Veracêkerdena Gramerê Kirdî-Dimilî-Zazakî û Kurmancî -1

Ziwan û Dîyalektê Kurdî

1.  Ziwan û dîyalektî

Wexto ke mewzû ziwan bo, kilmevate bo zî gerek vernî de ziwanî ser o îzehatêk bêro kerdiş. Ziwan, tenîya xezîneyêk vateyan û sîstemê rêzbiyayişê ênan û hacetêk têkilîya navbeyna mêrdiman nîyo, eynî wext vîrê ma yê tarîxî yo. Heme çîyo ke aîdê mêrdimî yo û bi mêrdimî ya têkildar o, bi ziwanî reyde îfade beno. Bi wasîteyê ziwanî ma şênê xebat û keda mêrdimandê verê xo bimusê, bişinasnê û dewrê neslandê neweyan bikê. Ewro zî her milletêk bi ziwanê xo şinasyena. Ziwan, hişê millet o, ay milletê ke ziwanê xo vinî bikê, ray û şopa ênan werte ra wedaryena, yên bi xo zî vinî benê.

Xebata der heqê ziwanî de, nizdî 400 seran V. Z. ra bi xebatandê ziwanzan Panînî yê Hindî dest pê kerda. Labelê xebatê lenguîstîkî ancax peynîya seserra 19. de dekewtî çarçeweyêka ziwanzanistîye û xebatê dîyalektolojî zî hîna vêşî bîyê. Peydabîyayena ziwan û dîyalektan ser o, bêj bi bêj teorî ameyê pêşkêşkerdene. No nûste de yew bi yew dîyarkerdena nê bêj teorîyan mimkun nêbo zî, dîyarkerdena çarçewa û tayê xusûsîyetanê esasî yê bedêlîyayîşê ziwanî û peydabîyena dîyalektan, armanca nê beşê xebata ma ya. No beşê xebate xo de, ma do bi giranîye ser behsê bedêlîyayena ziwanî û dîyalektan bikê.

Bêguman mesela ziwan û dîyalektan, yew meseleya zaf mûhîm û kehan a xebata zanistîya lîngustîk a. Gama ke behsê ziwanî bibo, hawayê cîyayê ziwanan ê ke sey dîyalekt yan lehçe yenê namekerdiş zî vejîyenê vera ma. Heta ewro na mesela ser o munaqeşeyî bîyê, no derheq de tarîfê cîya-cîyayî bîyê, labelê yew tarîf û îzehato maqul o ke her kes ser o hemfikir bo nêbîyo.

Peydabîyena cîyayî û bedêlîyayîşê ziwanî, xusûsîyetêk tarîxî û esasî yê ziwanî yo. Çimkî ziwan zî sey çîdê ganî yo, zemanî mîyan de bedêlîyeno. Rojgaro ke ziwanî peyda bîyê û heta ewro, her bêj têkilîyê komanê mêrdiman bîyê sebebê bedêlîyayîşê ziwanan, peydabîyayîşê dîyalektan, kom û komikanê kulturî yê cîya-cîyayan. Eynî wext de têkilîyê komanê merdiman; têkilîya ênan a pêwa ciwîyayîşî, dînî, tarîxî, sîyasî, îqtîsadî, kulturî, qewimîyayîşê hedîseyandê xozayî û komelî zî bîyê sebebê dayîş û girewtişî û bedêlîyayena ziwan û kulturandê cîyayan. Peynîya nê têkilîyan de, hem ziwanê welatandê cîya-cîyayan û hem zî goreyê ca û herêman, ziwan xo mîyan de bedêlîyeno. Seke ziwanzano namdar F. De Saussure zî vano: “Zemanî mîyan de bedêlîyayîşê ziwanî, bîyo sebebê peydabîyayena dîyalektandê cîyayan.”[1] Peynîya têkilîya ziwanan de, verê heme çî vate û tayê şêweyê vatişê ênan bedêlîyenê. Ray ray no bedêlîyayîş hende gird beno ke qisekerdoxê eynî ziwanî zî zor yewbine fehm kenê yan zî nişênê yewbine fehm bikê. Goreyê ca û warandê cîyayan, bi no hawa bedêlyayîşê yew ziwanî ra vajîyeno dîyalekte (lehçe). Labelê tarîfêko standard ê dîyalekte çinî yo.

Ziwanzano almanij Ludwig Paul vano “bêntarê ‘ziwan’ û ‘dîyalekte’ de hîç sînorêko qethî û ‘xozayî’ çinî yo. Kes şêno di şêweyanê cîyayan yê yew ziwanî hetê kulturî ra sey dîyalekte, sewbî hetana zî sey di ziwanê cîyayan tarîf biko. Mesela “ziwan û dîyalekte”, goreyê tarîfkerdiş û xusûsîyetê ênan, mimkun o ke hetana yew dereca keyfî bo zî.”[2] John Loyns zî vano: “Bêntarê dîyalektandê ziwanêk de yan zî bêntarê dîyalektandê ziwananê hemberyanê yewbine de dîyarkerdişê sînorêkê mutleqî mimkun nîyo”[3] Tayê ziwanzanî zî dîyalekte, sey “şêweyêk qisekerdiş”ê ziwanî tarîf kenê. Bi kilmîye ma şênê vajê ke tarîfê “dîyalekte” ser o, yew çarçeweya dîyarkerde û sînorêko mutleq çinî yo. Gelek ziwanzanî nê tarîf û sînorî, goreyê fikir û ewniyayîşdê xo, tarîfêk kenê. Mîsal; “Ziwanê erebî yo ke ewro Sûriye ra bîgîre heta Misir û ewca ra heta rojavayê vakurê Behra Sipî, mîyanê Afrîqa û Nêmgirawa Erebî de yeno qisekerdiş, dîyalektê erebî yê cîya-cîya yê.”[4] Zaf cayan de qisekerdoxê erebî ke bi dîyalekta xo ya qisey bikerê, yewbine fehm nêkenê. Ma şênê nê bêj mîsalan, qandê sewbî ziwan û milletan rê zî bidê.

