Morfolojî

2. Name

Çekuyê (vateyê) ke bîyayena heme çîdê ganî-merdî, asaye-nêasaye, hadîse û mefhûman, kes yan zî heywanan dîyar bikê û bidê sinasnayîş, ênan ra vajîyeno name. Name û name panayîşê bîyayenan, tarîxê averşîyayêşê ziwan û mêrdimayî de gamêka zaf muhîm a. Eger name peyda nêbînê, mêrdiman nişênaynê xo, waztişê xo, hadîse û tebayê xo ra teber îfade bikê û belkî şarezayîya ewroyên zî peyda nêbînê.

Zazakî	Kurmancî
aw	av
şew	şev
beye	bîyok
Pîran	Pîran
Gêl	Gêl
Botan	Botan
cinî	jin
waye	xweh, xûşk
rez	rez
vile	gul
perperik	perperik
wesar	bihar
serre	sal
serrnewe	sersal
zimistan	zivistan
darûxane	dermanxane
astare	stêrk
hamnan/anman	havîn
şewşewik	şevşevok

Hawayê viraştene û goreyê xûsusiyetandê xo bêj bi bêj nameyî estî:

2.1. Nameyê xasî (taybetî)

Nameyê ke dinya de yew bîyayene yan zî yew mefhûm tenya nîşan kenê, ênan ra vajyeno nameyê xasî (taybetî).

Mîsal: Mela Ehmedê Xasî, Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Nûredîn Zaza, Nûrî Dêrsimî, Pîremêrd, Şerefname, Şêx Evdirehmanê Axtepî, Kela Dimdim, Gêl, Pîran, Dêrsim, Hewraman, Mahabad, Hewlêr, Behra Sipî, Gola Wanî, Birca Belek, Dara, Botan, Xerzan, Barzan, Hawar, Vate, Tîrêj, BÎR, War, Zend, Nûbihar.

2.2. Nameyê cinsî (giştî)

Nameyê xasan ra teber heme nameyê bînî, nameyê cinsî yî. Nê nameyî, bêj û komeyê bîyayanê cêrênan nîşan kenê.

2.2.1. Nameyê cayan

Her cayo ke tayê xûsusiyet û sînorê ey bibê, yew nameyê eyê xas zî esto.

Zazakî	Kurmancî
Deşta Gewran	Deşta Gewran
Serhed	Serhed
Behdînan	Behdîna
Gêl	Gêl
Pîran	Pîran
Mergesor	Mêrgesor
Bexçe Gawanan	Bexçeyê Gavanan
Tilsûr	Tilsor
Koyê Sîpanî	Çîyayê Sîpan

2.2.2. Nameyê heywanan

Nameyê heywanan goreyê bêj û hawayê jiwîyayîşê ênan bedêlîyenê.

2.2.2.1. Heywanê keyî

Zazakî	Kurmancî
biz	bizin
mêşna	mîh
her	ker (keher)
mankere	maker
hergûş/arwêş	kerguh
kerg	mirîşk
bewran	kevok
manga/moga	manga
mayîne	mehîn

2.2.2.2. Heywanê kovî

Zazakî	Kurmancî
verg	gur (k)/gurg (s)
xoz	beraz
heş	hirç
peskovî	pezkovî
lûy	rovî
mar	mar
kesa	kûsî

2.2.2.3. Heywanê bejî

Zazakî	Kurmancî
morcela, mijlewr	kûrmorî
merre	mişk
kormişk	kormişk
karmik	kûrm
mar	mar
keke	kêç

2.2.2.4. Heywanê awî

Heywanê ke awe de ciwîyenê. Labelê tayê bêjê heywananê awîyan cayo bejayî de; tayê bêjê heywananê bejîyan zî cayo awî de zî jiwyenê.

Zazakî	Kurmancî
mase	masî
marmase	narmasî
kerekince	kevjal
qilîncire	beq
kessa awî	req

2.2.2.5. Dewarê keyî (destî)

Zazakî	Kurmancî
ga	ga
manga	manga, çêlek
kûtik	kûçik
beran	beran
golik	golik
hestor/estor	hesp
her	ker

2.2.2.6. Nameyê teyran

Zazakî	Kurmancî
bewran	kevok
koter	qûmrî
şewşewik	şevşevok
kund	kund
mîrçik	çûçik

2.2.3. Nameyê daran

Zazakî	Kurmancî
say-sayêr	sêv- dara sêvê (darsêv)
bey-beyêr	bîyok-dara bîyokê
mazî-mazîyêr (mazêr)	mazî-dara mazî
henar-henarêr	hinar-dara hinarê
goz-gozêr	gûz-dara gûzê

2.2.4. Nameyê vaş û nebatan

Zazakî	Kurmancî
herxenek (palax)	kerxenek
vil	gul
gêleziwane	guriz
xazîk	axbandir
vizdewre	tûzik
zahtire	catirî
nane	nane
pirpar	pirpar
pûne	pûng
sûrgul	şîlan
rîhan	rîhan

2.2.5. Nameyê hacet û aletan

Zazakî	Kurmancî
birrik	birrek
gurz	gurz
gaz	gaz
mêx	mîx
resne	werîs
meqes	hevring
hangaje (hengaz)	berûabûr
pirjin	bêjing
gasar	sendan
kondêz	heskî

2.2.6. Nameyê çekuyandê mêrdimayî

Zazakî	Kurmancî
ded, dat	ap, mam
bira	bira
keko	kek (kekê)
laj-laz	law
dedza, datîza	pismam
dedkeyna	dotmam
bawkal	bavkal
vistewre	xezûr
vistîrî, vistûrî	xesû
waye	xweng/ xûşk

