Kurmancî Geçişli ve Geçişsiz Fiiler (Kurmanci ve Türkçe)

Kürtçede (Kurmancî) fiiller, nesne alıp alamamalarına göre iki ana gruba ayrılır: Lêkerên Têper (Geçişli Fiiller) ve Lêkerên Netêper (Negerguhêz) (Geçişsiz Fiiller).

Bu ayrım Kürtçe için hayati bir öneme sahiptir; çünkü daha önce bahsettiğimiz ergatif (bükümlü) yapı nedeniyle, bir fiilin geçişli mi yoksa geçişsiz mi olduğu onun geçmiş zamandaki cümle yapısını (öznenin ve nesnenin aldığı eki/zamiri) tamamen değiştirir.

Aşağıda günlük hayatta en çok kullanılan geçişli ve geçişsiz fiiller gruplandırılarak sıralanmıştır:

1. Lêkerên Têper (Geçişli Fiiller)

Bu fiiller nesne (tişt / nesne) alabilen, yapılan işten etkilenen bir nesneye ihtiyaç duyan fiillerdir. “Kîjan tiştî?” (Neyi?) veya “Kê?” (Kimi?) sorularına cevap verirler.

Fiil (Mastar)	Anlamı	Geçmiş Zaman Kökü
Kirin	Yapmak	kir
Xwarin	Yemek	xwar
Vexwarin	İçmek	vexwar
Dîtin	Görmek	dît
Gotin	Söylemek / Demek	got
Nivîsandin	Yazmak	nivîsand
Xwandin / Xwendin	Okumak	xwand / xwend
Kirin (Krrîn)	Satın almak	kirî
Firotin	Satmak	firot
Girtin	Kapatmak / Tutmak	girt
Vekirin	Açmak	vekir
Şuştin	Yıkamak	şuşt
Anîn	Getirmek	anî
Birin	Götürmek	bir
Naskirin	Tanımak	nas kir
Hezkirin	Sevmek	hez kir
Parvekirin	Paylaşmak	parve kir
Lêxistin	Vurmak / Çalmak (Enstrüman)	lê xist

2. Lêkerên Netêper (Negerguhêz) (Geçişsiz Fiiller)

Bu fiiller nesne alamazlar. Eylem, doğrudan öznenin kendisinde gerçekleşir. “Neyi?” veya “Kimi?” sorularına cevap veremezler.

Fiil (Mastar)	Anlamı	Geçmiş Zaman Kökü
Çûn	Gitmek	çû
Hatin	Gelmek	hat
Man	Kalmak	ma
Razan	Uyumak	raza
Rabin	Kalkmak	rabû
Ronîştin / Sifitîn	Oturmak	ronîşt / rûnişt
Meşiyan	Yürümek	meşiya
Bezîb / Bezîn	Koşmak	beziya
Kenîn	Gülmek	kenî
Grîn / Giriyan	Ağlamak	giriya
Ketin	Düşmek / Girmek	ket
Mirin	Ölmek	mir
Zayîn / Jidayikbûn	Doğmak	zayî / jidayik bû
Zivirin / Vegeriyan	Dönmek / Geri dönmek	zivirî / vegeriya
Tirsiyan	Korkmak	tirsiya
Şermkirin	Utanmak	şerm kir
Xebitîn	Çalışmak	xebitî
Jiyan	Yaşamak	jiya

İki Grubu Ayırt Etmenin Kolay Yolu (Pratik Kural)

Kürtçede bir fiilin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu anlamak için fiilin başına “Min” (Ben – bükümlü) zamirini getirip geçmiş zaman köküyle okuyabilirsiniz. Eğer kulağa doğal geliyorsa o fiil geçişli, gelmiyorsa geçişsizdir:

• Min xwar (Yedim) Anlamlı  Geçişli (Têper)

• Min dît (Gördüm)  Anlamlı  Geçişli (Têper)

• Min çû Anlamsız (Doğrusu Ez çûm‘dur)  Geçişsiz (Netêper -Negerguhêz)

• Min hat Anlamsız (Doğrusu Ez hatim‘dur)  Geçişsiz (Netêper -Negerguhêz)

Bi Kurmancî:

Li jêr dabeşandin û rêzkirina lêkerên Kurmancî li gora têperbûn û netêperbûnê (transitive / intransitive) bi hûrgulî hatiye amadekirin.

