EŞÎRA CELALÎ YAN JÎ CELALÎYAN

Eşîra Celalî : Yek ji eşîrên kurd ên herî mezin û kevnar e, ku bi taybetî li derdorên Çiyayê Agirî (Ağrı Dağı), Makû (Maku), Çaldiran, Xoy û Urmiyê (Rojhilatê Kurdistanê), û herwiha li bakurê Kurdistanê (li derdorên Diyadin, Doğubayazıt, Iğdır, Erzurum, Kars û Van) belav bûye. Ev eşîr konfederasyonek e, yanî ji gelek tayfe û şaxên cuda pêk tên, û di dîrokê de roleke girîng di têkoşîna kurdan de lîstiye.

Belavbûn û Nifûs
Piraniya Celaliyan li Rojhilatê Kurdistanê (Îran) dijîn, bi taybetî li parêzgeha Azerbaycana Rojavayê (Urmiye, Makû, Çaldiran û Poldaşht).
Li Bakurê Kurdistanê (Tirkiye) jî gelek in, li derdorên Agirî, Bazîdê û Îdirê.
Berê li Ermenistanê û Kafkasyayê jî hebûn, lê piştî koçberiyên sedsala 20î gelek ji wan koçî cihên din bûn.
Di sedsala 20î de, hejmara wan ji 100 hezarî zêdetir hate texmînkirin (li gor Mark Sykes).
Di salên 1930î de, piştî Serhildana Agirîyê, gelek Celalî ji aliyê dewleta Îranê ve bi zorê koçî navçeyên navîn ên Îranê (wek Qazvîn û Isfahanê) hatin kirin, û di rê de gelek kes mirin.

Şax û Tayfe
Eşîra Celalî konfederasyonek e, ji ber vê yekê hejmara şaxan li gor herêm û çavkaniyan diguhere:
Li Îranê (parêzgeha Urmiyê): Ji 10 tayfe, 59 bav û 247 obe pêk tê (li gor çavkaniyên fermî yên îranî).
Hin çavkanî dibêjin 8 tayfe hene (bi taybetî yên berê li Ermenistanê).
Navên hin şaxên sereke: Xelikan (Xelikî), Sakan (Sakanî), Hesesorî, Kotan (Qutan), Geloy (Geloyan), Soran, Cindiyan, Sloitimiyan, Qoruxçiyan, Heso Xelefiyan, Bûtîkan, Meyaka, Keskûyiyan, Elem Hûlî, Comkan, Eliyan, Gilotûran, Misirkan, Pîlekî, Bilxîkî, û hwd.
Hin şaxên din: Kûyanlî, Soranlî, Sakanî, Hesen Nanlî, Keçelanlî, Kapîdkanlî, Cînîkanlî.
Dîrok û Rola Siyasî
Celaliyan wek eşîreke kurdî ya resen dibînin. Navê “Celalî” dibe ji mezinahî û şerwaniya wan tê, yan jî ji navê mîrekî kevn.
Di dîrokê de gelek caran di şerên navbera Împaratoriya Osmanî û Îranê de roleke girîng lîstine.
Di Serhildana Agirîyê (1927-1930) de roleke sereke lîstine: Gelek serokên Celaliyan (wek Îbrahîm Heskî Têlî, Bîro Heskî) di berxwedanê de bûn. Eşîr piştgiriya Xoybûnê kir û li hember dewleta tirk şer kir.
Piştî serhildanê, dewleta Îranê (di bin Riza Şah de) bi zorê gelek Celalî koçî navçeyên dûr kirin da ku piştgiriya serhildanên kurdan qut bikin.
Di Komara Mehabadê (1946) de jî hin Celalî beşdar bûn.

Taybetmendî
Ziman: Kurmancî diaxivin.
Mezheb: Piraniya sunî ne û dîndar in.
Jiyan: Berê koçer bûn, niha piraniya rûniştî ne.
Navdarî: Bi şerwanî û azadîxwaziya xwe navdar in. Di dîrokê de gelek caran li hember dagirkeran berxwedan kirine.
Ev eşîr hê jî yek ji eşîrên girîng ên kurdan e û di çand û dîroka Kurdistanê de cihê xwe digire

Mehmet Emin CAN