Kürdçe Var Mı? – 2

Kürdçe’nin birçok lehçeye ayrıldığı ve bu lehçelerin isimlerinin bulunduğu bilgisi 1597 tarihli “Şerefnâme” isimli Kürd Tarihi kitabında bulunmaktadır. Temelde dört ana lehçeyle yapılan bu ilk ayrım zamansal süreçte değişim göstermiştir. Şimdi bu lehçelere ve edebî birikimlerine kısaca bakalım.

1) Lûrî/Lorî:
Lurî edebiyatının ilk yazılı metni, Baba Tahir Hemedanî’nin (930-1010) şiirleridir. Baba Tahir’den sonra Lûr Kürdçesi ile yazan pek az sayıda şair yetişmiştir. Bununla birlikte daha sonraki yüzyıllara ait, üzerinde ‘Lor Kürdçesi’ kaydı da bulunan bazı şiirler günümüze ulaşmıştır. 15. yüzyıl Kürd şairlerinden İshaq Hellacê Şîrazî’nin yazmış olduğu Farsça ‘Dîwanî Et’ime’sinde ‘We lehû fi’l-Kurdiyyat we’l-Lûriyat’ başlıklı Luri lehçesiyle 22 beyitlik bir şiire de yer verilmiştir. Ayrıca 1784 yılında yazılmış olan ve Petersburg’ta muhafaza edilen bir şiir mecmuasında Kâdî Mengûre ve Şehmîrî Lor’a ait şiirler buna örnek gösterilebilir.

2) Lekî:
Muhammad Hüseyin b. Halef et-Tebrizî’nin 17. yüzyılda hazırladığı ‘Burhân-ı Katı’ adlı Farsçadan Farsça’ya sözlüğünde ‘lek’ için ‘Ekrad taifesinden bir oymak adıdır. Hâl bizim semtte bu isimle müsemma bir aşiret vardır.’ denilmiştir. Birçok Lek entelektüeli Goranîce edebî geleneği içinde eserini vermiştir. Buna rağmen Lekçe yazılan birkaç metin bulunmaktadır. Hicrî 716/m.1316 yılında yazılan “al-Şir‘r bi-fahlawîya”de Leki materyaller de yer almıştır. Şehname’nin Lekî’deki versiyonu olan ve kim tarafından telif edildiği belli olmayan “Ceng-i Hamâwan”; Şah Rustem Abbâsî (1468-1525) döneminde yazılmıştır (Yayınlayan H.Îzetpanâh; ‘Şâhnâma-yi Lakî’, Tahran, 2005).

Turke, Necef, Şake, Mensûr, Seyd Newşadî Ebolwefayî gibi şairlerin yanında, 19 yüzyılın sonu ile yirminci yüzyılın başında yaşayan ‘Milâ Haqq ‘Alî Sîyâhpûş’ Lekçe bir ‘Dîwan’ tertip etmiştir (Dîwanı 2000’de Xurramâbâd’ta yayınlanmıştır). Muhî al-Dîn Sâlihî’nin özel kitaplığında bulunan ve 1931-8 yılları arasında vefat eden ‘Mahasan (Muhammad Hasan Xân Nûr Muhammadî)’ adlı şahsa ait olan “Zîn-ê Hördemîr” isimli metin Mustafa Dehqan tarafından yayınlanmıştır: “A Lekî Satirical Verse from Lekistan ( JRAS, Series 3, 18, 3 (2008), ss:295-309.)”.

3) Goranî/Hewramî Lehçesi:
Bu lehçeyle yazılan edebî ürünleri temelde iki kategori içerisinde değerlendirmek mümkündür. Ancak ikisinin de birbirinin içinde devam ettiğini söylemek gerekir.

a) Yaresan Dînî İnancı Etrafında Oluşan Edebiyat:
Yersan (Kakeyî, Ehlê Heqq) dini anlayışıyla yazılan şiirler ‘Kilam’ olarak adlandırılmış olup daha çok Goranîce yazılmıştır (çok az da olsa Soranîce, Azerîce ve Farsça da yazılmıştır). ‘Kilam’lar, ‘Defter’ denilen eserlerde toplanmıştır. Her ne kadar bu eserlerin geçmişleri 10. yy’la hatta 7. yy’la kadar geriye götürülse de, bu eserlerin üzerine sadece 15.yy’dan sonra tarihlerin yazılmaya başlanması, daha önceki yüzyıllara ait eserlere kuşkuyla bakılmasına neden olmuştur (Shap Vali). Merhum araştırmacı Cemal Nebez, Yaresan dini/inancı etrafında edebî ürünlerin 8. yüzyıldan başlayıp 16. yüzyıla kadar devam ettiği düşüncesindedir. Yaresan dini/mezhebi içerikli Serencam, Dewrey Balûl, Defterî Pîrdîwarî, Defterî Diwanî Gewre, Defterî Sawa, Defterî Ramyaw, Defterî Zulal Zulal, Defterî Gewahî Xulaman, Defterî Şindirwe, Defterî Abîdînî Caf, Kelamî Almas Xan, Kelamî Derwêş Kulî Kirindi, Dewrey Qırmizî, Kelamî Zulfîkar, Dîwanî Şa Teymûr Banî Yaranî, Dîwanî Kasîd, Dîwanî Şah Amîr, Kelamî Newroz gibi yapıtlar, ya adıyla anıldıkları şairlerin ya da dönemin şairlerinin şiirlerini içermektedir.