Bîlhesa hetê sîyasî ra merkezîbîyayîşê dewletan yan zî peydabîyayîşê dewleta modern, mesela standardbîyayîşê ziwanî vet meydan û ey zî bi xo wa problemê dîyalektandê cîyayî ardî meydan. Çimkî wexto ke ma bala xo bidê xebatandê dîyalektolojî, dîyar beno ke nê tewir xebatî, peynîya seserra 19. de hîna vêşî bîyê.

No qisim de, ma do bi kilmî hetê tayê xusûsîyetandê ziwanî ra behsê têkilîya dîyalektandê kurdî; zazakî, kurmancî û tayê ziwanandê grûba Hind-Arî bikê. Gerek ma vernî de dîyar bikê ke na xebate de veteyê zazakî, dimilî, kirdî û kirmanckî eynî mana de ameyê vatiş. Kelîma kurd/kurdî zî, hem zaza/zazakî û hem zî kurmanc/kurmanckî gêna xo mîyan. Sey ziwanandê bînan, ziwanê kurdî de zî tayê şêwe û dîyalektê cîya-cîyayî estî. Bêguman sebebê tarîxî, sosyal, ekonomîk û sîyasî yê peydabîyayîşê nê dîyalektan estî. Tiya de ma do yew bi yew nê sebeban ser o nêvinderê, labelê sey ke cor ra zî ame dîyarkerdiş, ke rayna ma tarîfê dîyalekte bîyarê xo vîrî: ware û mintiqandê cîyayan ê yew koma qiseykerdoxandê ziwanî mîyan de, bi şêwe û hawayê cîya-cîyayan qiseykerdişê yew ziwanî, bi vateya dîyalekte (lehçe) yeno namekerdene.

Wexto ke ma nê tarîfî xo çiman vera bigîrê, rojgaro verên ra hetana ewro kurdî zî xo mîyan de gelek bedêlîyaya, tira dîyalektî û şêweyê cîya-cîyayî peyda bîyê. Labelê sey ke Kurdîyê Bîtlîsî zî vano: “nê lehçeyê cîyayî, xezîneyêka fewqalede ya çekûyandê ziwanî yî”.[5]

Gerek ma naye bizanê ke peydabîyayîş û bîyayena dîyalektanê cîyayan, rastîyêka tarîxî ya heme ziwanan a. Kurdî zî nê ziwanan ra yew a, ziwan û abirrîyayîşê dîyalektanê kurdî ser o zî fikrê cîya-cîyayî estî. Ferqê cîyabîyayena nê fikran çiyo? Ma do dewamê nê birrî de, fikrê cîya yê ke der heqê na babete de ameyê vatiş dîyar bikê û ciwabê persê cîyayey û nizdîyeya dîyalektandê kurdî bigeyrê.

Ayê ke wazenê ziwanê “kurdî” tena sey kurmancî, soranî û yan zî yewna dîyalete nîşan bidê, armanca ênan çi bena wa bibo, mîyanê çemberêk teng û tund ê lenguîstîk ra nêvejyenê teber. Çimkî peydabîyayîşê dîyalektan û şêweyanê cîya yê yew ziwanî, tena bi qaydeyandê lenguîstîkî ya îzah nêbenê. Bi xûsusîyetê lenguîstîkî wa, tarîx, kultur, folklor, adet û toreyê yew komelgayî zî dîyarkerdişê ziwan û lehçeyê ênan de unsûrê esasî yî.

Ziwanê ke dinya de peyda bîyê; wazenê wa merde yan zî ganî bibê, goreyê xusûsîyetê ênan ê xomîyan û pêroyî, kome bi kome cêra aqitnayene yan zî tesnîfkerdena ênan, mewzûyê lenguîstîkî yo. Tesnîfkerdena ziwanan, yan goreyê xusûsîyetê gramerê ênan yan zî goreyê mêrdimayîya ênan a tarîxî yena dîyarkerdiş. Ziwanê kurdî zî bi dîyalektanê xo ya, berhemê têkilîya tarîxî ya kome û komikandê komelgaya kurdî yo. Wexto ke ma biwazê ziwanandê dinya mîyan de cayê ziwan û dîyalektandê kurdî dîyar bikê, gerek ma verê heme çî têkilî û mêrdimayîya kurdî û ziwanandê bînan dîyar bikê.

2.  Ziwanê kurdî bi dîyalektanê xo ya, koma ziwanandê hînd-awrupa mîyan de şaxêk ziwanê arî (aryanî) yo

Ziwanandê dinya mîyan de koma ziwanandê hînd-awrupa, komeka hera û dewlemend a û wayîrê çimeyandê tewr kehênan a. Ziwanê kurdî zî bi dîyalektandê xo ra, koma ziwanandê hind-awrupayî mîyan de ca gêno. Ziwanê hind-awrupayî xo mîyan de benê di şaxî:

2.1.  Şaxê Hînd-Awrupayî.

