Ez vê gotarê li ser bingeha vegotinên rahmetî û rûspiyê nemir Pîr Sebrî ku di sala 2020 de li ser koka malbat û kesayeta Ehmedê Xanî ji min re di vîdyo yê 2 de gotiye , her wusa gotinên ku rahmetî di vîdyo yê1 de dibêje û bi alîkariya “Hişê Zîrek (AI)” pêşkêşî zanyarî û raya giştî dikim.

Dîroka kevnebûn û fermanên li ser civaka Êzdî, ne tenê di rûpelên arşîvên fermî de, lê di heman demê de di zargotin, bîranîn û şahidiyên zindî yên herêmî de hatiye zevtkirin. Di vê çarçoveyê de, vegotinên pîroz û zargotina Pîr Sebrî derbarê koka malbatî û bingeha dîrokî ya fîlozofê mezin ê Kurd Ehmedê Xanî de, bi çavkaniyên kûr ên herêma Hekaryan re yek dibe û rastiyeke zêrîn a dîrokî radixe ber çavan.

Koka Malbatî û Mîrata Zanyariyê ya Êzdiyatiyê

Dîrok, ferman, daxwaz, pêşî û gundê malbata Ehmedê Xanî hemû li ser vê koka kûr û dîrokî ava bûne. Gava ku ez li ser bingeha axaftina Pîr Sebrî û dîroka vê malbatê radiwestim, ez dibînim ku koka wan digihîje navpira çanda Êzdiyatiyê û mîrata resen a herêmê.

Pêşiyên Ehmedê Xanî, bi taybetî kalikê wî Şêx Elyas, malbatek xwedî rûmet û zanist bûn. Şêx Elyas bixwe Şêxê Şêxisnê (Şêx Hesnan) bû, ku ev şêxatî di nav dînê Êzdiyan de wekî alim û zanyarekî mezin ê dînî dihat qebûlkirin. Di wê serdemê de ku xwendin û nivîsandin di nav gel de pir kêm û kêmwêne bû, li ba Şêx Elyas pirtûkên dînî û defterên kurdîtiyê hebûn; wî xwendin û nivîsandin bi awayekî baş dizanibû û wekî rênîşanderekî dînî û civakî dihat naskirin. Zargotina Pîr Sebrî û şahidiyên dîrokî aşkere dikin ku malbata wî di serdemên pêşî de di nava mîrnişînên herêmê de xwedî hukm û desthilatdarî bûn.

Şahidiya Erdnîgarî û Çandî ya Mîrnişînên Êzidxanê li Hekaryan

Li gorî vegotinên dîrokî û lêkolînên li ser herêma Hekariyê (gund û warên herêma Tiyarê), begrewa û mîrnişînên Êzidxanê li ser binyateke pir kevnar a Dasiniyan ava bûne û dom kirine. Navenda vê herêmê ya herî naskirî “Xana Êzdî” bixwe ye, ku wekî xeteke stratejîk a bazirganiyê di navbera Wan, Mûsil û Îranê de dihat bikaranîn. Şopên vê şaristanî û baweriyê ku wekî şahidên fermanan mane ev in:

Xilwetxaneya Medan: Avahiya Xana Jorîn a ku li miqabilê Gundê Berojî û li ber Şkefta Şoqê (Şoxê) ye, xilwetxaneyeke pir kevnar a ji serdema şaristaniya Medan e ku bawermendên Êzdî tê de perestîş û du’a kirine.
Guhartina Navê Gundê Sêavê: Li gundê Sêavê perestgeheke pîroz a baweriya Êzdiyatiyê hebû. Piştî fermanan û valakirina Êzidxanê, misilmanan mizgeftek li ser wê perestgehê çêkirin û navê Gundê Sêavê wekî “Gundê Mizgeft” hate guherandin. Ev guhartina fîzîkî û navan, şahidê herî berçav ê fermanên asîmilasyonê ye.
Hefte Aşên Xana Êzdî: Sîstema aborî û jiyana gundewarî bi hefte aşan hatibû hûnandin: Aşê Sergelî, Aşê Sêavê (Aşê Sîdoyê/Seydo Xanî ku çar seasons dixebitî), Aşê Sûlavê, Aşê Çepê, Aşê Karmêrî, Aşê Berezerî û Aşê Derê Dohla Bi zîvê.

