Soyadları gerçekten soyumuzun adını yansıtıyor mu?

Türkiye’de Türklerin veya birçok Kürt’ün nüfus cüzdanındaki soyadı, aşiretini, malını veya ata adını değil; 1934’te yasaklanan bir kimliği örten resmi bir etiketi taşır. Azerbaycan’da soyadı çoğunlukla baba adının Sovyet ekiyle dondurulmuş halidir. Araplarda ise geleneksel ad, soyu zincir halinde söyler. Avrupa’nın bir kısmında klan ve ata adı hâlâ resmi soyaddır. Sorun verilen soyadları kişi yada ailelerin iradesiyle değil…

VERİLEN AD, TAŞINAN SOY YADA ATAMIZIN DEĞİLDİR

“Soyadı soyu gösterir” cümlesi çoğu zaman resmi bir yalandır. Köyde, sülalede, aşirette kişi hâlâ “filan malın çocuğu”, “filan aşiretin evladı” olarak tanınır. Nüfus kâğıdında ise “Yılmaz”, “Kaya”, “Demir”, “Öztürk” veya memurun o gün seçtiği başka bir Türkçe sözcük yazar. İki ad yan yana durur: biri toplumsal bellek, diğeri devlet kaydı. İkisi aynı soyu göstermez.

Bu bir tesadüf değildir. 1934 Soyadı Kanunu ve nizamnamesi aşiret adını, “yabancı ırk ve millet” adını ve Kürtçe ekleri açıkça yasakladı. Nizamnamede örnek bile verildi: “Kürtoğlu” kullanılamaz. Yani kanun yalnızca “herkesin bir aile adı olsun” demedi; ““hangi soyun adı olamayacağını”“ da yazdı.

Eleştirinin özü budur. Modern devlet herkesi kaydetmek zorundadır. Ama kayıt, soyu tanımak zorunda değildir. Türkiye’de Kürtler açısından kayıt çoğu zaman soyu ve ataları tanımayı reddetti.

KÜRTLERDE AD NASIL İŞLERDİ, KANUN NE KESTİ?

Kürt toplumsal yapısında kimlik katmanlıdır. En dar halka “mal” yada “malbat”dır: aynı ev, aynı ocak, aynı ata iddiası. Onun üstünde sülale, sonra aşiret gelir. Kişi günlük hayatta öz adıyla değil, bu aidiyetle ayırt edilir. “Hesenê Mala X”, “Evdê Heso” bir bürokrasi icadı değil, yaşayan bir haritadır.

Osmanlı defterlerinde de bu harita kısmen görünürdü: baba adı, lakap, aşiret veya köy. Cumhuriyet bunu tek, Türkçe, kalıcı bir soyada indirdi. Aşiret adı “gerilik” ve “devlet ile yurttaş arasına giren ara yapı” sayıldı. Bazı anlatılarda aynı babanın oğullarına farklı soyad verildiği, böylece aşiret bağının kâğıt üzerinde parçalandığı söylenir. Uygulama her yerde aynı sertlikte olmadı; güçlü aileler eski adlarını savabildi. Ama kural netti: Kürtçe soy, resmi soy olamazdı.

Sonuç iki dilli bir kimlik oldu. Evde ve köyde sülale adı yaşar; okulda, askerde, tapuda, pasaportta başka bir kelime dolaşır. Irak ve İran Kürtlerinde “Barzanî”, “Talebanî”, “Zebarî” gibi aşiret adlarının soyad olarak durması, Türkiye’deki yasağın ne kadar siyasi olduğunu gösterir. Aynı halk, sınırın bir yanında ata adını taşıyabilir; diğer yanında taşıyamaz.

Burada “herkes Türkçe güzel bir ad seçti” anlatısı da çöker. Seçim özgürlüğü, dil ve aşiret yasağının içinde bir özgürlüktü. Yasak listenin dışına çıkan ad, soyadı değildi; kabahatti.

AZERBAYCAN’DA SOYADI VAR, SOY ÇOĞU ZAMAN YOK

Azerbaycan, Türkiye’ye dilce yakındır; soyadı tarihi ise Rusya ve Sovyet modernleşmesine bağlıdır. 19. yüzyıla kadar Azeriler de çoğunlukla öz ad + baba adı (“oğlu” / “qızı”) veya tayfa/nesil adı ile tanınırdı. Sabit aile adı yaygın değildi.