Yaresan dinî metinleri üzerinde çalışan ve bazılarını da yayınlayan Sadık Sefîzade Borekayî, “Mejû Wêjey Kurdî” kitabında, kendisinde ceylan derisi üzerinde bulunan, h.146/miladî 8.yy’da doğan ve Goranîce yazan Balûlê Mahî’nin şiirlerine yer vermiştir. Geleneğe göre Balûlê Mahî’nin/Madî’nin ilahileri en eski olup, Kutsal Yaresan edebiyatının başlangıcı kabul edilmektedir. Muhammed Salih Îbrahîmî Muhammedî (Şepul), “Jinawerî Zaneyanî Kurd le Cîhanî İslametî ya Gencîney Ferheng û Zanist (Tahran, 1984, rû:128)” isimli eserinde, Şehabeddînî Suhrawerdî’nin (1155-1191) Goranî/Hewramî lehçesinde şiir de yazdığını söylemiştir. Mehemed Emîn Hewramanî’ye (1928-2018) göre var olan eski kaynaklar, Hewramanî Kürtçesinin eski bir dil olduğunu, sadece (h.132) Baba Ardelan Beyliği boyunca değil, daha eski zamanlara giden ve Avesta dilinden dönüşen, din ve edebiyat dili olduğunu gösterirler. Emîn Hewramanî; Şêx Se‘dî/Şîrazî’nin bir beytinde geçen “Geh be Tazî astînî ber men zened gûyed ‘te‘al/Geh be Kordî gûyedem ‘borê nişîne w nan were (Bazen el edip bana Arapça ‘te‘al der//Bazen de Kürdçe ‘borê nişîne w nan were’der” ‘Borê nişîne w nan were’ Hewraman lehçesiyle olup ‘gel otur ekmek ye’ anlamındadır. Bu minvalde annesinin Kürd olduğunu da söyleyen Sadî Şîrazî (1210-1291) Hewramaî lehçesinde şiirler söylemiş/yazmıştır.

b) Erdelan Mirliğinin Desteğiyle Gelişen Lâdînî Edebiyat:
Erdelan Mirliği’nin himayesinde en eski edebi ürünün Mela Perîşanê Dînewerî (ö. 1421) tarafından verildiği düşünülmektedir. Melâ Perîşân’dan sonra yazılı edebiyat, 17. ve 18. yy’da Erdelân beylerinin himayesinde en güçlü dönemini yaşamış; ancak bu beyliğin Osmanlı ve İran işbiriliğiyle ortadan kaldırılmasından sonra etkinliğini yitirmiştir. Fakat Goranî edebiyatı; 19. yy’dan sonra da Hawraman, Lekistan, Kelhor ve Luristan şairlerinin kendi lehçelerinde yazmış olduğu şiirlerle devam etmiştir.

Rencûrî (1750?-1809?) tarafından 18. yüzyılda Goranî lehçesiyle yazılan bir şiirde, 55 şairin ismi zikredilmiş olup, bu şahsiyetlerden sadece 8’i hakkında bilgi bulunmaktadır: Mela Necef, Xaney Qubadî, Mela Salih, Muradî, Mele Mustafa Bêseranî, ‘Umer Ömermil, Mela Heci Caf, ‘Ezîz Derdîn, Mehemmed ‘Îsa Beg, Hecî Têleko, Feqî ‘Elî Lek, Yûsif Yâske, Mele Temerxân, Şeyh ‘Elî Herîr, Mela Ye‘kûb Câf, Şêx Weîs Gelâlî, ‘Ezîz Wellâ Lûr, Şêx Muhammed Câmî, Mela Bayndir, Ehmed Doleyî, ‘Abbas Sânî, Bâkî, Sîyapûş, Dede Sêwanî, Hiseyîn Xân Lurî, Cûbir Ayl, Cângîr, Mensûr, Mîr Îsmâ‘îl, Ehmed Beg, Mehmed Ağâyî Zend, Ağa Pâweyî, Nezer Kâkewend, ‘Elî Xûdâ Kerem, Mehemed Ağa, Bâkî Bêmoşî, Kâbe, Welî Dîwâne, Xwâcey Erdelân, Şêx Şehâbedîn, Mele Nûrî ‘Elî, Yûsif Derdîn, Şâfî, Welî Xân, Karêzî, Îsmâ‘îl Dawud, Bekir Xalldanî, Mehemed Zengene, Neder Rewanî, Mela Kamî, Mehmûd Ağay Zend, Qemer Âllî, Mewlânâ Îlyâs, Zebûnî, Zînnûr, Yek, Nâkam, Rençûrî.