2.2.7.Nameyê çîyê (tebayê) werden û şimitene

Zazakî	Kurmancî
şit	şîr
mast	mast
penîr	penîr
do	dew
aw	av
şorbaw, şorba	şorbe
sîraw	sîravk
malês, pilor	malêz
helîsa	helîse
tirşike	tirşik

2.2.8. Nameyê tarr û pincarî

Zazakî	Kurmancî
îsot	îsot, bîber, firfir
pîyanz	pîvaz
kûy	kûndir
perpar	pirpar
sîr	sîr
balcan	balcanê reş
firengî	şamik
xiyar	xiyar
xazîk	axbandir

2.2.9.Nameyê cilûbelgî

Zazakî	Kurmancî
saqo	saqo
pirên	kiras
pirênbaz	hevalkiras, derpê
kelaw	kûm
timan	tûman
sewl, sol	pêlav
çarox	çarox
lepik	lepik

2.2.10. Nameyê çîyê ramitişî

Zazakî	Kurmancî
xele	tene
cew	ceh
gilgil	garis
mercûye	nîsk
cewek	cehik (cehê banî)

2.2.11. Nameyê organanê bedenê ma

Zazakî	Kurmancî
dest	dest
fek	dev
rî	rû
goş	guh
lew	lêv
dindan	diran
pirnike, zincî	poz, difn, bêvil
ziwan, zon	ziman

2.3. Nameyê muşexesî

Nameyê ay bîyayenan o, ke ma şênê bi organandê xo hîs bikê, bi çimandê xo bivînê û destê xo pêwa nê.

Zazakî	Kurmancî
kerra	kevir
asin	hesin
dês	dîwar
dar	dar
desmal	desmal
ro	robar, çem
têlefon	têlefon
kompîter	kompîter

2.4. Nameyê muceredî

Nameyê ay bîyayenan o, ke ma nişênê ênan bi organandê xo hîs bikê, labelê ma şênê bi fikir û aqlê xo bîyayenan înan qebûl bikerê.

Zazakî	Kurmancî
aqil	aqil
azadî	azadî
bawerî	bawerî
çimnebareye	çavnebarî
ciwanmêrdeye	ciwanmêrdî
heskerdiş	heskirin
hewl	baş
xerabeye	xerabî
xîyal	xîyal
rindeye	rindî
xem	xem

2.5. Nameyê koman

Nê bêj nameyî, hem qandê (seba) nameyê ganîyan û hem zî seba nameyê çîyandê (tebanyandê) merdî vajîyenê.

Zazakî	Kurmancî
şar	xelq, gel
bol	kerî
kurd	kurd
tirk	tirk
karwan	karwan
naxir	naxir
milet	milet
mêrdim	mirov
pes	pez, pes
dewar	dewar
dew	gund
dar	dar

2.6. Nameyê pêrabesteyî

Didi ya zî hîna vêşî nameyê ke pêdima bêrê vatiş, ênan ra namey pêrabestey peyda benê.

Zazakî	Kurmancî
Dat-keyna	dot-mam
ded(dat)-za	pis-mam
bira-cinî	bira-jin (jin-bira)
aw-dest-xane	av-dest-xane
bira-za	bira-za(ê)
bira-keyna	bira-keç
kitab-xane	kitab-xane

2.7. Nameyê yewhûmarî: Halê sade yê nameyan o.

Zazakî	Kurmancî
gawan	gavan
keyna	qîz, keç
şew	şev
say	sêv
vil	kûlîlk
hak	hêk
ko	çîya
kel	nêrî
astare	stêrk

Mîsal:

Gewendeyê dewe.	Gewendeyê gund.
Keynaya mi.	Qîza min./ Keça min.
Şewa tarî.	Şeva tarî.
Saya sûre.	Sêva sor.
Vilika wesarî.	Kûlîlka biharê.
Hakê kesa.	Hêkê kûsîyê.
Koyê Sîpanî	Çîyayê Sîpanê.
Kelo hîrê serre.	Nêrîyê sê salî.
Astareyo Çelek.	Stêrka Çilek.

2.8. Pirhûmarîya (zafhûmarîya) nameyan

Dîyalekta zazakî de nameyê sadeyî bi cidaranê peyênana (peycidarana) benê vêşî. Pirhûmariya nameyan bi peycidarandê /-an/[1], /-ê, -yê/ û /-î, -yî/ virazyenê. Ke name bi yew herfa vengine biqedyo, seba pêgirewtena herfan, /y/ ya pêbestene dekiwena mîyandê ênan û bena /-yan, -yên/.

Kurmancî de zî, mintiqe û şêweyandê ciyayan de peycidarê pirhûmariye nê yî: /-an/, /-ên/ û /-êd, -êt/. Pratîk de zaf rayan vengê /n/, /d/ û /t/ yê peynîya /-an/ û /-êd, -êt, -ên/î kiwenê û cadê ênan de /-ê/ û /-a/ yenê xebitnayîş.

2.8.1. Nameyê ke bi herfa bêvenge qedyenê

Zazakî	Kurmancî
Yewhûmar	Pirhûmar	Yekhejmar	Pirhejmar
rez	rezan	rez	rezan
çim	çiman	çav	çavan
kurd	kurdî	kurd	kurdan
vam	vamî	behîv	behîvan
dew	dewî	gund	gundan
laj	lajî	law	lawan
dest	destî	dest	destan
şew	şewî	şev	şevan
roj	rojî	roj	rojan

Zazakî	Kurmancî
Dewan veng kenê.	Gundan vala dikin.
Keran varnenê.	Keviran dibarînin.
Bindê çimana ewniyeno.	Di bin çavan re dinêre.
Kurdê rojawa.	Kurdên rojava.
Rezê mîran.	Rezên Mîran.
Şewê dergî.	Şevên dirêj.
Domanê jêhatî.	Zarokên jêhatî.
Rojê weşî.	Rojên xweş.
Risîyayê welatî.	Rureşên welat.