Sovyet döneminde soyad kitlesel olarak üretildi. En sık formül şuydu: baba veya dede adı + Rusça “-ov/-yev” (kadınlarda “-ova/-yeva”). Ali’nin çocukları Aliyev, Hasan’ın çocukları Hasanov oldu. Aynı babanın üç oğlu ayrı ayrı “kurucu” sayılırsa, torunlar farklı soyadlar taşıyabilir. Pedigri burada da kopar. Rusya eki, soyu değil “kayıt anındaki baba adını” dondurur.

Eski soylu ve klan adları da vardır: “Səfəvi”, “Bakıxanov”, “-zadə”, “-lı/-li”. 1993’ten sonra devlet, “-ov” ekini atıp “-lı”, “-oğlu”, “-zadə”, “-soy” gibi yerli eklere dönmeye izin verdi. Yine de nüfusun büyük kısmı hâlâ Slav ekli ad taşır. Yani Azerbaycan’da eleştiri Türkiye’dekinden farklıdır: orada sorun “aşiret adın yasak”tan çok, ““Sovyet’in baba adını evrensel aile adı yapmasıdır”“.

Karşılaştırma netleşir. Türkiye Kürdü: “Atamın adı duruyor, resmi adım başka.” Azeri: “Resmi adım var, ama o da çoğu zaman büyükbabanın Rusça çekilmiş hali; klanımın adı değil.” İkisinde de modern devlet, yaşayan soyu olduğu gibi yazmak yerine onu formatlar.

ARAPLARDA SOY, ZİNCİRDİR; SOYADI SONRADAN GELİR

Klasik Arap adlandırma Avrupa tipi tek kelimelik soyada dayanmaz. Ad katmanlıdır:

– “ism”: öz ad

– “nasab”: “ibn/bin” ve “bint” ile baba, dede, varsa daha eski ata

– “nisba”: kabile, şehir, meslek veya köken sıfatı (“el-Qahtani”, “el-Bağdadi”, “el-Haddad”)

– “kunya” ve “lakab”: Ebu/Ümm ve lakap

– Körfez’de bazen “Âl”: “evi, hanedanı” (“Âl Suud”)

“Muhammed bin Selman bin Abdülaziz Âl Suud” bir etiket değil, bir şeceredir. Mısır ve Levant’ta modern devlet işleri kısaltmıştır: öz ad + baba + dede + aile adı. Yine de aile adı çoğu zaman kabile, nisba veya meslekten gelir. Mısır’da aile adı olmayan, üç kuşak erkek adıyla duranlar da az değildir.

Arap sisteminin Kürt ve Türk deneyimine göre farkı şudur: devlet modernleşirken soyu “silmek” yerine çoğu yerde soyu “sıkıştırmıştır”. Kabile adı (“Şammeri”, “Anzi”, “Qahtani”) resmi soyad olabilir. Türkiye’de aynı şey “Milan”, “Botan”, “Jaff” için 1934’te yasaktı.

Bu, Arap dünyasını romantikleştirmeyi gerektirmez. Orada da rejimler ad değiştirir, azınlıkları standartlaştırır, kadın soyunu keser. Ama yapısal olarak Arap adı “ben kimin oğluyum, hangi kabileyim” sorusuna cevap vermeye devam eder. Türkiye’deki resmi Kürt soyadı çoğu zaman bu soruyu sormayı yasaklar.

AVRUPA’DA ASIL SOYU TAŞIYANLAR VAR MI?

Avrupada var. Ama Avrupa da tek parça değildir. Üç tip ayırmak gerekir.

“Hâlâ canlı ata adı.” İzlanda’da klasik aile soyadı kural değil, istisnadır. Çocuk genellikle baba (veya anne) adını alır: “Karlsson”, “Karlsdóttir”. Kardeşlerin “aile adı” bir sonraki kuşakta değişir. Bu, Osmanlı’daki “Ali oğlu Mehmed” mantığının modern, yasal hâlidir. Soyadı soyu dondurmaz; her kuşakta yeniden söyler.