Erdelan mirliğinin himayesinde veya geleneğinde bu lehçeyle edebî eserler veren şahsiyetler bunlardır: Mela Perîşanê Dînewerî (ö. 1421), Mela Mistefa Ehmed Bêsaranî (ö. 1745), Xanay Qubadî (ö. 1754), Seyîd Ebdullah Mealî (ö.1784), Welî Dîwane (ö. 1801), Silêman Begê Zengene (ö. 1803), Mewlana Xalidê Şarezorî (k.d. 1826), Huseynê Berzencî (ö. 1834), Mîrza Şefî’ê Çamerêzî (ö. 1836), Xulam Riza Erkewazî (ö. 1840), Mah Şeref Xanima Kurdistanî (ö. 1848), Mihemed Silêmanê Hewramanî (ö. 1848), Melay Cebarî (ö. 1876), Seyîd Ye’qûbê Mahîdeştî (ö. 1875), Mehmûdê Ehmedê Zengene (ö. 1878), Mihemed Lûte Cebarî (ö. 1878), Ehmed Begê Komasî (ö. 1878), Mela Ebdurehimê Tawegozî (ö. 1882), Mihemed Îmameddîn Senendecî (ö. 1883), Mihemedê Yûsif (ö. 1883), Şêx ‘Ebdullahê Daxî (XIX.yy), Mir Miheme Salihê Ni’metullahî (ö. 1905), Mîrza Ebdulqadirê Paweyî (ö. 1910), ‘Ebdulhemîdê Kanîmişkanî (ö.1916), Xelîlê Xidrê Kakeyî (ö. 1923), ‘Ebdulmecîd Meliku’l-Kelam (ö. 1925), Kerîm Mehmûdê Kûhsarî (1978), Mihemed Emînê Kake Şêxê Tewîleyî (ö. 1982).

Fatih Mistafâyî’nin Soranîce hazırladığı “Karwanî Pênûsî (Şâ‘îran û Nûserânî Merîwan û Hewraman, Weşanên Aras, Senendac, 2011/1389)” isimli çalışmasında, 13. yüzyıldan 21. yüzyıla kadar, Merîwan ve Hewraman bölgesinde yetişen şairlere/yazarlara yer verilmiştir: Seyid Mihemed Zâyîd, Şêx ‘Ebdulrehmân Rukneddîn Kakozekeryayî, Pîr Şalyarî Yekem, Pîr Şalyarî Dûhem, Şêx Ni‘metulla Kakozekeryâyî (Yekem), Şêx Ni‘metulla Kakozekeryâyî (Dûem), Mihemedî Korî Mela Rezay Meryewanî, Pîr Yonis Hencîran, Mewlana Mehmedî Goşâyîş, Şêx ‘Ebdulrehman Cânewere, Şêx ‘Ezîz Cânewere, Pîr Nârî Hewramî, Kabil Merwanî, Fazil Kakoze Keryâyî, Mela Ebubekir Musennîfî Çorî, Şêx Reza Mu‘înddîn Kakozekeryâyî, Şêx Şehabeddîn Kakoze Keryayî.

Hewreman yazılı kaynakların toparlanıp yayınlanmasında özellikle M. Mukrî (1921-2007), Mehemed Emî Hewramanî (1928-2018), Mihemed Emîn Reşîdî’nin büyük emekleri olmuştur. Mihemed Emîn Reşîdî, 3 ciltlik 638 sayfalık “Keşkolî Şîranî Hewreman (1396/2017, Kurdîstan Yayınları, İran)” çalışmasında; Mehemed Kore Dereyî, Şêx Mustafa Texteî, Mîrza Şefî‘ Paweyî, Ğemgîn, Mîrza Namî, Cîhan Ara Xanim gibi şahsiyetlerin literatüre yeni kazandırılan şiirlerine ve şimdiye kadar adları duyulmayan 26 şaire yer vermiştir. Bu lehçeyle yazılan ve daha literatüre bile dahil edilmemiş olan onlarca yazma eser İran’da kamu ya da bireysel kütüphanelerde bulunmaktadır. Bakınız: Mustafa Dehqan; “Some Gûranî Gleanings from Persian Codices (Mesopotamian Studies, C:4/1, 2019, ss:89-91)”.