Nameyê eşîr, malbet û herêman bi hawayê pirhûmarî nusîyenê.

Mîsal:

Zazakî	Kurmancî
Qerebegan	Qerebegan
Kîkan	Kîkan
Bûtîyan	Bûtîyan
Şadîyan	Şadîyan
Hevêrkan	Hevêrkan
Barzan	Barzan
Soran	Soran
Botan	Botan
Keyê Qeran.	Mala Qeran.
Keyê Simoyan.	Mala simoyan.
Keyê Keleşan.	Mala Keleşan.
Keyê Barzanîyan.	Mala Barzanîyan.
Keyê Bedirxanîyan.	Mala Bedirxanîyan.

2.8.2. Nameyê ke bi herfa /-î/ qedyenê

Nameyê ke bi herfa /-î/ qedyenê, wexta ke formê pirhûmariya ênan nusyenê, hem dimilî û hem zî kurmancî de herfa /y/ ya pêgirewtene dekiwena mabênê peycidara /-an/, /-ên/, /-î/ û ay wext nê peycidarî zey /-yên/, /-yan/ û /-yî/ yenê nustiş.

Zazakî	Kurmancî
sirsî/ sirsîyî	gîsin/ gîsinan
kardî/ kardîyî	mejî/ mejîyan/mejîyên
şamî/ şamîyî	şîv/ şîvan
heynî/ heynîyî	kanî/kanîyan/kanîyên
mundî/ mundîyî	piştî/ piştîyan

2.8.3. Nameyê ke bi herfa /-e/ qedyenê

Zazakî de seba pirhûmareya nê bêj naman goreyê halê ênan peycidarê /-yan, -yê, –yî/ yenê. Kurmancî de zî /-yan/ û /-yên/ yenê peynîya nameyan.

Zazakî	Kurmancî
pale/ paleyan	pale/paleyan/paleyên
bende/bendeyî	bende/bendeyan/bendeyên
giştane/giştaneyî	pêçî/pêçîyan/pêçîyên
mase/maseyî	masî/masîyan/masîyên
merde/merdeyî	mirî/mirîyan/mirîyên

Mîsal:

Paleyan ewro qebaleyê xo qedêna.	Paleyan îro qebaleya xwe qedandin.
Herê merdeyî dîyê ti ra nalan kaşkenê.	Kerê mirî dîtine jê nalan dikşînin.
Ma bendeyê destê neyaran î.	Em bendeyên destê neyaran in.
Panc giştaneyê ma seycê nîyê.	Pênc pêçîyên me newekhev in.

2.8.4. Nameyê nêrî yê ke bi herfa /-e/ qedyenê

Zazakî de pirhûmareya nê bêj nameyan goreyê haldê xo bi peycidaranê /-yan/, /-yî/, /-yê/ û kurmancî de zî bi peycidaranê /-yan/ û /-yên/ virazîyenê.

Zazakî	Kurmancî
astare	perde
goşare	mase
şane	şe
şiwane	xane
xane	xane

Astareyê raya pîre.	Stêrkên kadizê.
Şaneyê darênî.	Şeyên darîn.
Şiwaneyî bolê bizan çerênenê.	Şivan kerîyê bizinan diçêrînin.
Xaneyan yew bi yew amorenê.	Xaneyan yek bi yek dihejmêrin.

2.8.5. Nameyê makî yê ke bi herfa /-a/ qedyenê

Zazakî de pirhûmareya nê bêj naman bi peycidara /-yan/, /-yî/ û /-yê/; di kurdmancî de zî bi /-yan, -yên/ bena.

Zazakî	Kurmancî
balişna/balişnayî	belîf/belîfan
manga/mangayî	manga/magayan
makîna/makînayî	makîne/makîneyan
zurna/zurnayî	zurna/zurnayan
zama/zamayî	zava/zavayan
ga/gayî	ga/gayan

2.8.6. Pirhûmarîya nameyê ke bi herfandê /-û/, /-u/ û /-o/ qedyenê

Zazakî	Kurmancî
lû/ lûyî/ lûwî	rovî/ rovîyan
ko/ koyî	çîya/ çîyayan
tû/ tûyî	tû/ tûyan /tûwan
mu/ muyî	mu/ muyan
ro/ royî	co/ coyên kûr

2.9. Nêrî bîyene û makî bîyena nameyan

Hem zazakî û hem zî kurmancî de yew çekûye yan zî name, mutleqe yan nerî û yan zî makî yî. Teniya kurmancî de çend veteyê notrî estî. Dimilî de makîyeya nameyan, halê sade yê ênan de zî dîyar bena, labelê kurmancî de halo sade yê nameyan de nerîyê û makîyê dîyar nîya, qandê ke cinsê nameyan dîyar bibo, gerek name îzafe bigîro. Zazakî de wexto ke halo sade yê nameyan peycidara /-e/ bigîro, makîbîyayena ay nameyan û çekûyan dîyar kena. No vengê /-e/, tayê cayan de zey vengê /-i/ vajyeno. “Tayê mintiqeyan de, gama ke xoser bibî zî nê çekuyanê makîyan ra pey /-e/ û /-i/ çin î.”[2]

Gerek ma naye zî vajê ke hemin şêweyandê zazakî de nêrîyê û makîyê seycê nîya. Miqayesekerdişê zazakî û kurmancî de zî nêrîyê û makîyêya hemin name û çekûyan seycê nîyê. Tayn name û çekûyî estî ke dimilî de makî yî, kurmancî de nêrî yî; yan zî kurmancî de makî yî û dimilî de nerî yî.

Kurmancî de nêrî û makîyêye, halo sade yê naman de dîyar nêbenê, halo îzafe bîyaye de cinsê naman dîyar beno.

