Acharian ve Kürtçe: Karşılaştırmalı Bir Gramerden Notlar

Hrachia Acharian (Hrantşya Açarryan, 1876–1953), karşılaştırmalı dilbilim, etimoloji ve Ermeni diyalektolojisi alanlarında 20. yüzyılın başlıca otoritelerinden biridir. İstanbul’da doğmuş, Paris ve Strasbourg’da yetişmiş, klasik ve modern dillerin yanı sıra Kürtçe, Farsça, Sureth ve Kafkas dillerini de bilen bir poliglottur. Aşağıdaki pasaj, yazarın ölümünden kısa süre önce yayımlanmaya başlayan anıtsal çalışması Ermeni Dilinin Tam Grameri — 562 Dil ile Karşılaştırmalı (Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի՝ համեմատությամբ 562 լեզուների, c. 2, 1952, s. 479) içindeki komşu diller bahsinden alınmıştır.

Metin, siyasi bir tasnif değil, karşılaştırmalı gramerin gerektirdiği kısa bir etnolinguistik nottur. Acharian burada Kürtçenin konuşulduğu coğrafyayı Fırat havzasından Horasan ve Afganistan’a kadar çizer; merkezî yerleşim alanını Zagros olarak belirler ve Kürtleri Ksenophon’daki Καρδοῦχοι (Kardukhoi), Asur kaynaklarındaki gordū ile eski Ermeni coğrafya geleneğindeki Korcayk / Kordvatsi adlandırmalarıyla aynı kadim topluluğa bağlar. Lehçe düzeyinde Kurmanci’yi “esas Kürtçe” sayar; Zaza/Dımıli ve Kirmanşahi’yi aynı çatı altında zikreder; Dersimlileri ayrı bir kol, Yezidileri ise dilce Kürtçe konuşan, dince müstakil bir cemaat olarak kaydeder.

Bu tasnif, 20. yüzyılın ilk yarısına özgü bir dilbilim ufkunu yansıtır.  Zazaca/Dımıli’nin Kürtçenin bir lehçesi sayılması da o dönemin yaygın sınıflandırmasıdır; bugünkü İranî dilbilimde Zazaca çoğu araştırmacı tarafından bağımsız bir Kuzeybatı İranî dil olarak değerlendirilir. Buna karşılık Kürtçenin Yeni Farsçaya yakınlığı, her iki dilin Batı İranî koluna mensubiyeti bakımından geçerliliğini korur. Yezidi alfabesi ve yazın gelişimine dair son cümle ise, 20. yüzyıl başındaki Yezidi-Kürtçe yazı girişimlerine işaret eder.

Pasaj bu nedenle birincil bir dil tarihi belgesi olarak, yani bir Ermeni karşılaştırmacı dilbilimcinin 1950’lerin başında komşu İranî dilleri nasıl konumlandırdığına dair tanıklık olarak okunmalıdır:

“6) Kürtçe; Fırat kıyılarından ve Asur’dan (Süryani ülkesinden) Kirmanşah’a, Horasan ve Afganistan’a, Mezopotamya’dan Nor-Bayazet’e kadar konuşulur. Merkez yerleşim alanları Zagros dağları bölgesidir. Kürtler; şüphesiz Ksenofon’un Καρδοῦχοι (Kardukhoi), Asurluların gordū ve eski Ermenilerin Korcayk ya da Kordvatsi dedikleri kadim halkla aynı olan eski bir kavimdir. Çoğu zaman birbiriyle düşmanca ilişkiler içinde olan çok sayıda aşirete bölünmüşlerdir. Toplam sayıları bilinmemektedir; yaklaşık 1,5 milyon olarak tahmin edilmekteydi ki bunun büyük bir kısmı Birinci Dünya Savaşı sırasında yok olmuştur. En yoğun yerleşimleri Siirt’ten Urmiye, Maku ve Kirmanşah’a kadar olan sahadır. Kürtçe, Yeni Farsçaya çok yakındır ve çok sayıda lehçesi vardır. Kürtlerin henüz ulusal bir birliğe, edebiyata ve ortak bir yazı diline sahip olmamaları lehçe farklılıklarını daha da belirginleştirmektedir. Bilinen başlıca lehçeler şunlardır: Esas Kürtçe olan Kurmanci, Zaza(ca), Dımıli(ce) ve Kirmanşahi. Kürtlerin ayrı bir kolunu oluşturan Dersimliler, Muhammedî değildirler ve Zazacanın bir türünü konuşurlar. Tamamen ayrı bir topluluk da Yezidilerdir; iki kısma ayrılmışlardır: Bir kısmı Musul bölgesinde, diğeri ise Alagöz (Aragats) eteklerinde yaşar. Pek bilinmeyen kendilerine has ayrı bir dinleri vardır. Kürtçe konuşurlar ve son yıllarda kendi alfabelerini oluşturarak edebiyatlarını geliştirmeye başlamışlardır.” Source: Hrachia Acharian (1876 – 1953), Complete Grammar of the Armenian Language, in Comparison with 562 Languages (Ermeni dilinin tam grameri -562 dil ile karşılaştırmalı-)

Kaynak: Hrachia Acharian, Complete Grammar of the Armenian Language, in Comparison with 562 Languages, c. 2, 1952, s. 479.