4) Soranî Lehçesi:
Soranî lehçesinde edebiyatın gelişmesi Baban Mirlerinin ‘Erdelan Mirliğini’ ziyaret etmeleri ve akabinde yeni başkent olarak Süleymaniye’yi kurmaları sayesinde olmuştur. Bu mirliğin hakimiyet sahasında daha önce Kurmancî ve Hewramî lehçesi destek bulmuştu.
Şehrê Zor ve Gulanber’den sonra merkez olan Silêmanî şehri Kürdçe’nin başka bir lehçesinin daha edebiyat ve yazı dili olmasını sağlamıştır. Soranîce/Orta Kürdçe bugün İran ve Irak devletlerinin coğrafi bölgelerinde konuşulmakta ve Irak Federe Kürdistan Hükümeti’nin resmî birinci dili olarak kullanılmaktadır. Bu lehçeyle şimdiye kadar 1.000’i klasik olmak üzere 11.000 dolayında eser yazılmıştır.

Hacî Qadirê Koyî (1817-1897) tarafından yazılan ve Hatawî Kurd (1331/m.1913, S:1, ss:24-5) dergisinde yayınlanan “Şâ‘ir(ê) Baban û Soran” isimli şiirde şu 34 şairin/alimin ismine yer verilmiştir: Mustafa Begê Kurdî, Nalî, Muhammed Fikrî, Emîn Begê Dizeyî, Keyfî, Salim, Meşwî, Xeste, Wefayî, Mulke Qor, Hîmarî, Kîseşkel, Şêx Ehmed Cizîrî, Ehmedê Xanî, Feqîyê Teyran, Mewlana Xalîdê Neqşîbendî, Xewsî Safî, Şêx Ebidulrehman, Bawkî Şêx Reza, Bêtûşî, Mewlewî, Mela Weled Xan, Mela Mustafayê Bêseran, Melke, Mela Xidrê Rûdbarî, Mîriza Yaqûb, Hesenê Bawkî, Feqê Omer, Muhammed Axayê Derbendî, Ehmed Begê Komasî, Elî Berdeşenî, Elî Herîrî, Hacî Qadrê Şêx Wesanî, Ehmedê Kor.