Zazakî	Kurmancî
dew/ dewi/ dewe : Dewa dapîra mi	gund	: Gundê bavê min
dar/ dari/ dare	: Dara mazêre	dar	: Dara mazî
şew/şewe	: Şewa tarî	Şev	: Şeva tarî
lû/lûye	: Lûya zexele	rovî	: Rovîya zexel
vam/vame	:Vama şêrîne	behîv	:Behîva tahl

2.9.1. Nameyê nêrî

Zazakî de heme nameyî, yan nêrî û yan zî makî yî. Nameyê yewhûmar û nêrî, peycidara /-o, -yo/ gênê, nameyê pirhûmarî zî goreyê haldê xo peycidaranê /-an, -yan/, /-î, -yî/ û /-ê, -yê/ gênê. Kurmancî de zî nameyê yewhûmar ê nêrî, peycidara /-ê/ û pirhûmarî zî /-an/ û /-ên/ gênê.

2.9.1.1. Nameyê xûsusî yê ganîyandê nerîyan

Zazakî	Kurmancî
Gayo sîya.	Gayê reş.	(yh.)
Kûtiko qer.	Kûçikê qer.	(yh.)
Hero boz.	Kerê boz.	(yh.)
Lajo sîya.	Lawê reş.	(yh.)
Maro sîya.	Marê reş.	(yh.)
Maseyo sûr.	Masîyê sor.	(yh.)
Estorê rewanî.	Hespên rewan. (ph.)
Dewê xopanî.	Gundên xopan. (ph.)
Domanê ma girdî.	Zarokên me mezin in.	(ph.)
Şagirtan karê xo kerdo.	Şagirtan karê xwe kirîye. (ph.)
Gemîyan barê xo veng kerd.	Gemîyan barê xwe vala kirin. (ph.)
Koyan ra ameyê deşte.	Ji çîyayan hatine deştê. (ph.)
Kûtikanê dewda ma pê girewt.	Kûçikên gundê me pev girtin. (ph.)
Lajekî welatê ma derg î.	Lawên welatê me dirêj in. (ph.)
Wendoxê mi.	Xwendevanên min. (ph.)
Ciwanî ameyî.	Ciwan hatin.	(ph.)
Lewî ey bîyê wişk.	Lêvên wî hişk bûne. (ph.)
Destî nayê pêser.	Destên xwe daye serhev. (ph.)
Çimî aye bîyê a.	Çavên wê vebûn. (ph.)
Şewî bîyê derg, rojî bîyê kilm.	Şev bûne dirêj, roj bûne kin. (ph.)

2.9.1.2. Heme nameyê cinsî yê mêrdeyan, mêrdimayî, hembazî û dostanîye nerî yî.

Zazakî	Kurmancî
pî(pêr, bawik)/ Pîyo hewl.	bav/ Bavê qenc.
ded/ Dedo çimsûr.	ap/mam/Mamê çavsor.
bira/ Birayo qicek.	bira/ Birayê piçûk.
biraza/ Birazayo gird.	biraza/ Birazayê gewre.
hembaz/ Hembazo erjiyaye.	heval/ Hevalê hêja.

2.9.1.3. Nameyê hemin heywanandê nêrîyan

Nê nameyî, hem bi peycidara nêrîyîye dîyar benê û hem zî nameyê înan ê xasî estî.

Zazakî	Kurmancî
ga	: Gayo sûr	ga	: Gayê sor
her	: Hero boz	ker	: Kerê boz
kûtik	: Kûtiko qer	kûçikê	: Kûçikê qer
vîştira	: Vîştirayo sîya	Paronge	: Parongeyê reş
xone	: Xoneyo pirçin	xone	: Xoneyê bipirç
dîk	: Dîko poçqol	dîk	: Dîkê dûvkinik
kel	: Kelo qoçin	nêrî	: Nêrîyê biqiloç

2.9.1.4. Yew ra teber, nameyê hemin hûmar û reqaman nerî yê.

Zazakî	Kurmancî
yew	: Yewa to, yewa mi.	yek	: Yeka te, yeka min.
hîrê	: Hîrêyê to, hîrêyê mi.	dido	: Sisêyê te, sisiyê min
des	: desê pancasî.	deh	: Deh ji pêncîyê.
pancês	: Pancêsê to, pancê mi.	panzdeh: Panzdehê te pêncê min.
vîst	:	Vîstê to û yewa min.	Bîst	: Bîstê te û yeka amin.
hewtay	:	Hewtayê to û hewtê mi.	heftê	: Heftêyê te û heftê min.
hîrsey	:	Hîrseyê to û hîrêyê mi.	sêsed	: Sêsedê te û sisêyê min.

2.9.1.5. Nameyê hemin rengan nerî yî.

Zazakî	Kurmancî
kiho /kihoyê dara mazêr.	sewz, kesk
sûr/ sûrê gulan.	sor
zerd	zer
sîya	reş
gewr	gewr

2.9.1.6. Mûyê heywanan ra teber, wer û berê ke heywanandê keyî ra virazyenê, şit û çîyê ke şit ra peyda benê (şijî û germî ra teber) hema hema pêro nerî yê.

Zazakî	Kurmancî
şit	şîr
mast	mast
toraq	toraq
penîr	penîr
germî	mehîr
terrne-terrêne	çotran
rûwenê keyî	nivîşk
goşt	goşt
hengimên	hingivîn
hak	hêk
rense (mûyin)	werîs
palas	palas
tewre	tûrik
ciwal	çewal
xeyşa	xirar
vezd	bez

2.9.1.7. Tayn çekuyê estî ke bi eslê xo nerî yê, labelê wexta ke çîyê makî nîşan bikê benê makî.

Zazakî	Kurmancî
hembaz	: Hembazo hewl(hol).	heval	: Hevalê baş.
: Hembaza hewle.	: Hevala baş.
hemberîyan	:Hemberîyano baş.	cîran	: Cîranê baş.
: Hemberîyana xerabe.	: Cîrana xerab.
dost	: Dostê mi.	dost	: Dostê min.
: Dosta mi.	: Dosta min
dişmen	: Dişmena to.	dijmin	: Dijmina te.
: Dişmenê to.	: Dijminê te.
deyrbaz	: Derybaza dewe.	Dengbêjv	: Dengbêja gund.
: Deyrbazê dewe.	Dengbêj	: Dengbêjê gund.

