bûn:
– Bi Împaratoriya Osmanî re (piranî)
– Bi Împaratoriya Safewî/Qajar re (yên li Îranê)
– Bi hev re (carinan hevalbendî, carinan şer)
– Bi dewletên din ên herêmî re

Carinan mîr hewl didan balansa di navbera du împaratorî de bikin da ku serbixweya xwe biparêzin. Ev stratejiya “di navbera du hêzan de” carinan serkeftî bû, lê carinan xeternak bû.

Dawiya Mîrnişînê

Di sedsala 19an de çend faktor bûn sedem ku mîrektî dawî pê were:

Navendîkirina Dewletê: Hem Osmanî hem jî Îran hewl dan dewleta xwe modernîze bikin û navendîkirinê bike. Ev tê wê wateyê ku ew nikarîbûn desthilata herêmî ya mîrektî bipijirandin.

Reformên Tanzîmatê (1839-1876): Împaratoriya Osmanî dest bi reformên mezin kir ku armanca wan nasnamekirin û kontrola rasterast a hemû herêman bû. Ev yek bi rasterast dijî otonom a mîrektî bû.

Şerên Leşkerî: Osmanî êrîşên leşkerî li dijî mîrektiyên sereke kirin:
– 1836: Têkbirina Mîrektiya Soran
– 1847: Têkbirina Mîrektiya Botanê
– 1850-1860: Dawiya mîrektiyên din

Guherînên Aborî: Guherînên di aboriya cîhanî de bandor kirin ser aboriya herêmî. Rêyên nû yên bazirganî û guherînên teknolojîk kêmasiya girîngiya mîrektiyên herêmî kir.

Pevçûnên Navxweyî: Carinan şer û pevçûnên di navbera malbatên mîr de jî lawaziya pergalê kir.

Mîrat û Bandor

Mîrnişîna Kurdî mîrateke kûr li paş xwe hişt:

Hestên Neteweyî: Serdema mîrektî di bîra gel de wek serdema desthilatdariya Kurdî dimîne. Ev yek di pêşveçûna hestên neteweyî yên Kurdî yên paşê de bandor kir.

Nasnameya Herêmî: Sînorên kevin ên mîrektî hê jî di nasnameyên herêmî û zaravayên curbecur de xuya dibin.

Çanda Devkî: Çîrokên derbarê mîran û serdema wan di çanda devkî de berdewam dikin – di helbestên dengbêjan de, di çîrokan de.

Dîroka Siyasî: Tecrûbeya mîrektî nîşan dide ku Kurd di dîrokê de xwedî strukturên siyasî yên xwe bûn. Ev yek di vegotinên siyasî yên modern de tê bikar anîn.

Mîrnişîna Kurdî pergalek siyasî bû ku di navbera serbixweyê û girêdanê de hebû, û ji serdema împaratorî ya kevn heta serdema dewlet-netewan a modern derbas bû. Têgihiştina vê qonaxê ji bo têgihiştina dîroka modern a Kurdan û daxwazên wan ên siyasî pir girîng e.

Cemîl Paşazade