Soranî lehçesinde 1700’lerden başlayarak oluşan klasik edebî gelenek 2000’lere kadar devam ettirilmiştir: Yûsif Karîzî (ö. 1782), Mistefa Begê Sahibqiran (ö. 1850), Ebdurehman Begê Sahibqiran (ö. 1869), Mela Xidirê Mîkayîlî (ö. 1877), Şaweysê Koşkî (ö. 1882), Emîn Axayê Bekir Axayê Koyî (ö. 1888), Mela Wesmanê Silêmanî (ö. 1889), ‘Ebdulqadirê Resûlê Begzade (ö. 1890), Hacî Qadirê Koyî (ö. 1898), Omerê Xalid Begê Şalebekî (XVIII-XIX.yy), Mîrze Ebdurehîmê Sablaxî (ö. 1902), Salihê Ehmed (ö. 1906), Mihemedê Helebceyî (ö. 1906), Mihemedê Şêx Osmanê Belxî (ö. 1906), Kak ‘Ebdullah Kak ‘Elî (ö. 1906), Mela Salihê Nesrullah (ö. 1909), Şêx Riza Talebanî (ö. 1910), Şêx Selîmê Texteyî (ö. 1911), Ebdullah Begê Mîsbahuddîwan (ö. 1916), Tahir Begê Caf (ö. 1918), Mela Resûlê Bêtûşî (ö. 1921), Tahirê Bêderî Berzencî (ö. 1925), Şukrî Fezlî (ö. 1926), Mihemedê Şêx Rizayê Talebanî (ö. 1928), ‘Elî Beg Salar Se’îd Heyderî (XIX-XX.yy), Resûlê Mela Sadiq Mukriyanî (ö. 1932), Şêx Miheydînê Koyî (ö. 1934), Mela Mehmûdê Meznawî (ö. 1934), Ehmed Muxtar Caf (ö. 1935), Ehmedê Sahibqiran (ö. 1936), Xefûrê Hacî ‘Umer (ö. 1938), Mela ‘Ebdulfetah Katibzade (ö. 1940), Mihemed ‘Ebdulla Dişeyî Sineyî (ö. 1942), Kak Mistefayê Hîranî Sanî (ö. 1942), Mihemed Şerîfê Muezzin (ö. 1942), Necmedînê Şêx Ebdurehmanê Şorîce (ö. 1944), Şêx Necmedînê Ebdurehmanê Berzencî (ö. 1944), Salih Zekî Sahibqiran (ö.1944) , Hesenê Mîrza Qasimê Qazî (ö. 1944), Mela Mihemedê Merîwanî (ö. 1944), Mela ‘Ebdullahê Mihemed (ö. 1948), Husênê Ebdulletîfê Mukriyanî (ö. 1948), Faiq ‘Ebdullah (ö. 1948), Hacî Tewfîqê Mehmûd Axa (ö. 1950), Fayiqê Mela ‘Ebdulahê Zêwer (ö. 1952), ‘Ebdullah Muftî Pênciwênî (ö. 1952), Mihemed Emînê Şinoyî (ö. 1954), Mehmûdê Mela Emînê Muftî (ö. 1955), Şêx Mehmûdê Berzencî Hefîd (ö. 1956), Xidrê Ehmedê Nanekelî (ö. 1957), Cebar Axay Kanî (ö. 1957), Şêx Nûrî Şêx Salih (ö. 1958), Hesenê Mela Ebdullahê Zerderû (ö. 1958), Şêx Selamê Şêx Ehmed (ö. 1959), ‘Arifê Şêx Mehmûdê Qazî (ö. 1961), ‘Ebdulahê Silêman Beg (ö. 1962), Mela Mistefayê Dêlêjeyî (ö. 1963), Mihemedê Çirustanî (ö. 1963), Mihemedê Şêx Evdilqadirê Dolaşî (ö. 1965), ‘Ebdurehman Begî Baba (ö. 1967), ‘Ebdullay Mela Mihemedê Berzencî (ö. 1967), Necmedînê Mela Resûlê Dêlêje (ö. 1968), Reşîdê Mehmûd Axay Ferxe (ö. 1968), Mela Ehmedê Dêlêje (k.d. 1970), Hesenê ‘Ebdulqadirê Biyare (ö. 1971), ‘Ebdullahê M. Mewlûd Koyî (ö. 1971), Memendê Resûl Axay Mîrawdelî (ö. 1973), Mihemedê Şêx Ehmedê Merdûxî (ö. 1973), ‘Eliyê Babîr Axa (ö. 1974), Es’edê Mela Xalidê Mehwî (ö. 1976), Mihemed Marifê Mela Resûl (ö. 1976), Ebûbekrê Şêx Celalê Derbendîxan (ö. 1979), Ehmedê Mistefayê Koyî (XX.yy), Ehmedê Hesen Beg (XX.yy), Xalidê Hemed Axay Mukrî (XX.yy), Xelîlê Resûlê Sincawî (ö. 1985), Mihemedê Şêx Husênê Helebce (ö. 1985), Nasixê ‘Ebdullahê Heyderî (ö. 1986), Mihemed Emînê Seyîd Hesenê Mukrî (ö.1986), Mihemed Mewlûdê Sablaxî (ö. 1987), Ehmedê Derwêş/Exol (ö. 1988), Lutfiyê Şêx Rizayê Qûle (ö.1989), Kamilê ‘Ebdulhekîmê Zenbîlî (ö. 1989), Mihemedê Mihemed Emînê Qadir (ö. 1990), Mihemed Salihê Mela Ehmed (ö. 1990), Ebdurehman Şerefkendî (ö. 1991), Burhanê Mihemedê Doxremeçî (ö. 1991), Osmanê Hebîbê Koyî (ö. 1992), Mihemed ‘Eliyê Mihemed Salih (ö. 1994), Mihemedê Tahayê Balîsanî (ö. 1995), Mes’ûdê Mela ‘Ebdullay Şenexeyî (ö. 1998), ‘Ebasê ‘Eliyê Tala Bokan (ö. 1998), Mela ‘Ebdulkerîmî Muderrîs (ö. 2005).