“Klan ve sülale adının soyad olduğu yerler.” İskoçya’da “MacDonald”, “Campbell”, “MacLeod” hem soyad hem klan işaretidir. İrlanda’da “Ó” ve “Mac” (“O’Neill”, “McCarthy”) torun veya oğul anlamını taşır. Arnavutluk ve Kosova’da “Berisha”, “Krasniqi”, “Gashi” gibi adlar klan/yer adıdır. Gürcistan’da “-şvili” ve “-dze” “çocuğu / oğlu” demektir ve aile hattını gösterir. Bu ülkelerde ad her zaman genetik kanıt değildir; klan adı taşımak bazen bağlılık, bazen tarihî aidiyettir. Yine de devlet, klan adını yasaklamak yerine onu vatandaşlık kaydına aldı.

“Dondurulmuş meslek ve lakap.” İngiltere, Fransa, Almanya, İskandinavya’nın çoğu yerinde soyad 13.–19. yüzyıllarda sabitlendi. “Smith”, “Müller”, “Ferrari”, “Hansen” başlangıçta meslek veya “filanın oğlu” idi; sonra dondu. Bugün bir “Hansen”ın babası Hans olmak zorunda değildir. Avrupa’nın büyük kısmı da soyu değil, ““ortaçağ sonu bir anı”“ taşır. Fark şurada: o an, çoğu yerde yerli dilde ve yerli toplumsal yapıya izin verilerek donduruldu.

İspanya ve Portekiz’de çocuk hem baba hem anne soyadını alır. Bu da tam “sülale adı” değildir; ama en azından anne hattı resmi kayıttan tamamen silinmez.

Avrupa’yı “onlar gerçek soyunu kullanıyor, biz kullanamıyoruz” diye tek cümleye indirmek yanlış olur. Doğru cümle şudur: ““bazı Avrupa toplumları klan ve ata adını yasal kimliğin parçası yaptı; Türkiye Kürtler için tam tersini yaptı.”“

KARŞILAŞTIRMANIN GÖSTERDİĞİ ŞEY

Dört sistem, aynı soruya dört cevap verir.

| Soru | Türkiye’de birçok Kürt | Azerbaycan | Araplar (özellikle Körfez) | İzlanda / İskoç-İrlanda klanı |

|—|—|—|—|—|

| Resmi ad soyu söyler mi? | Çoğu zaman hayır | Kısmen, çoğu kez baba adının Rusça hali | Evet, zincir ve kabile/nisba ile | Evet, canlı veya klan olarak |

| Yasaklanan neydi? | Aşiret, Kürtçe, “yabancı millet” | Yerli ekin yerine Slav ek dayatması | Modern dosyada zincirin kısaltılması | Neredeyse yok; klan adı meşru |

| Evdeki ad ile nüfus adının farkı | Sık ve derin | Daha çok ek ve biçim farkı | Daha az | Az |

Eleştirel nokta burada keskinleşir. Soyadı kanunu “eşit yurttaş” üretti denir. Eşitlik, herkese bir etiket vermektir. Adalet, herkesin kendi sülalesini kendi dilinde yazabilmesidir. 1934 ikincisini vermedi. “Kürtoğlu” yasaktı; “Öztürk” serbestti. Bu, teknik bir nüfus işlemi değil, hiyerarşik bir adlandırma siyasetidir.

Azerbaycan örneği şunu ekler: Türkçe konuşan bir toplumda bile soyadı “öz soy” olmak zorunda değildir. Sovyet modernleşmesi de soyu formatladı. Arap ve bazı Avrupa örnekleri ise alternatifin mümkün olduğunu gösterir. Devlet kayıt tutabilir ““ve”“ kabile/sülale adını yasaklamayabilir.

SONUÇ

Verilen soyadı yada soyadlarımız atayla, sülalemizle hiç alakası yoksa, bu bireysel bir talihsizlik değil; belirli bir yasanın öngördüğü sonuçtur. Kürtlerde yaşayan soy “mal” ve aşirettir. Resmi soyadı ise çoğu zaman 1934’ün Türkçe, aşiretsiz, “milletlerüstü” yurttaş fantezisidir.

Azerbaycan’da soyadı vardır ama çoğu kez Rusça eklenmiş bir baba adıdır. Araplarda soy hâlâ zincir ve kabile olarak konuşulabilir. Avrupa’nın bir kısmında klan adı pasaporta girebilir; İzlanda’da her kuşak ata adını yeniler.

Bu karşılaştırma şunu bırakır: Soyadı evrensel bir ihtiyaçtır, soyun silinmesi değildir. Bir Kürt’ün nüfus cüzdanındaki kelime soyu yansıtmıyorsa, kelime bozuk değildir. Bozuk olan, soyu yansıtmaması için kurulmuş kuraldır.