Di zimanê Kurdî (Kurmancî) de lêker li gora ku tiştê (nesneyê) digirin an nagirin, dibin du komên serekî: Lêkerên Têper (Geçişli) û Lêkerên Netêper – Negerguhêz (Geçişsiz).

Ev dabeşandin ji bo rêzimana Kurdî xaleke jiyanî ye; ji ber ku di dema borî de, pergala ergatîf li gora vê cudahiyê ava dibe. Di lêkerên têper de kirde (özne) tê tewandin, lê di lêkerên tênepas de kirde di rewşa rût de dimîne.

Rêzkirina lêkerên herî zêde tên bikaranîn ev e:

1. Lêkerên Têper (Transitive Verbs)

Ev lêker ew in ku dikarin tiştekî (nesneyê) bigirin. Kar û xebat li ser tiştekî din tê kirin. Bersiva pirsên “Çi?”, “Kîjan tiştî?” an “Kê?” didin.

Lêker (Mastar)	Wateya Wê bi Tirkî	Roka Dema Borî
Kirin	Yapmak	kir
Xwarin	Yemek	xwar
Vexwarin	İçmek	vexwar
Dîtin	Görmek	dît
Gotin	Söylemek / Demek	got
Nivîsandin	Yazmak	nivîsand
Xwendin / Xwandin	Okumak	xwend / xwand
Kirin (Krrîn)	Satın almak	kirî
Firotin	Satmak	firot
Girtin	Kapatmak / Tutmak	girt
Vekirin	Açmak	vekir
Şuştin	Yıkamak	şuşt
Anîn	Getirmek	anî
Birin	Götürmek	bir
Naskirin	Tanımak	nas kir
Hezkirin	Sevmek	hez kir
Parvekirin	Paylaşmak	parve kir
Lêxistin	Vurmak / Çalmak	lê xist

2. Lêkerên Netêper – Negerguhêz (Intransitive Verbs)

Ev lêker tiştê (nesneyê) nagirin. Kar û bar rasterast li ser kirde bi xwe pêk tê. Bersiva pirsên “Çi?” an “Kê?” nadin.

Lêker (Mastar)	Wateya Wê bi Tirkî	Roka Dema Borî
Çûn	Gitmek	çû
Hatin	Gelmek	hat
Man	Kalmak	ma
Razan	Uyumak	raza
Rabin	Kalkmak	rabû
Rûniştin / Ronîştin	Oturmak	rûnişt / ronîşt
Meşiyan	Yürümek	meşiya
Bezîn	Koşmak	beziya
Kenîn	Gülmek	kenî
Giriyan / Grîn	Ağlamak	giriya
Ketin	Düşmek / Girmek	ket
Mirin	Ölmek	mir
Zayîn / Jidayikbûn	Doğmak	zayî / jidayik bû
Zivirîn / Vegeriyan	Dönmek / Geri dönmek	zivirî / vegeriya
Tirsiyan	Korkmak	tirsiya
Şermkirin	Utanmak	şerm kir
Xebitîn	Çalışmak	xebitî
Jiyan	Yaşamak	jiya

Rêbaza Pratîk ji bo naskirina Têper û Netêperbûnê

Ji bo ku hûn bizanibin lêkerek têper e an tênepas e, di dema borî de cînavê tewandî yê kesê yekem “Min” bînin pêşiya wê. Heke li hev hat, ew lêker têper e; heke li hev nehat, ew lêker netêper e:

• Min xwar (Min xwar pirtûkek/sêvek) Hevok durust e  Têper (Geçişli)

• Min dît (Min ew dît)  Hevok durust e  Têper (Geçişli)

• Min çû  Çewt e / Li hev nayê (Rastiya wê Ez çûm e)  Netêper (Geçişsiz)

• Min hat Çewt e / Li hev nayê (Rastiya wê Ez hatim e) Netêper (Geçişsiz)