2.2.  Şaxê Asyayî.

2.1. Şaxê Hînd-Awrupayî: “Ziwanê hînd-awrupa, malbatêka tewr dewlemend a ziwanandê dinya ya, û çimeyê ayê nûşte yê 4000 serrî estî.”[6] Ziwanê ke na grube mîyan de ca gênê, seke cêr de ameyê dîyarkerdiş, kome bi kome cêra abirîyenê;

2.1.1. Ziwanê germenî: Almankî, îngilizkî, flamanî, norveçî, swêdî, îzlandayî, hollandî û danî.

2.1.2. Ziwanê romenî: Fransizî, îspanyolî, îtalyanî, portekîzî, katalanî, romenî, ladîno û provenalî.

2.1.3. Ziwanê silavî: Rusî, sirpî, xerwatî, boşnakî, lehî, bulgarî, makedonî û slovenî.

2.1.4. Ziwanê keltî: Bretonî, galî, îrlandayî û îskoçî.

2.1.5. Ziwanê baltikî: Lîtvanî û letonî.

2.2.  Şaxê Asyayî: Ziwanê asyayî zî xo mîyan de benê di şaxî; ziwanê hindî û ziwanê îranî. “Eserê tewr kehênê na grûbe Veda yî û bi ziwanê sanskrîtî ameyê nûstiş.”[7] “Ziwanê hindî û ziwanê îranî, 2000 serre verê V. Z. cêra abirîyayê.”[8]

2.2.1. Ziwanê hindî: Na grube mîyan de ziwanê sey sanskirîtî, hindî, pencabî,  bengalî, urduyî, seylanî, keşmîrî, sindî û sewbî ziwanî grûba hindî estî. Nê ziwanan mîyan de sanskrîtî, sey ziwanêko tewr verên yê grûba hindî yeno qebûlkerdiş.

2.2.2. Ziwanê arî(aryanî-îranî)[9]: Ziwanê tewr verên ê na grûbe, ziwanê Avesta yo. “Ziwanê Avesta û sanskrîtîya Veda gelek pê manenê”[10]. Ziwanê grûba arî, goreyê sazbiyayîşê gramerê xo, xo mîyan de benê çehar şaxî: 1-Grûba bakûr, 2- Grûba başûr, 3- Grûba rojhelat û 4- Grûba rojawayî.

Goreyê na tesnîfkerdene, kurdî dekewena mîyandê grûba rojawanê vakurê Îranî û farisî zî dekewene mîyandê grûba rojawanê başûrê Îranî. Na grube mîyan de zî kurdî û dîyalektê xo, pehlewî û farisîya verên û farisîya newa, peştûnî, belûcî, osetî… ca gênê.[11] Grûba ziwanandê rojawanê vakûrê Îranî mîyan de kurdî[12]; ziwanêk xoser o, xusûsîyetê eyê xas û tarîxêk ayê qedîm esto. Binya û eslê xo de heme xusûsîyetanê ziwanê arî xo mîyan de paweno. Ne şiklêkê herimîyaye yê ziwanê farisî û ne zî yew dîyalekta farisî ya. “Çimkî senî ke her ziwanê germanî, almanî nîyo, her ziwanê îranî jî farisî nîyo.”[13]

Seke cor de zî ameyo vatiş, grûba ziwanê hindî-arî mîyan de sanskrîtî, avestayî, pehlewî û farisîya newa, kurdîya qedîm û dîyalektê xo, peştûnî, belûcî û dêrî ca gênê. Sanskrîtî û avestayî, na grube mîyan de ziwanê tewr qedîmî yê. Ziwanzan û cêgêrayoxî, ziwanê avestayî û pehlewî, sey di çimeyê kevnare yê farisî û kurdî qebûl kenê. Labelê çimeyê kevnare yê nê her di ziwanan yew bo zî, gerek ma naye zî bizanê ke farisî û kurdî di ziwanê xoser ê cîya yî.  Seke Mc. Carus û Minorskî zî vanê, “Kurdî eslê xo de bi temamî farisî ra cîya ya”[14] Bêguman cigêrayoxê ke winî vanê gelekî yê, tenê Mînorskî nîyo. Wexto ke ma ewro roj zî şopa nê her di ziwanandê qedîman (sanskrîtî û avestayî), hetê kelîman ra, hem bi dîyalekta zazakî û kurmancî ya û hem zî bi farisîya ewroyêna pê muqayese bikê, no xusûsîyet aşkera aseno.

Prof. Dr. Abidin İtil bale kaşkeno “pêmendişeya mabêna ziwanê sanskrîtî û ziwanê hemberyanê ênan[17] û seba dîyarkerdişê tesîr pêkerdena her di ziwanan zî mîsalanê balkêşan dano.”[18]

Seba ke ferqê mabêna koma ziwanandê hînd-arî û şaxê ênan bi zelalîya bêro dîyarkerdene, lazim o ca bi ca hawayê bedêlîyayîşeya veng, vate û rêzbîyena vateyan bêro bidegêrayîş.

Wexto ke ma bala xo bidê vateyandê corênan, dîyar beno ke hetê xezîna vateyan ra koma ziwanandê hind-arî çiqas nizdîyê yewbin ê. Na nizdîyêye terefê gelek cêgêrayoxan ra zî ameya vînayîş û dîyarkerdiş.