Cîrano xerab, kê keno wayîrê haceta hewle (z).

Cîranê xerab, meriv dike xwedîyê haceta baş (k).

2.9.1.8. Bêxêrca laye, nameyê ko, ro û çeman nerî yê.

Zazakî	Kurmancî
Laya Hêrsinî.	Newala Hêrsînê
Royê Dîjle.	Çemê Dîjle.
Royê Zê.	Çemê(robarê) Zê.
Koyê Cûdî.	Çîyayê Cûdî.

2.9.1.9. Nameyê cismandê atmosferî û hereketê ênan nerî yê.

Zazakî	Kurmancî
asmên	: Asmêno hewt qat.	asîman	: Asîmanê heft qat.
astare	: Astareyo çilek.	stêrk	: Stêrkê çilek.
hewr	: Hewro sîya.	ewr	: Ewrê reş
serd	: Serdê Sibate.	serma	: Sermayê Sibatê.
va	: Vayo kurr.	ba	: Bayê kurr.
şilope	: Şilopeyê wesarî.	şilope	: Şilopeyê adarê.
virso	: Virsoyî da piro.	birûsk	: Birûskê lê da.

2.9.2. Nameyê makî

2.9.2.1. Nameyê xûsusî yê hemin cinîyan makî yî

Mîsal: Gule, Beye, Xane, Berîvane, Keje, Delale, Eyşane, Xatune, …

2.9.2.2. Nameyê xûsusî yê hemin heywanandê makîyan.

Zazakî	Kurmancî
bize	bizin
makere	maker
mayîne	mehîn
mêşna	mêşin
dêlike	dêlik
dêleverge	dêlegur

2.9.2.3. Zazakî de nameyê mewsîman nerî yî û kurmancî de zî makî yî. Zazakî û kurmancî de aşma Çele (Çile) ra teber, nameyê hemine aşman (mengan) zî makî yî.

Zazakî	Kurmancî
Wesar	Bihar
Hamnan (Amnan)	Havîn
Payîz	Payîz
Zimistan	Zivistan

Wesaro parên varan nêvara.	Bihara par baran nebarî.
Hamnano emsarên germ o.	Havîna îsal germ e.
Payîzo pêrarên zaf serd bî.	Payîza pêrar gelek serma bû.
Zimistano tewr serd pitirpar bî.	Zivistana tewr serma pitirpar bû.

Çileyo Peyên	Çile	(1.)
Sibate	Sibat	(2.)
Adare	Adar	(3.)
Nîsane	Nîsan	(4.)
Gulane	Gulan	(5.)
Hezîrane	Hezîran	(6.)
Temmuze	Tîrmeh	(7.)
Tebaxe	Tebax	(8.)
Êlule	Îlon	(9.)
Çileyo Verên	Çirîya Pêşîn	(10.)
Teşrîne	Teşrîn	(11.)
Kanûne	Kanûn	(12.)

Çileyo parên zaf serd bî.	Çileyê sala par zaf serma bû.
Gulane emsar rew vêyarte.	Gulana îsalê zû derbas bû.

2.9.2.4. Nameyê hemin mêwe û fêkiyan makî yê.

Zazakî	Kurmancî
engure (hengure): Engura şerabî.	tirî	: Tirîya şerabî.
saye	: Saya sûre.	sêv	: Sêva sor.
miroye	: Miroya zimistanî.	hirmê	: Hirmêya zivistanî.
zeytune	: Zeytuna sîyaye.	zeytun	: Zeytuna reş.
xox	: Xoxa girde.	xox	: Xoxa gewre.
tûye	: Tûya bêdendike.	tû	: Tûya bêdendik.

2.9.2.5. Tayn nameyê cayandê roniştene û starebîyene makî yî:

Zazakî	Kurmancî
kome	kepir
mereke	kadîn
heyate	eywan
şikefte, zage	şikeft
nawise	nawis
dike	dik

2.9.2.6. Nameyê tayê aletandê mûzîkî makî yî.

Zazakî	Kurmancî
lûlîye	: Lûlîya Mişoyî.	Bilûl	: Bilûla Mişo.
defe	: Defa Derwêşan.	Def	: Defa Derwêşan.
tutike	: Tûtika Gêlijan.	tutik	: Tûtika Gêlîyan.
zirna	: Zirna Zilfoyê aşikî.	zirna	: Zirna Zilfoyê Aşiq.

2.9.2.7. Nameyê tayê cisim û qewmiyayişê atmosferî makî yê.

Zazakî	Kurmancî
aşme(mange)	hîv
şewe	şev
şilîye	şilî
vewre	berf, befir
torge	teyrok, zîpik

2.9.2.8. Bêxêca çend nameyan, nameyê hemin wesîteyan makî yî.

Mîsal: Temafîl, teyara, trên, gemî, kelek, vapur, tramvay, …

2.9.2.9. Mesdarê ke cayê nameyan de yenê xebitnayîş pêro makî yê.

Zazakî	Kurmancî
merdene	: Merdena kaloyî.	mirin	: Mirina kalo
werdene	: Werdena şamî.	xwarin	: Xwarina şîvê.
remayene : Remayena arwêşî.	revîn	: Revîna kergu.
dayene	: Dayena Homa ya.	dayin	: Dayina Xwedê ye.
şiyayene	: Şiyayena kesa ya.	çûyin	: Çûyina kusî ye.

