Dema ku em behsa şaîrê herî mezin yê Îngîlîz dikin, navê William Shakespeare gelek caran tê bîra mirovan. Her çend Shakespeare bi taybetî ji bo dramayên xwe yên navdar tê naskirin, sonetên wî yên helbestî jî di wêjeya Îngîlîzî de xwedî cihekî bilind in. Sonetên wî, bi zimanê xwe yê kûr û hestiyar, bandoreke mezin li ser wêjeya cîhanê kirine. Di vê nivîsê de, ez ê yek ji sonetên wî yên herî navdar, Sonet 18 (“Shall I compare thee to a summer’s day?”), wergerînim zimanê kurdî (Kurmancî) û şîroveyekê li ser helbestê bikim. Ev helbest bi zimanekî sade û zelal hatiye wergerandin da ku bi hêsanî were fêmkirin, û şîrove jî bi heman awayî hestiyar û zelal e.
Wergera Sonet 18 ya Shakespeare bo Kurmancî
Ez ê te bi rojeke havînê re bidim ber hev?
Tu ji rojeke havînê xweştir û nermtir î,
Gulên Gulanê di bin tava tîrêjê de diwestin,
Û havîn, bi demeke kurt, xwe bi dawî dike.
Carinan çavê ezmanan zêde dişewite,
An jî bi ewrên tarî ronahiya wê dikişîne,
Her tiştê xweş, bi demê re, dibe qels û westiyayî,
Ji ber xwezayê an ji tesadufên jiyanê.
Lê bedewiya te, ey evîna min, tu carî naşewite,
Rûyê te yê geş, bi salan re, nakeve bin siya,
Mirin jî nikare te bigire di nav ewrên xwe,
Ji ber ku tu di helbestên min de her tim zindî yî.
Heta ku çavên mirov dikarin van rêzan bixwînin,
Tu yê di dilê min û di van gotinan de bijî.
Şîroveya Helbestê
Sonet 18 yek ji helbestên herî navdar ên Shakespeare e, ku di sala 1609an de di nav berhevoka wî ya sonetan de hate weşandin. Ev helbest bi awayekî hestiyar û hunerî evîna bêdawî ya helbestvan ji bo kesekî taybet (ku carinan wekî “Fair Youth” tê binavkirin) vedibêje. Helbest bi berhevdaneke xweş dest pê dike: Shakespeare evîna xwe bi rojeke havînê re didim ber hev, lê diyar dike ku evîna wî ji havînê jî xweştir e, ji ber ku havîn demkî ye, lê bedewiya evîna wî herheyî ye.
Têgîn û Sembolîzm:
- Rojeke havînê: Havîn sembola bedewî, germî û ciwaniyê ye, lê Shakespeare destnîşan dike ku ev bedewî demkî ye. Rojên havînê dikarin zêde germ bin,Tie an jî bi ewrên tarî bin, ku ev yek bedewiya wan kêm dike. Evîna wî, berevajî vê, bêdawî ye.
- Tava ezmanan: Tava havînê, ku carinan zêde dişewite, sembola xwezaya guherbar a jiyanê ye. Shakespeare dibêje ku her tiştê xweş bi demê re dikare winda bibe, lê evîna wî ji vê xwezayê bêpar e.
- Mirin: Di rêzên dawî de, helbestvan mirinê wekî xetereyeke ku nikare evîna wî tune bike dibîne, ji ber ku helbest wê herheyî bike. Ev tê wateya ku wêje hêza parastina evînê heye.
Hest û Ziman: Helbest bi zimanekî sade, lê bi hêz, evîna kûr û bêdawî ya helbestvan vedibêje. Shakespeare bi karanîna metaforên xwezayî (tav, ewr, havîn) hestên xwe bi rengekî zindî û têgihîştî tîne ziman. Rêzên wekî “Tu yê di helbestên min de her tim zindî yî” nîşan didin ku huner dikare evînê ji mirinê û demê xelas bike, ku ev yek hestekî kûr û bêdawî dide xwendevanan.
Bandora li ser Wêjeya Kurdî:
Her çend ev helbest di çarçoveya wêjeya Îngîlîzî de be, bandora wê li ser wêjeya cîhanê, di nav de wêjeya kurdî, mezin e. Helbestvanên kurd ên wekî Şêrko Bêkes û Cegerxwîn, ku bi zimanê xwe yê hestiyar û sembolîk evîn û têkoşînê vedigotin, dişibin Shakespeare di warê karanîna zimanê xwezayî û kûr de. Mînak, helbesta Cegerxwîn “Kîme Ez” bi awayekî wekhev nasname û evîna neteweyî bi sembolên xwezayî (çiya, çem, dar) vedibêje, ku ev yek dişibe şêwaza Shakespeare ya sembolîk.
Sonet 18 ne tenê helbesteke evînê ye, lê di heman demê de hîmnek ji bo hêza wêjeyê ye, ku dikare evînê ji windabûnê biparêze. Bedewiya zimanê Shakespeare, bi wergera Kurmancî, hê jî wateya xwe ya kûr diparêze, ji ber ku evîn û huner zimanên cîhanî ne. Ev helbest, bi hestiyariya xwe ya kûr û zimanê xwe yê sade, dilê her xwendevanekî di Kurdistanê û cîhanê de dikişîne.
Cemil Paşazade