3.  Derheqê ziwan û dîyalektanê kurdî de, kê vato çi? 

Bêguman sey heme ziwanan der heqê ziwan û dîyalektanê kurdî de zî fikrê cîyay estî. Ez wazena etîya de biney behsê tesnîfkerdişê dîyalektanê kurdî bika û no derheq de çi ameyo vatiş, bîyara şima vîrî. Qandê naye rê zî, ma do behsê fikirdê tayê nûştox û kurdologê ke ziwan û dîyalektanê kurdî ser o xebitîyayê bikê. Heta ewro heme dîyalekt û şêweyandê kurdî ser o xebatêka bi serûbere û besbîyaya bi ma dest nêkewta yan zî xebatê winayênî zaf kemî bîyê. Belkî xebatê akademîk ê ke ewro ra pey bêrê kerdiş, bibê sebebê nawitiş û akerdişê yew rêçida newa. Labelê gerek ma na zî bizanê ke xebata ma ya ewroyêne zî çinîbiyaye ra dest pê nêkerda. Heta ewro der heqê ziwan û dîyalektandê kurdî de gelek çî ameyê vatiş û nûstiş. Ez wazena ke bi kilmîye ênan ra behsê tayê vatiş, çime û xebatan bika.

Eke ma hawayêko kronolojîk behsê enî eseran û vatişan bikê, vernîya hemine de Şerefname yeno. Şerefnameya Şerefxan Begî de çehar dîyalektê ziwanê kurdî ameyê hûmartiş:1- kurmanç, 2- lor, 3- kelhur, 4- goran.[20]

Şerefname ra peye Seyahetnameyê Ewlîya Çelebî yeno. Wexta ke ma Seyhatnameyê Ewlîya Çelebî ra bewnî, kê şênê vajê ke der heqê kurdolojîyê de agadarîyê zaf mûhîmî tede estî, labelê etîya de ma wazenê giraneye ser hetê ziwanî ra bide bewnî. “Serra 1655 de seyah Ewliya Çelebî û Melek Ehmed Paşa, bi munasebeta seferêke ver bi Wanî ra kewenê ray û gelek cayanê welatê kurdan gêrenê. Çelebî der heqê na sefer û gêrayîşê xo de yew eser nûseno û nameyê eserê xo zî Seyahatname nano pa. Seyahatname de, behsê şiyês dîyalektanê ziwanî kurdî keno û nameyê ênan zî wina rêz keno: Mehmûdî, avnikî, zazayî, loloyî, cîloyî (hekkarî), şîrvanî, cîzrewî, pisanî, sincarî, harîrî, erdelanî, soranî, xalitî, çekvanî, îmadî, rojkî.”[21] Wina aseno ke Çelebî nameyê eşîran, mintiqa, şêwe û dîyalektan têmîyan kerdo. Gama ke ma ênan sey dîyalektan tesnîf bikê; tena lurrî, soranî, erdelanî û zazakî manenê. Ê çekûyê bînî zî, kes şêno vêşaneya ênan sey nameyê eşîran yan zî şêweyê kurmancî û soranî qebûl bikê.

Xebata pedagogê armenî Haçatur Abovyanî(1809-1848) zî tesîrêko giran îranologandê Rûsya sero kerdo. No semed ra Abovyan sey pîyê kurdolojîya Rusya yeno qebûlkerdiş. Abovyan zî dîyalektanê ziwanê kurdî bi namebê kurmancî û zazakî di şaxî keno.

Abovyanî ra pey, xebata Peter J. A. Lerchî (1828-2884) yena, ke sey hîmdar û viraştoxê kurdolojîya Sovyetî yena qebûlkerdiş. Goreyê belgeyandê ewro, “metnê verênî yê zazakî (dimilî) zî ey bi xo, goreyê fek û vatişdê kurdê ke lejdê Rusya-Osmanîyan de esîr kewtibî, pêser kerdî. Serra 1857-58 de, nê nûste û metnî St. Petersburg de yenê çapkerdiş û vilakerdiş. Ferhengê vernî yê zazakî-rusî zî, serra 1858 de yeno nûstiş. Eynî wext de Albert von Le Cod zî, tayê metnê folklora kurdî bi dîyalekta kurmancî û zazakî ya pêser kerdî û serra 1903ê Berlîn de dayê çapkerdiş û vila kerdî.”[22]

Bêguman mesela materyalê dîyalekta zazakî û nûstişê aye, zaf mûhîm a. Ewro roj ma deste de eserê ke şiklê verên ê zazakî û tekamûlê ayê tarîxî binawnê çinî. Eke dokomentê arêkerde yê Peter J. A. Lerchî (1858) nêbê, agadarîya ewroyî gore, nûste û kitaba verêne ya zazakî Mewlûdê (1899) Mela Ehmedê Xasî yo. Naye ra pey zî, Mewlûdê miftîyê Sewêreke Mela Usman Efendîyê Babijî yo, ke serra 1903ê de nûsîyawo û 1933 de zî Şam de ameyo çapkerdene.