2.9.2.10. Zazakî de nameyê ke bi peycidara (suffîksî) /-ey/ yan zî /-îye/ û yê kurmancî de zî bi /-î/ virazîyenê, pêro makî yê.

Zazakî	Kurmancî
rind/ rindey/ rindîye	rind/ rindî
xoser/ xoserey/ xoserîye	xweser/ xweserî
hembaz/ hembazey/ hembazîye	heval/ hevalî
azad/ azadey/ azadîye	azad/ azadî
ciwanmêrdey/ ciwanmêrdîye	ciwanmêrd/ ciwanmêrdî

2.10. Îzafeya nameyan

Nameyî goreyê yewhûmarî û pirhûmarîya xo, nêrî û makî bîyayena xo, bi yew sifet yan zî yew nameyî ya bîyayena xo îzafe gênê.

2.10.1. Nameyo temambîyaye pirhûmar bo

Nameyo temambîyaye pirhûmar bo, peynîya ey de peycidara /-ê/ yena. Ke nameyo temambîyaye û temamkerdox pêwa (pîya) zafhûmar bibê, peynîya nameyê temabîyayî de /-ê/ û temamkerdoxî de zî /-an/ yenê. Kurmancî de zî /-ên/ û /-an/ yenê.

Zazakî	Kurmancî
Domanê Şêrgoyî.	Zarokên Şêrgo.
Kûçeyê Mêrdînî.	Kûçeyên Mêrdînê.
Dîyalektê ziwanê kurdî.	Dîyalektên zimanê kurdî.
Şewê zimistanî.	Şevên zivistanê.
Dewê koyan.	Gundên çîyayan.
Şeharê kurdan.	Bajarên kurdan.
Qelemê şagirtan.	Qelemên şagirtan.

2.10.1.1. Temambîyena nameyan bi yew sifetîya

Zazakî	Kurmancî
Hestoro(estoro) kehêl.	Hespê kehêl.
Nano wişk.	Nanê hişk.
Goşto teze.	Goştê teze.
Koyo berz.	Çiyayê Bilind.
Keyna rinde.	Qîzika delal.
Şewa tarî.	Şeva tarî.
Awa germe.	Ava germ.
Dara hêşîne.	Dara hêşîn.
Kerga qelewe.	Mirîşka qelew

2.10.1.2. Temambîyena di nameyan

Zazakî	Kurmancî
Nanê tenûre.	Nanê tenûrê.
Koyê Nemrudî.	Çîyayê Nemrudê.
Goştê golikan.	Goştê golikan.
Lajê Bedirxan Begî.	Kurê Bedirxan Begê.
Mûyê bizan.	Mûyê bizinan.
Keyna Gurgînî.	Qîza Gurgîn.
Şewa wesarî.	Şeva adarê.
Awa heynî.	Ava kanî.
Kerga Pîre.	Mirîşka Pîrê.
Raya dewe.	Rêya gund.

2.10.1.3. Temambîyena nameyan bi yew zemîrî ya

Zazakî	Kurmancî
Hestorê(estorê) mi.	Hespê min.
Nanê to.	Nanê te.
Goştê şima.	Goştê we.
Koyê ma.	Çîyayê me.
Lajê ênan(înan).	Kurê wan.
Keyna mi.	Qîza min.
Şewa to	Şeva te.
Awa ey/aye.	Ava wî/wê.
Dara ma.	Dara me.
Kerga şima.	Mirîşka we.

2.10.2. Pirhûmareya nameyandê nêrî û makî

Zazakî de seba dîyarkerdişê pirhûmareya nameyê temambîyaye yê nêrî û makî peycidarê /-ê/ û /-yê/, kurmancî de zî seba hûrdî cinsan peycidara /-ên/ yenê nûstene.

2.10.2.1. Temambîyena nameyan bi yew sifetî ya

Zazakî	Kurmancî
Keyneyê rindî.	Qîzên delal.
Şewê dergî.	Şevên dirêj.
Nanê giloverî.	Nanên gilover.
Rojê weşî.	Rojên xweş.
Domanê jêhatî.	Zarokên jêhatî.
Darê girdî.	Darên mezin(gewre).
Şiwaneyê ceribnayê.	Şivanên ceribandî.

2.10.2.2. Temambîyena di nameyan

Zazakî	Kurmancî
Keyneyê Qencoyî.	Qîzên Qenco.
Şewê zimistanî.	Şevên zivistanê.
Nanê roşanî.	Nanên cejnê.
Rojê hamnanî.	Rojên havînê.
Domanê xalcinî.	Zarokên jinxalê(xalojnê).
Darê gozêrî.	Darên gûzê.

2.10.2.3. Temambîyena nameyan bi yew zemîrî ya

Zazakî	Kurmancî
Keyneyê mi.	Qîzên min.
Şewê to.	Şevên te.
Nanê yê/ya.	Nanên wî/wê.
Rojê ma.	Rojên me.
Domanê şima.	Zarokên we.
Darê ênan.	Darên wan.

2.11. Halê Nameyan

Cumle mîyan de nameyî, her wext xoser û halê sade de nîyê, gama ke bi vateyandê bînana (name, sifet, kar) bêrê vatiş, tayê peycidarî pêwa benê. Her cidara ke bêro pey nameyan, yew halê ênan nîşan kena.

2.11.1. Antişê (tewênayişê) nameyan halêdo dîyarkerde de

Hem dimilî û hem zî kurmancî de goreyê halê naman cidarê ênan bedêlyenê. Peycidarî yewhûmareya nêrî û makîyê ciya yî, pirhûmareya wûrdî cinsan zî seycê yî.