Serdema Fermanan, Koçberî û Derbederî

Lêbelê, di dîrokê de gava ku fermanên giran bi ser serê Êzdiyan de hatin, malbata Şêx Elyas neçar ma ku koç bike. Piştî ku malbata feylezofê Kurd ji herêma Tuxûbê hatin derbederkirin û koçberkirin, di nava dewr û deman de pêşengiya ocaxên herêmî guherî; pêşengiya herêma Tuxûbê ket destê ocaxên Gûzerewşiyan û Melikên Tuxûbê, û pêşengên herêma Pinyanişê jî bûn Mîrên Çelê.

Malbatê berê xwe da Kelha Bazîdê. Wexta ku ew diçin Bazîdê, bi sedema şert û mercên serdemê dînê îslamê qebûl dikin û li wir dibin misilman. Lê belê, Şêx Elyas piştî ku dibe misilman jî rûmeta xwe ya zanistî winda nake û li wir jî wekî alimekî dînê îslamê fêrbûn û hifza xwe berdewam dike.

Perwerdehî û Rêwîtiya Zanistî ya Ehmedê Xanî

Di bin vî sîberekî zanyariyê de, kurê wî Ehmed (Ehmedê Xanî) li Bazîdê dest bi xwendina xwe dike. Piştî ku xwendina xwe ya seretayî li Bazîdê xelas dike, bavê wî wî dişîne herêma Heranê ku li wir şêxekî bi navê Heran hebû. Xanî heft salan li Heranê di bin destê zanyaran de dixwîne û kûr mîbe. Piştî Heranê, tîbûna wî ya ji bo zanistê namire û ew berê xwe dide Misirê; li wir jî heft salên din di Zanîngeha Ezherê yan jî di navendên zanistî yên Misirê de dixwîne û deryaya zanistê diqedîne. Piştî vê perwerdehiya dirêj, ew vedigere ser axa xwe, anku vedigere Bazîdê.

Wexta ku ez têm ser navê wî yê “Xanî”, di nav gel de gelek nîqaş hene, lê rastiya mijarê ew e ku navê wî ne ji diya wî û ne jî ji bavê wî tê. Li gorî dîroka malbatê, Şêx Elyas û malbata xwe ji herêmekê bûn ku jê re dihat gotin “Xana sê gundan”. Ji ber ku ew ji gundê Xana sê gundan bûn, ev paşnav li ser navê wî hate barkirin û wekî Ehmedê Xanî hate naskirin.

Ehmedê Xanî xwediyê wê mîrat, defter û pirtûkên kurdîtiyê ye ku ji kal û bavên xwe wergirtibûn. Wî ew ruhê zanyariyê, ku ji koka wî ya şêxatiya êzdiyatiyê û alimtiya îslamê dihat, xiste xizmeta ziman û çanda kurdî. Ev hafizeya pîroz û girêdana koka wî ya bi Êzdîtiyê re, di pirtûka wî ya nemir Mem û Zînê de jî bi şopên zimanî û çandî xwe dide nîşandan. Li gorî dîrokê, destpêka derketin û gihîştina Ehmedê Xanî û dema ku wî dest bi nivîsandina pirtûkên xwe yên nemir kiriye, derdora sala 1630’yî (hezar û şeş sed û sî) ye.

Hevnasîn û Berhevdana bi Fermanên Dîrokî re (Şîroveya Akademîk)

Gava em girtina tekstê û vegotinên Pîr Sebrî bi belge û kronolojiya dîrokî ya sedsala 16’an û destpêka sedsala 17’an re didin ber hev, em dibînin ku rastiyeke pir mezin li pêşiya me heye. Gotinên Pîr Sebrî û rûdanên dîrokî bi awayekî kamil li hev rûndên:

Zextên li ser Çand û Dîroka Êzdiyan: Di pirtûka Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî (1597) de, tevî nifûsa mezin a Êzdiyan a li Serhed, Bedlîs û Mûşê, kêmbehskirina Êzdiyan nîşan dide ku di dawiya sedsala 16’an de fişarên siyasî û dînî bandoreke mezin li ser nasnameya êzdiyatiyê kiya ye. Ev rewş tam wekî gotina Pîr Sebrî ye ku dibêje fermanan hişt ku malbata Xanî berê xwe bide cihên din û dînê xwe biguherîne.
Fermanên Seretaya Sedsala 17’an û Koçberiya Kelha Bazîdê: Di dîrokê de, her wekî Fermana Şah Îsmaîlê Sefewî û Waliyê Wanê Şemsî Paşa (1605) û Fermana General Nasûh Paşayê Osmanî (1611–1623) de tê xuyakirin, herêma Serhed û Wanê ketiye bin agirê şer û fermanên giran. Ev dem, tam dema koçberiya malbata Şêx Elyas a ber bi Kelha Bazîdê ve ye. Li gorî kronolojiyê, di sala 1620’an de jî koçberiyeke mezin a eşîrên Welatê Xaltan (ser bi herêma Serhedê) ber bi herêma Niqîbê ve çêbûye.
Dîroka Nivîsandina Berhemên Xanî (1630): Pîr Sebrî diyar dike ku destpêka derketin û nivîsandina pirtûkên Ehmedê Xanî derdora sala 1630’yî ye. Ev tarîx tam li dû fermanên giran ên salên 1605–1623’yan û koçberiyên mezin ên herêmê tê. Ev yek nîşan dide ku guherîna dînî ya malbatê li Bazîdê û perwerdehiya Xanî ya li Heran û Misirê rasteşopî di vê valahiya piştî fermanan de pêk preventive.