Major E. B. Soane zî der heqê ziwanê kurdî û ferqê mabêna dîyalektandê ênan de vano:

“Lehçeya mukrî û gilandê aye ra teber Kurdistan de sewbîna lehçe û şêweyî zî estî û pêro zî xo sey kurdandê xasan qebûl kenê. Nê lehçan ra yewêda tewr mûhîm zî lehçeya zazakî ya. Zazayî, kurdan mîyan de grûbêda gird a û derûdorê Diyarbekir, Ezirngan û tayê cayandê Anatolya de ciwîyenê. Vêşaneya ênan mintiqa koyan de ciwîyenê, zaf tund û cesûr î. Bi yew lehçeya saf a arî qalî kenê. Lehçeya ênan hem lehçeya mukrî ra û hem zî lehçeyandê bînan ê kurdî ra cîya ya. Winî fehm beno ke na lehça ênan, yew lehçeda xoser a û zaf rewna farisîya kehan ra abiryaya. Sey ziwanandê arî, gerek na lehça ser o zî xebate bêro kerdiş. Lehçeya zazakî; farisî ra vêşêr nizdîyê ziwandê kurdî ya”[23]

Sir H. C. Rawilson, benda  “Kurdistan” a Ansiklopedîya Britannica de der heqê ziwanê kurdî de winî vano: “Ewro ziwanê esasî yê kurdan kurmancî ya, zazakî û goranî zî dîyalektê cîya yî.”[24]

M. Emîn Zekî Beg, Madson Grantî ra neqil keno û vano: “Esrê III. ê V. Z. ra na heta ziwanê kurdî de hîrê dîyalektî peyda bîyê: Dîyalekta kurmancî, babanî û zazakî (dinbilî).”[25] Û eynî wext de Zîya Gokalp ke bi xo çêrmûgij o, dîyalektanê ziwanê kurdî no hawa tesnîf keno: 1- kurmancî, 2- zazakî, 3- soranî, 4- gûranî û 5- lûrî.[26]

Sernûştoxê kovara Kurdistan Mehmed Mîhrî zî vano, “Esasen ziwanê kurdî di qismî yo: Kurdî û goranî. Goranî zî xo mîyan de bena di şaxî: hewramanî û zazakî.”[27]

Roger Lescot û Celadet Alî Bedirxanî ke “Gramera Kurdmancî” hadirnaya, der heqê dîyalekt û şêweyanê ziwanê kurdî de vanê: “1- kurmancî, 2- soranî, 3- dumilî (zazakî), 4- goranî (û gelek şêweyê herêmî yê ênan)”[28] estî.

Kemal Badilli zî, vano çehar birrê ziwanê kurdî estî: “1- kurmancî (kurdmanc/ kurmac/kirmanc/kirmaç), 2- lûrî (lûr, lor, ler), 3- goranî (hewramî, ewremanî, zaza/ dimilî), 4-kelhûrî yan zî soranî).”[29]

Prof. Marûf Xeznedar zî, tesnîfkerdişê mamoste Tewfîq Wehbî esas qebûl keno û dîyalektanê ziwanê kurdî winî tesnîf keno: “1- kurmancî (a-kurmancîya serû, b-kurmancîya xwarû-soranî), 2-goranî (hewremanî)/zazayî, 3- lûrî (bextiyarî, feylî, kelhûrî, lekî zî sey fekê na dîyalekte qebûl keno).”[30]

Sey ziwanêko kehan ê arî(îranî), têkilîya pehlewî û ziwanê kurdî û dîyalektandê ey ser o zî fikrê cîyayî estî.Wexto ke ma rind bala xo bidê vateyandê ênan, bi hawayêko zelal aseno ke zazakî çiqas nizdî pehlewî û farisî ya, kurmancî zî ehende nizdî ênan a. Mîsal;

Nê agadarîyana pey ma şênê vajê ke helbet bi hawayêko mutleq dîyarkerdena tarîxê cirabîyayîşê yew ziwan û dîyalektandê eye asan nîyo, labelê ma şênê vajê ke nê ziwanî pêro têmîyan de sey parçeyêk azbeta ziwanandê arî (îranî) yenê qabûlkerdiş.

Ziwanzan Qanatê Kurdo zî kitaba xo ya Gramera Ziwanê Kurdî (Kurmancî û Soranî) de, ziwanê kurdî sey çehar dîyalektan cêra abirrneno: 1- kurmancî, 2- zaza, 3- lûrî, 4-goranî.[32]

Cîgerxwîn zî zaf nûste û şîîrandê xo de zazakî sey yew dîylekta kurdî qebûl keno û kitaba xo ya Awa û Destûra Zimanî Kurdî (1961) de zî eynî fikrî tekrar keno. A. Balî zî dîyalektanê ziwanê kurdî sey hîrê şaxî dîyar keno: “1- kurmancî, 2- soranî, 3- zazakî.” [33]

Agadarî û bawerîya nê kordolog û zanyaran ra zî dîyar beno ke ma kurdîya kevnare, sey yew azbat qebûl bikê kurmancî, soranî, hewramî û zazakî zî dekiwenê mîyandê aye azbate. Kes şêno vajê ke nê dîyalektan mîyan de zî bîlhesa hewramî, goranî û zazakî hîna nizdî yewbine asenê.