2.11.2. Halê xoser ê naman yan zî halê rast ê naman

Cinsê ênan çi beno wa bibo, nameyî halê xoser yan zî halê kerdoxeye de peycidar nêgênê.

2.11.3. Nameyê yewhûmar ê nêrî

Zazakî	Kurmancî
Dîk waneno.	Dîk dixwîne.
Ko berz o.	Çiya bilind e.
Hestor ame.	Hesp hat.
Roj akewt.	Roj hilhat.
Mêrdim rakûweno.	Mirov radikeve.
Ga cite keno.	Ga cot dike.
Azad bermeno.	Azad digrî.

2.11.4. Nameyê yewhûmar ê makî

Zazakî	Kurmancî
Marî wanena.	Marî dixwîne.
Şew tarî ya.	Şev tarî ye.
Manga şit dana.	Manga şîr dide.
Mayîn vazdana.	Mehîn dibeze.
Datkeyna wîyena.	Dotmam dikene	.
Aşme berz bîya.	Hîv bilind bûye.

2.11.5. Pirhûmarîya her di cinsan

Wexto ke zazakî de pirhûmareya nameyan yena dîyarkerdiş, hem name û hem zî fiîl peycidar gêno. Labelê kurmancî de tena fiîlî peycidaran gênê.

Zazakî	Kurmancî
Dîkî wanenê.	Dîk dixwînin.
Mêrdimî remenê.	Mirov direvin.
Dadkeyneyî wîyenê.	Dotmam dikenin.
Datîzayî ameyê	Pismam hatin.
Hestorî vazdenê.	Hesp dibezin.
Dewî veşenê.	Gund dişewitin.
Kûtikî lawenê.	Kûçik diewtin.

2.11.6. Halê îzafeyê nameyan

2.11.6.1. Ke name yewhûmar û nêrî bo: Nê halê nameyan, hem zazakî de û hem zî kurmancî de peycidara /-î, -yî/ gêno.

Zazakî	Kurmancî
Ez lajî vînena.	Ez lawî dibînim.
Ez koyî vînena.	Ez çîyayî dibînim.
Ez Gurgînî musnena.	Ez Gurgînî fêr dikim.
Ma royî vêrenê.	Em çemî derbas dikin.

2.11.6.2. Ke name yewhûmar û makî bo

Zazakî de peycidara /-e/ û kurmancî de zî peycidara /-ê/ gêno.

Zazakî	Kurmancî
Ez keyneke vînena.	Ez keçikê dibînm.
Ez deşte vînena.	Ez deştê dibînim.
Ez dare vînena.	Ez darê dibînim.
Ma keyneke dî.	Me keçikê dît.

2.11.6.3. Pirhûmarîya her di cinsan

Hem zazakî û hem zî kurmancî de peycidara /-an/ gênê.

Zazakî	Kurmancî
Şima hestoran çerênenê.	Hun hespan diçêrînin.
Ez mêrdiman ra hes kena.	Ez ji mirovan hes dikim.
Ez koyan vînena.	Ez çîyayan dibînim.
Ez mayînan xar danê.	Ez mehînan didin xarê.
Ma domanan musnenê.	Em zarokan hîn dikim.

Tayê çekuyê zî estî ke eslê xo de /an/ reyde qedyenê, ewca de /an/ peycidara pirhûmareye nîya.

Zazakî	Kurmancî
varan	baran
garan	garan
diran	diran
rewan	rewan
rewan	rewan
xopan	xopan
wêran	wêran

Vêşaneya nameyê ca û eşîran zafê ênan bi peycidara /-an/ qedyenê. Nê bêj naman mîyan de nameyê cayan nêtewîyenê, tena nameyê eşîran tewiyenê.

Mîsal:

Em nikarin bibêjin, “Ez Botanî ra yeno(a)/ Ez ji Botanê têm”; raşta dere “Ez Botan ra yeno/ Ez ji Botan têm”).

2.11.7. Antişê (îzafeyê) nameyan halo nedîyarkerde de

Nameyê ke terafê wendox û goşdarîkrdoxî ra halê ênan bi temamî nîno zanayîş, ênan ra vajyeno nameyê nedîyarî. Zazakî de nadîyareya naman, hem bi peycidarandê /-êk/ û /-ên/ û hem zî ke kelîma /yew-jew/ bêro vernîya ênan; kurmancî de zî peycidarê /-ek/ û /-êk/ bêrê peynîya naman û çekuyê /yek-êk/ bêrê vernîya naman, halê nadîyariya ênan virazyenê.

Zazakî	Kurmancî
“Rojê rojan di dewên di ….”[3]	Rojek ji rojan di gundekî de …
“Rwecî rweca dewêkî de …”[4]	Rojek ji rojan di gundêkî de …
Yew laj û yew keyna seyeke bîyê.	Yek lawik û yek keçika sêwî hebûn.

Wexto ke name halê kerdoxî de bo

2.11.7.1. Wexto ke kerdox nêrî û yewhûmar bo

Zazakî de cidarê nedîyar ê yewhûmereya nameyan, goreyê mintiqe û şêweyan pê bedêlyenê. Wexto ke /yew-jew(z), yek/ bêro vernîda naman yan zî peycidara /-êk/-êko/ û /êd-êdo/ bêro peynîda naman halê nedîyar ê namandê yewhûmarîye virazyeno. Kurmancî de zî hem bi çekûya /yek/ û hem zî bi peycidara /-ek/-êk/ halê nedîyar ê naman virazyeno.

Zazakî	Kurmancî
mêrdimêko/mêrdimêdo	mirovek
hestorêko/hestorêdo	hepsek
lajêko/lajêdo	lawek
Yew koyêko/koyêdo berz û bel.	Yek çîyakî bilind û bel.
Gayêko gird.	Gayek mezin.
Yew şiwane(şiwaneyêko)	Yek şivan(şivanek)
Yew mêrdimo hewl./ Mêrdimêdo hewl.	Yek merivê baş.
Rojêko xirab.	Rojêk xirab.
Peyayêko şidênaye.	Peyayêk şidandî.
Koyêdo berz.	Çîyayêk bilind.