5) Kırmanckî/Zazakî Lehçesi:
Bu lehçede yazılan ilk eser; Sultan Efendi adında bir Alevi tarafından kaleme alınan ve Diyarbakır’da bir sahafta bulunan 32 sayfalık Kırmanckî yazma olup 1798-1831 yılları arasında yazıldığı düşünülmektedir. Eserde Alevî inanç ve sosyal yapısına dair bilgiler verilmektedir. İlk Kirmanckî/Zazaki olan bu metinden sonra, Mela Ehmedê Xasî (1867-1951) 1899 yılında yazdığı ‘Mewlîd’le bu lehçede ilk manzumesini ortaya koymuştur. Osman Es’ed Efendî Babij (1852-1928) de 1903 yılında ‘Mewlûda Nebî/Bîyîşa Pêxemberî’ yazmıştır (1933’te yayınlanmıştır). Şêx Es’ad el-Hezanî’nin (1786-1860?) Kurmancî ile beraber Kirmanckî şiirlerinin de bulunduğu söylenmektedir. ‘Dîwan’ı 1975 Lice depreminde kaybolan Sa’î-Hanevî’nin (Hêne,1849-1897?) de Kirmanckî lehçesinde yazmış olması muhtemeldir.

Ahmedê Xasî ve Osman Es’ed Efendî Babij’den sonra Kırmanckî lehçesinde mevlid yazma geleneği 2012 yılına kadar sürdürülmüştür. Molla Muhammed Ali Hunij’in ‘Mevlidî Peyxamberî (1971, 2004)’, Molla Muhammed Muradonî’nin ‘Mevlidî Zazakî (1980, 2003)’, Molla Kamil Puexi’nin ‘Mevlidî Nebî (1999, 2003)’, Molla Muhammed Kavarî’nin ‘Mevludî Zazakî (2005)’ ve Abdulkadir Aslan’ın ‘Mevlidî Nebî’, Bîlal-Feqî Çolîg’ın ‘Mewlîdê Peximbêr/Qey Tutonê Zazon (2012)’ bu gelenek doğrultusunda yazılmıştır.

6) Kurmancî Lehçesi:
Bu lehçede yazılan klasik eserler ‘İslâmî’ ve arkaik Kürd dinini ‘Êzdîliğ’in merkeze alındığı iki farklı din/inanç etrafında gelişmiş olup, ilk yazılı ürünlerin 11. yüzyılda kaleme alındığı kabul edilmekle beraber edebî ürünler gerçek manada 15. yüzyılda sonra verilmeye başlanmıştır. Çok cılız da olsa, günümüzde bu gelenek 1950’lerde doğan ve medreselerde eğitim gören şahsiyetlerce devam ettirilmektedir. Botan/Cezîre, Mehmûdî, Behdînan/Amadîye, Şenbo/Hakkari, Rojkan/Bitlis, Bazîd ile Xorasan mirlerinin iştirakiyle ve şairlerin/alimlerin himayesiyle en fazla ürün veren lehçedir. Mirlerin günlük hayatta ve kendi Diwan’ında Kürdçe’yi konuştukları bilinmektedir. (Sinan Hakan, Yusuf Baluken, Orhan Kılıç, Yaşar Kaplan, Nilay Özok Gündoğan, Metin Atmaca’dan alınan bilgiler bu yönde). Kürd mirlerinin ortadan kaldırılmasından sonra el konulan evraklarda, ki bunlar Dersaadet’e/İstanbul’a taşınıp arşivlenmiştir, görüldüğü kadarıyla Farsça, Osmanlıca, Arapça ve Kürdçe kullanılmıştır.

A) Êzdî Dinî/İnancı Etrafında Gelişen Kurmancî Edebiyat
Êzîdîlerin kutsal metinlerinde şu beş şairin adı geçmektedir: Hesed el Tewrî, Hidir Zende, Pîr Reş Heyran, Pise Cemî, Şeyh Fahîr Adî. Şeyh Fahîr Adî ismi, İbn-i Tolun’un ‘Zehayir el Qesir fi Tercümmet Nubel el Esir/Dönemin Ünlülerinin Tanıtılması’ isimli eserinde şu şekilde geçmektedir: ‘Êzîdîler kutsal kitaba (Kurana) inanmıyor ve takip etmiyorlar, sadece Şêx Fahir’in beyitlerine inanıyorlar’.

Şêx Wezîr’in 1992 yılında araştırmacı Kreyenbroak’a söylediğine göre, Êzdîlerin bulunduğu yerlerde kütüphanelerin olduğu ancak Araplar tarafından yakılıp yıkıldığı söylenmiştir. Êzdî Kürdlerine yönelik şimdiye kadar en az 74 katliamın gerçekleştirilmiş olduğu göz önünde bulundurulduğunda bu bilginin doğru olma ihtimali artmaktadır.
Mesheba Reş: Tosinê Reşîd (2010:216), 12.-13. yy’da yazılmış olduğuna yönelik genel kanının bulunduğunu belirtir. Şêx Şems ya da Melek Fexredîn’in Şêx Adî’ye söylediği ve bu şekilde yazıya geçirildiği düşüncesi hakimdir. ‘Mesheba Reş’, ‘Kitêba Cîlwe’ ile beraber kaynaklarda ve sözlü anlatımlarda başka eserlerden de söz edilmektedir. Enwer Mai, ‘Behdînan Kürdleri’ isimli kitabında, Şêx Hesen tarafından yazılmış olan Mîzdeha Rojê kitaptan söz etmektedir. Qafkas Êzdî Kürdlerine göre, kutsal kitaplarının ismi Zabûna Dawûd.