Nê agadarîyê corênan ra dîyar beno ke ziwanê kurdî zî xo mîyan de gelek dîyalektan ser o par beno. Ke ma baş bala xo bide, beşê “morfolojî” ya na xebate de zî dîyar beno ke nizdîyeya mabênê dîyalektandê kurdî, ferqê ênan ra zaf vêşî ya. Hetê tarîxî û komelnasî ra zî, kok û rûçikê etnîkî yê qisekerdoxanê nê ziwan û lehçeyan şino pêser û yew o. Ayê ke çend dîyalektanê ziwanê kurdî û tayê xusûsîyetanê eyê esasî bizanê, ên (în) do bivînê ke ferqê dîyalektanê kurdî, ferqê dîyalektanê ziwanandê bînan ra vêşêr nîyo.

4.  Vateyê zaza û zazakî, dimil û dimilî, kird û kirdkî, kirmanc û kirmanckî kamcin mana de ameyê gurênayîş?

Wexto ke ma bala xo bidê belge û nûsteyandê tarîxî, seba zazakî/dimilî/kirdkî/ kirmanckî û qiseykerdoxandê zazakî rê, hem xo mîyan de û hem zî terefdê şarê xerîbî ra vate û kelîmeyê cîya cîyayî ameyê nûstiş û telafûzkerdiş. Ewro roj qisekerdoxê zazakî, ca bi ca xo bi nameyê “zaza”, “dimilî”, “kird” û “kirmanc” tarîf kenê, ziwan û dîyalekta xo zî bi namedê “zazakî”, “kirdkî”, “dimilî” yan zî “kirmanckî” danê şinasnayîş. Kelîmeya “kird”, mintiqa Gêl û Pîranî de mana dîyarkerdişê yew ferqê tebeqa sosyolojîk zî yena vatiş. No derheq de Zîya Gokalp zî vano: “Qewmanê kurdan nameyê cîya-cîyayî nayê xo ra û yewbîna. Mîsal; êyê ke kurmancî qisey kenê xo ra nêvanê “kurd”, vanê ma “kurmanc” î û zazayana zî vanê “dûnbûlî”. Ay ke zî zazakî qisey kenê xo ra vanê “kird” û kurmancan ra zî vanê “kirdasî”. Tirkî zî, “kurmanc”an ra vanê “kurd” û “dunbulî”yan ra zî vanê “zaza”. Bîzatîhî ne qisekerdoxê zazakî û ne zî ê kurmancî bi xo kelîma “zaza” nêxebitnenê.[34]

Wexto ke ma bala xo bidê nûsteyandê verênan yê “zazakî”, na tespîta Zîya Gokalp û sewbî kesê ke winî vanê raşt vejîyena. Hem P. Lerch de û hem zî Mewlûdê Mela Ehmedê Xasî de zî seba xo sinasnayîş dayene kelîma “kirdî” ameya xebitnayîş. Xoceyê Xasî peynîya Mewlûdê xo de winî vano: “Temam bi viraştişê Mewlûdê kirdî, bi yardimê Xaliqî û bereketê pêxemberê ma”.[35]

Yew qismê dêrsimijê ke bi dîyalekta dimilî qisey kenê xo ra vanê “kirmanc”, bi umûmî kurmancan ra zî vanê “kirdas” û dîyalekta ênan ra zî vanê “kirdasî” yan zî “kirdaskî”.[36]

Nûrî Dêrsimî zî zazakîya Dêrsimî sey ziwanê xas ê kurdan qebûl keno û vano: “Ziwanê zazakî yê ke Dêrsimijî qisey kenê, bêguman ziwanê bawkalandê înan ê Med û Arîyan o.”[37]

Kemal Badilli zî vano: “Zazayê Turkiya, xo kurdê esil qebûl kenê û xo ra vanê kird û kurdandê bînan ra, yanî kurmancan ra zî -bi mana hûrdî vînayîşî de- vanê kirdasî.[38] Prof. Mehrdad R. Izady zî der heqê na mesela de vatişê Bazil Nikitinî neqil keno û vano: “semedo ke qiseykerdoxê dimilî zaf vêşî herfa /z/ xebitnenê, kurmancan ênan ra vato “zaza”.[39]

V. Minorskî zî vateyê “dimilî “ û “deylemî” pêwa girêdano û vano vatedê Andreasî gore, mabêndê “zazayan û deylemîyanê verênan de mêrdimayî esta.”[40] Gerek ma xo vîrê nêkê ke nûste û kitabandê cîyayan de, gelek formê cîya cîya yê nûstişê kelîma “dimilî” estî: “dimlî”, “dumbilî”, “dinbilî” û “dimilî”. Zaf cayan de zî formê kelîma “dimilî”, sey nameyê yew eşîre vêreno. Mîsal Şerefname de “dinbilî”, sey nameyê eşîrêka êzidî ya derûdorê Musil û Şamî vêrena.[41] Ewro zî tayê mintiqan de bi nameyê “dumbilî”, “dimbilî” û “dumilî” eşîrî estî.