Ev lihevhatina di navbera dîroka nivîskî û bîra devkî ya civakê de, tîne ziman ku Ehmedê Xanî mîratgerekî fermanên giran, koçberiyên mezin û parêzvanê wê mîrata rewşenbîrî ye ku koka wê ji çand û defterên kûr ên herêmê tê. Fermanan ne tenê can û mal, lê feylezof û zanyarên mezin ên wekî Ehmedê Xanî jî ji koka wan a resen qut kirine û derbeder kirine.

Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdîtiyê-Netewe

Çavkanî û Jêderên Gotarê

Çavkaniyên Devkî û Dîmenî (Li ser Vegotinên Pîr Sebrî)

Klîpa Vîdyoyê ya Yekem: “Ahmede Xane -Pir Sebri.mp4”, Axaftin û daxuyaniyên Pîr Sebrî ya li ser koka malbata Ehmedê Xanî, Şêx Elyas, Şêxatiya Şêxisnê, Xana sê gundan û koçberiya ber bi Kelha Bazîdê ve.

Ehmedê Xanî, Êzidî Mîrza, Evdalê Zeynikê û Mirzikê Zaza kî ne?

Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdîtiyê – Klîpa Vîdyoyê ya Duyem: Axaftina ku rahmetiyê Pîr Sebrî di sala 2020 de li ser koka malbat û kesayeta Ehmedê Xanî ji min re gotiye.

https://www.facebook.com/watch/?v=2723467391202258&rdid=BgQSwCXVSlWoOmJf

Çavkaniya Hevdem a Bîra Civakî: Bîranînên Pîr Sebrî Emer, Tomarên devkî yên li ser koçberiya mezin a eşîrên Welatê Xaltan (wekî Şedîkî, Basî, Çêlikî, Qizilî û Berekî) ya ber bi herêma Niqîbê ve.

Çavkaniyên Dîrokî û Akademîk (Li ser Ferman û Bûyerên Sedsala 16-17’an)

Bedlîsî, Şerefxan (1597): Şerefname – Dîroka Kurdistanê ya Giştî. (Ev berhema ku di dawiya sedsala 16’an de hatiye nivîsandin, fişarên li ser herêmên Bedlîs, Mûş û Serhedê û rewşa civakî-dînî ya Serdemê ronî dike).
Tolan, Kemal (Lêkolîner û Nivîskar): Kronolojiya Ferman, Êrîş û Berxwedana Civaka Êzdî (1799–1934). Ev xebat li ser bingeha belgeyên arşîvî û neqilkirinên pîr û kalên Êzidxanê preventive.
Arşîvên Dîroka Êzdiyan a Herêmî:
- Fermana sala 1605’an: Belgeyên li ser êrîşa hevpar a Şah Îsmaîlê Sefewî û Waliyê Wanê Şemsî Paşa ya li ser deverên Şêxan, Başîk û Bahzanê.
- Fermana salên 1611–1623’yan: Kronolojiya êrîşên General Nasûh Paşayê Osmanî (Waliyê Heleb û Diyarbekirê) ya li ser gundên Êzdiyan ên li herêmên Mûsil, Diyarbekir û Çiyayê Saman.
Wasfî: Xana Êzdî Hekarî, Ji Serdema Dîrokê Heta Roja Me 174 Ferman / Êrîşên Li Ser Bawerîya Ezdayî, Enqere: Sitav Yayınevi, 2024. ISBN: 9786258255409.
Pîr Dîma: Êzdiyên Serhedê, (Wergera ji Rûsî: Ezîzê Cewo), Îstenbol: Weşanên Do, 2011, r. 65-66.