2.11.7.2. Wexto ke kerdox makî û yewhûmar bo

Zazakî de peycidara halê yewhûmar ê namandê makî /-êk-êka/, /-êda/ û çekûya /yew/ a. Kurmancî de zî sey namandê nerîyan, ê makî zî bi peycidara /-ek/ û çekûya /yew/ virazyenê.

Zazakî	Kurmancî
Dewêka/ Dewêda girde.	Gundek/ Gundek mezin.
Keynayêka/ Keynayêda rinde.	Keçikek/ Keçikek rind.
Şewêka/şewêda tarî.	Şevek tarî.
Qelemêka/Qelemêda tûje.	Qelemek tûj.
Darêka/darêda kevnare.	Darek kevnar.
Yew mayîne.	Yek mehîn.

2.11.7.3. Semedê pirhûmareya wûrdî cinsan

Zazakî de pirhûmareya her di cinsan, bi peycidara /-êdê/, çekûya /tayê/ û /qatî/ virazyenê. Nê bêj vateyî bi yew sifetî ya bêrê temamkerdiş, sifet bi xo zî peycidara /î/ ya pirhûmariye gêno. Kurmancî de zî bi peycidara /-ina/, /-in/ û çekûya /hin-hinek/ virazyenê. Qisekerdoxê kurmancî, çekûya /hin-hinek/ pratîk de hîna vêşî xebitnenê, labelê peycidara /-in/ eserê klasîk ê kurmancî de zî ameya nûstiş. Ehmedê Xanî kitaba Mem û Zîne de vano: Mîrin hene, aqil in, ezîz in. Tayê şêweyê kurmancî yê ke cadê peycidara /-in/ de /-ina/ xebitnenê, labelê qisekerdiş de herfa /i/ kiwena û /-na/ manena. Mîsal: vatena /mirovina/, bena /mirovna/.

Zazakî	Kurmancî
Dewêdê girdî.	Gundin gewre.
Hestorêdê rewanî.	Hepsin rewan.
Şewêdê tarî.	Şevin tarî.
Keyeyêdê renginî.	Xanîyin rengîn.
Merdimêdê ziwanşîrînî.	Mirovin zimanşîrîn.
Tayê merdimî./Qatî merdimî.	Hin(hinek) mirov.
Mêrdimêdê hewlî bî.	Mirovin baş bûn.
Qatî şewî derg î û rojî kilm î.	Hinek şev dirêjin û roj kin in.

2.12. Halê vengdayena nameyan

2.12.1. Nameyê yewhûmar û nêrî

Hem zazakî û hem zî kurmancî de wexto ke xîtabê nê bêj nameyan beno, peycidara /-o/ yena peynîya ênan. Ke /lo/ bêro vernîya çekûye, ay zî eynî mana dana.

Zazakî	Kurmancî
Xorto!	Xorto!
Lajo!	Lawo!
Mêrdimo!	Mirovo!
Dewijo!	Gundîyo!
Paleyo!	Paleyo!
Kalo!	Kalo!
Lo lajo!	Lo lawo!
Lo Xorto!	Lo Xorto!
Lo lawo!	Lo lawo!
Lo birawo!	Lo birawo!

2.12.2. Nameyê yewhûmar û makî

Hem zazakî û hem zî kurmancî de wexto ke xîtabê nê bêj naman beno, peycidara /-ê/ yena peynîya ênan, yan zî /lê/ ya nîşanê nîda yena vernîya naman.

Zazakî	Kurmancî
Dayikê!	Dayikê!
Wayê!	Xûşkê!
Keynayê!	Keçikê!
Dewijê!	Gundîyê!
Paleyê!	Paleyê!
Lê dayê!	Lê dayê!
Lê keynê!	Lê keçê!
Lê rindê!	Lê rindê!

2.12.3. Pirhûmarîya her di cinsan: Hem Zazakî û hem zî kurmancî de çekûya /gelî/ bêro vernîya namandê pirhûmaran, mana nîda û vengdayene dana ênan. Nê ra teber, ke zazakî de peycidara /-êno/ û kurmancî de zî /-ino/ bêrê peynîya naman, mana pirhûmareya hûrdî cinsan danê.

Zazakî	Kurmancî
Gelî dewijan!	Gelî Gundîyan!
Gelî hembazan!	Gelî hevalan!
Xortêno!	Xortino!
Mêrdimêno!	Mirovino!
Lajekêno!	Lamikino!
Wayêno!	Xwişkino!
Birayêno!	Birayino!

8.12.4. Ke vateyê zey /her/ û /heme-hemû (k)/ zî bêrê vernîya naman, mana nedîyareye danê ênan.

Zazakî	Kurmancî
Her roj.	Her roj.
Her şew.	Her şev.
Her vaş kokdê xo sero kiho beno.	Her giya li ser koka xwe şîn dibe.
Heme mêrdimî	Hemû mirov.
Heme dewî.	Hemû gund.
Heme hênî(eynî) peysayî.	Hemû kanî çikyane.

Seîd Veroj-Kovara Bîr

[1] “Tayê cayan de, herinda “-an”î de “-ûn”, “-on”, “û” yan zî “-o” vajyeno: mangan, mûngûn, mongon, mongo.”Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnûstişê Kirmanckî(Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, 2005, İstanbul, r. 22

[2] Gruba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, İstanbul, 2005, r. 41

[3] Bedir-Xan., Celadet Alî, Hawar, h. 23, r. 606, çapakerdişê weşanên Nûdem, Stocholm, 1998

[4] h.b. r. 607