Robert Olson zî vateyê “zaza”, “deylem” û “goranî” sey vateyê pêwa têkildar qebûl keno û vano: “Zazayê ziwandê xo ra vanê dimilî, ke no zî, îhtimalê têkilîya ênan û deylemîyanê vakurê Îranî ano kesî vîrî. Lehça kurdî ya zazakî,  kurmancî ra -ke vêşaneya eşîretandê Kurdistana Bakurî pê qisey kenê- vêşêr nizdîyê lehça goranî ya.”[42]

Vateyê “zaza” û “dimilî”, tayê çimeyan de zî manaya nameyê eşîran û cayan de ameyo nûstiş. Tayê nûstox û çimeyê bînî zî vateyê “zaza” bi vatedê “zevezan(zozan)”, “zevezanîye”, “zavzan”, “zewezan”, “zewzan”, “zozanîye” û “zûzan” ra girêdanê.[43]

Wexto ke mesela “zaza” yan zî “zazakî”, “kurd” yan zî “kurmancî” bibo û kes behsê tayê nûştoxandê îdeolojîya fermî ya tirkan nêkê, belkî manîpûlasyonê ewroyênî zî raşt fehm nêbenê. Der heqê na mesela de Nazmî Sevgen vano: “zazakî ziwanêko têmîyanek o û eslê xo de zî tirkî ra peyda bîyo.” Peydabîyayîşê kelîma “Zaza” zî tirkandê Oxuzan ra girêdano û vano: “Za” nameyê yew lajê Oxuzxanî bî. Qewmanê îptîdaî seba ke vatişê nameyê yewheceyî şidênaye telafûz kerdênê, nameyê “Za”yê lajê Oxuzxanî zî bi hawayê “za-za/zaza” ameyo vatiş.”[44] Hayrî Başbuğ zî, na mesela ser o vateyê nizdî vatişdê Sevgenî tekrar keno û vano: “Tayê mêrdimî qestî ra, bi nîyeto xirab û pêşînhikum “zaza”yan mefhûma “kurd”an mîyan de mutala kenê. Labelê no hikum, vera realîta tarîxî tam tezatêk teşkîl keno… Kurmancî zî û zazakî zî di lehçeyê cîya yê tirkî yê. Goreyê fikirdê ma; nameyê “zaza (za-za)”, bi bedêlyayîşê nameyê “su/aw”(su-su) ra peyda bîyo.”[45]

Kê şênê mîsalanê winasarênan hîna derg û vêşî bikê, feqet ez vana qey seba zelal kerdiş û aşkere kerdişê nê beşê xebata ma, agadarîyê corênî, têkilîya tarîxî û manaya xebitnayena nê vateyan bi zelalîye dîyar kenê.

5. Nûşteyê dîyalekta zazakî

Wexto ke mesela dîyalektê ziwanê kurdî û bîlhesa zî zazakî bo, gerek kes biney behsê dokument û nûsteyandê zazakî (dimilî) zî biko. Çimkî yew nîşanê dewlemendîya ziwanan zî, nûste û hecmê nûstişê ziwanî yo. Ewro roj nûste û dokumentê zazakî yê ke ma deste de estî zaf kemî yê. Hetê nûstişî ra dîyalekta zazakî lawaz a, henda kurmancî aver nêşîya. Eke ma nûsteyê hewramî û goranî xanedê zazakî ser o nêhesibnê û ewro ra pey sewbî dokumentê newe yê zazakî cayandê tarî ra nêvejî roşnayê, nûste û dokumentê ke mabênê serrandê 1856-58 de terafê Peter Lerchî ra bi namedê “Forschungen über die Kurden und die Iranischan Nord-Chalder” ameyê pêserkerdiş, sey dûkomentê verênî yê zazakî qebûl benê. Nê materyalandê folklorîkanê zazakî de, hem kelîma “kird” û hem zî “zaza” ameyê nûstiş. Vateya “kird”, pênasîya ênan bi xo ya.  P. Lerc mesela “Qauxê Nêrib û Hêynî” de, vateyê Xelef Axay no hawa neqil keno: “Xelef Axayî va ki eskerî xoe ra: Baunî (bawnî) axaler, ma şuenî kauxe, metirsî, eskerî Deqma Begî zavû, hema piyeru Tirk î, nişênî ma de kauxe bikî, ma piyerû canmirdî kirdan î, miyerdeî aşîran î, metersî, ma ha şuenî, heta ki sereî mi niwenu, şima çewîrî çî çinu…”[46] Wexto ke ma bala xo bidê nê metnan, eke tayê kemaneya alfabeya nûstişê metnan nêbo, sey ziwanê eyro yê mintiqa Nêrib o, qet nêbedêlîyayo.[47]

Nînan ra teber, ma şênê vajê ke nûste û nûstişê zazakî (dimilî, kirdkî, kirmancî), no demeyo nizdî de yanî serrandê 1975î ra na heta roj bi roj vêşî bîyê. Nê serran de kovara Tîrêj û rojnameyê Roja Welat de tayê helbest û nûsteyê folklorîk ê zazakî ameyê çapkerdiş. Ewro zî tayê kovaran û malperan de nûsteyê zazakî yenê çapkerdiş û velakerdiş. Wexto ke behsê xebat û nûstişê zazakî bibo, hewceyo ma verê hemine xebata kovar û Grûba Vateyî bîyarê xo vîrî. Bêguman dîyalekta zazakî tena kovara Vate de nênûsîyena, kovarê sey Armanc, Hêvî, War, Bîr, Tija Sodıri û ê bînan de zî nûsteyê bi dîyalekta zazakî ameyê çapkerdiş û velakerdiş.