B) Sunnî Mezhebî Etrafında Gelişen Kurmancî Edebiyat
Kurmancî lehçesinde İslâmî veya beşerî referanslarla kalem oynatan şahsiyetler şunlardır: Eliyê Herîrî (XVI.yy), Hemîdî (XVI.yy), Feqiyê Teyran (ö. 1632), Melayê Cizîrî (ö. 1640), Mîr Îmadedînê Hekkarî (XVI-XVII.yy), Şêx Şemsedînê Exlatî (XVII.yy), Şêx Ehmedê Xanî (ö.1709), Mihemed Qasim Bayezîdî (XVII.yy), Remezanê Cizîrî (XVII.yy), Axaokê Bêdarî (XVII.yy), Xalid Axayê Zêbarî (XVII.yy), Mela Remazanê Ebbasî (XVII.yy), Mela Huseynê Bateyî (XVIII.yy), Selîmê Silêman (XVIII.yy), Harisê Bedlîsî (XVIII.yy), Mela Mensûrê Girgaşî (XVIII.yy), Ebdulletîfê Şoşî (XVIII.yy), Muradxanê Bazîdî (XVIII.yy), Xewsî (XVIII.yy), Macin (XVIII.yy), Mîna (XVIII.yy), Sadiq (XVIII.yy), Mun’imî (XVIII.yy), Ze’îfî (XVIII.yy), Mela Meqsûdê Durefşanî (XVIII.yy), Şêx Xalidê Zêbariyê Yekem ( XVIII.yy), Mela Ebdullahê Bazilî (XVIII.yy), Mela Îbrahîmê Katûnî (ö. 1789?), Mihemed Teyar Paşa (ö. 1817), Mihemed Cewad (ö. 1826?), Şêx Ehmedê Feqîr (ö. 1832?), Mustefa Begê Hekarî (ö. 1841?), Mela Xelilê Sêrtî (ö. 1843), Şêx Nûreddînê Birîfkanî (ö. 1850?), Weda’î (ö. 1850), Mela Mihemedê Pîzanî (ö. 1850), Şêx Evdilqadirê Xanî (ö. XIX), Bekir Begê Erizî (XVIII-XIX.yy), Şêx Ebdulezîzê Bedlîsî (XIX-XX.yy), Mela Mihemedê Colemêrgiyê Xanî (XIX.yy), Xalid Beg (XIX.yy), Mihemed Xerîbê Şoşî (XIX.yy), Mela Ebdurrehmanê Melekendî (ö. 1874), Mela Îbrahîmê Çoqreşî (ö. 1881), Mihemed Se’îdê Mizûrî (ö. 1884), Şêx Mihemedê Firsafî (ö.1892), Şêx Muhyedînê Hênî (ö. 1897?), Şêx Ebdulqadirê Hezanî (ö. 1905), Şêx Evdirehmanê Aqtepî (ö. 1907), Şêx Mihemed Can (ö. 1909), Seydayê Licî (ö. 1911), Şêx Mustefayê Sîsî (ö. 1914), Şêx Se’îdê Meczûb (ö. 1914/1916), Şêx Ubeydullah (ö.1919), Tahayê Maî (ö. 1919), Mela Umerê ‘Aşiq (ö. 1927), Feqe Reşîd (ö. 1932), Mela Nesredînê Zoqî (ö.1935), Mela Ehmedê Heyderî (ö. 1937), Şêx Mihemed Kerbelayî (ö. 1939), Şêx Hesîb (ö. 1947), Şêx Mihemed Eskerî (ö. 1952), Mela ‘Ebdusselamê Cizîrî (ö.1952), Şêx Muhemmed Hadiyê Qewmanî (ö. 1956), Seyîd Qedrî Haşimî (ö.1961), Şêx Tahirê Şoşî (ö.1962), Mela Ehmedê Nalbend (ö. 1963), Mela Zahirê Tendûrekî (ö. 1966), Selaheddînê Gimgimî (d.1967), Seyîd Eliyê Findikî (ö.1968), Fehmî Begê Peçarî (ö. 1969), Şêx ‘Ebdurehmanê Şawirî (d.1974), Seydayê Hacî Fetahê Hezroyî (ö.1975), Ehmed Namî (ö. 1975), Şêx Memdûhê Birîfkanî (ö. 1976), Mela Mihemed Nûrî (ö.1977), Şêx Qutbedînê Korikî (ö.1979), Mela Ebdusselamê Mermerî (ö. 1982), Mela Sîraceddînê Xelîlî (ö.1983), Mela Şêxmûsê Hesarî (ö. 1983), Mela Nezîrê Bedewî (ö.1986), Şêx Mûsayê Şêxanî (ö.1990), Mela Yasînê Şemê (ö. 1994), Şêx ‘Ismetullahê Karazî (ö. 1996), Mela ‘Eliyê Baqustanî (ö. 2002), Naîfê Hesen (ö. 2002), Mela Nûrullahê Godîşkî (ö. 2003), Şêx Mihemed Emînê Heyderî (ö. 2003), Mela Hesenê Bizgûrî (ö. 2007), Mela Xelîlê Mişextî (ö. 2007), Şêx Muşerrefê Xunûkî (ö. 2008), Mela Xalid Korkusuz (ö. 2011), Mela Mistefa Hilêliyê (ö. 2012), Mela ‘Ebdullahê Kotaliyê (ö. 2014), Şêx Ehmed Hilmî (ö. 2016), Mela Ehmedê Zinarexî (ö. 2018), Mela ‘Elî ‘Ilmî (XX.yy), Mela ‘Eliyê Botî (ö. 2000), Mela İbrahim Paresî, Mela ‘Îmadeddînê Gurdilî, Mela Imadeddîn, Mela ‘Arifê Dêrsilavî, Mela Silêmanê Kercewsî (Kurşun), Dilbikulê Cizîrî (Abdulkadir Bingöl) Seyîd Şemseddîn Erzen, Ebdulqadir Înan, Mele Se’id (Seydayê Xelatî), Seydayê Mela Husnî, Mela Me’sûmê Gundşêxî, Mihemed Helîmê Xursa Heftêxuhan.