6.  Cayê ke qiseykerdoxê zazakî(dimilî) tede vila bîyê

Ewro der heqê hûmara nifûsê qisekerdoxandê zazakî de fikrê cîya-cîyayî estî. Goreyê tayê vatişan, bi texmînî nizdî 2,5-3 mîlyonî qiseykerdoxê zazakî estî û tayêna zî reqamêka hîna girde vanê. Cêgêrayox û nûstox Osman Aydin zî vano “goreyê hûmartişê nifûsê serra 2000î (14.388.784), %6.54ê nifûsê Kurdistan Bakurî, bi lehça dimilî (zazakî) qisey kenê.”[48] Dîyar o ke der heqê na mesela de fikrê cîyay estî. Bêguman heta ke xusûsî dew û şeharandê kurdan de û ûmumî zî tayê şehar û metropolandê Turkiya de, bi hawayêko raşt û aşkera nifûsê qiseykerdoxê ziwan û dîyalektandê kurdî nêbêrê tesbîtkerdiş, xerîteya dîyalektanê kurdî nêvirazîyo, dîyarkerdişê nîsbetê qiseykerdoxandê zazakî zaf zehmet o. Çimkî zaf cayê ke bi nifusê xo pêro zaza yenê qebûlkerdene, ke ma rind bala xo bidê dîyar beno ke ewcayan pêro zaza nîyê, nifûsêkê mûhîm ê kurmancan zî ewca de esto.

Wexto ke ma bala xo bidê cografa velabiyayîşê eşîretan û ziwanê ênan, no hal hîna zelal dîyar beno. “Kurdistan de zaf eşîretî estî ke yew mintiqa de dimilî (zazakî), yew mintiqa de kurmancî, yewna mintiqa de zî soranî û hewramanî qisey kenê. Mesela: Eşîra Heyderan, Dêrsim de zazakî, Wan de kurmancî û başûrê Kurdistanî de zî soranî qisey kenê; eşîra Lolan, Dêrsim de zazakî, mintiqa Wan û Hekarî de zî kurmancî qisey kenê; eşîra Demenan, Dêrsim de zazakî, mintiqa Sêwaz, Wan û Hekarî de zî kurmancî qisey kenê; eşîra Şadiyan Dêrsim, Çewlîk, Muş û Qereqoçana Xarpête de kurmancî û qeza Madenî de zî zazakî qisey kenê; eşîra Îzolî Çewlîk, Dêrsim, Elazîz, Melêtiya û Sorek de kurmancî û qeza Pûtûrge ya Melêtiya de zî zazakî qisey kenê; Xormekê Çewlîke tayê dewê ênan zazakî û tayêna zî kurmancî qisey kenê…  ”[49] Yanî cayê qisekerdoxanê dimilî(zazakî) yewpare nîyo.

Mehmed Mîhrî seha ewroyên a vilabîyayîşê zazayan sero winî vano: “Zazayî; binkîyê qismêk wîlayetandê sey Erzerom, Xarpêt, Dîyarbekir, Bedlîs û Azerbaycanî yê.”[50]Ay wilayet û qezayê ke bi temamî yan zî qismî zazakî qisey kenê: zafîya nifûsê sûka Çewlîke; zafîya nifûsê Dêrsimî bi zazakî qisey kenê; qismêke muhîm ê mîyanê sûka Dîyarbekir û zafîya qezayanê sey Pîran, Hêne, Gêl, Çêrmûk, Çingûş û qismêk Lice û Qulp; qismêke mîyanê sûka Xarpête û qezayê ayê sey Palî, Maden, Xuleman û 15-20 dewê mintiqa Qerebegan; nîsbetêke kemî mîyandê sûka Ezirganî de û mintiqa Qerdere ya mabêna qeza Tekman û Pilûmurîye de nizdî 30 dewî zazakî qisey kenê; wîlayetê Semsûrî de tena qeza Aldûşî, Riha de qismêkê qezaya Sêwrege, Bedlîs de 15ê dewê Modkan, Mûş de zî qismêke kemî yê qeza Vartoye, qorî qezayandê Sêwaz, Erzirom, Sêrt û cayanê bînan de zî kolonîyê dîyalekta qiseykerdoxanê zazakî estî. Ma şênê vajê nê cayê ke cor ra ameyê hûmaritiş, ênan ra teber, dîyaspora de û metropolandê Tirkîya de zaf vêşî nêbo zî tay nifûsêk qisekerdoxandê zazakî esto.

***

Peynîya nê beşî de, sey ke cor de gelek cigêrayoxan zî dîyar kerdo, ma şênê vajê ke kurdî zî sey heme ziwanêndê dinya, xo mîyan de dîyalekt bi dîyalekt cêra abirryena. Zazakî zî enê dîyalektan ra yew a. Gerek kê bîyayena dîyalektanê cîyayan sey çîdêk negatîf nê, sey xezîneyêk dewlemend a ziwanî bivînê. Bîyayena dîyalektanê ciyayan, “tenîya xûsusîyetêk ziwanê kurdan nîyo; dinya de neteweyê ke ziwanê ênan tewr sererast û dewlemend o, dewre bi dewre edebîyatêk ênan ê se seran esto, hema zî lehçeyê ênan estî, ganî yê û sey wexto verên qalî benê.”[51] Dewamê na xebate de zî dîyar beno ke ferq û nizdîyeya ziwan û dîyalektandê bînan û bîlhesa zî yê koma arî çi hend o seke, yê zazakî û kurmancî zî kemî-vêşî ehend o. Nizdîyeya mabênê dîyalektandê kurdî, ferqê ênan ra zaf vêşî ya. Hetê tarîxî û kulturî ra zî, kok û rîçikê etnîkî yê qiseykerdoxandê nê ziwan û dîyalektandê eye şino pêser û yew o.

Seîd Veroj-Kovara Bîr