C) İran Xorasan Bölgesi’nde Kurmancî Lehçesi:
Müellif(ler)i bilinmeyen 1325’lerde yazılan “Târih-i Sistân” isimli kaynakta Xorasan Kürtlerinin coğrafyasına ‘Kürdan’ denildiğini ve bu tarihlerdeki Xorasan’ın sınırlarının daha geniş olduğunu hatırlatmakta fayda vardır. Zira onuncu asır müelliflerinden Mesudî (ö.957) eskiden beri Kürdlerin Sicistan ve Xorasan’da yaşadıklarını belirtirken; İbn Hurdazbih’in (ö.913) “Kitâb al-masâlik va’l-mamâlik/Yollar ve ülkeler” kitabına bakılırsa Ceyhun Nehri’nin kıyısında ‘Husâsek’ isimli bir Kürt köyü bulunduğu gibi bugün Aral Gölü olarak adlandırılan göle de ‘Kurden/Kürtlerin Gölü’ denilmekteydi.

Bölgedeki Kürtlerin yazılı edebiyatı 16. yüzyıla kadar geriye gitmektedir. 1596 yılında Çemişgezek’te doğan İbni Xerib’in ‘Dîwan’ında Kürtçenin yanında Farsça ve Türkçe şiirleri yer almaktadır. İbn-i Xerib’ten sonra Farsça yazan çok sayıda Kürt şairi de olmuştur. 18. yüzyılda yaşayan Mele Îsmailê Buxanlû, Kürtçe bir ‘Leyl û Mecnûn’ mesnevisi yazmıştır. ‘Bîçare’ mahlasını kullanan Mele Elî Razî ise, ‘Dîwana Bîçare’ adlı bir şiir kitabı yazmıştır. Horasanlı Kürt şairleri içinde en ünlü isim ise 19. yüzyılda yaşadığı tahmin edilen Cafer Quli Zengelî’dir. Zengelî’nin Arapça, Farsça, Türkçe ve Kürtçe şiirleri bulunmaktadır. Kelimullah Tewehurî’nin büyük çabasıyla şairin içinde Kürtçe 48 şiiri bulunan ‘Dîwan’ı yayınlanmıştır: ‘Dîwana Cefergulî Zengilî (2002, Meşhed)’.

Horasan’da ayrıca Hengî Serdarê Îvaz, Cucuxan, Xudawerdî Serdar, Ayetullah Hac Muhamed Buxanlu, Heydarê Rewşanlû, Heybetullah Natiqî ve Eliyê Mehro gibi isimlerden de söz edilebilir.

Nurullah ALKAÇ