Kürtçede Zamanlar

Kürtçe de dört zaman vardır.
Di Kurdî de çar dem hene.

1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA)
2-GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ / DEMA DAHATÛ)
3-YAKIN GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ /DEMA DAHATÛ YA NÊZÎK)
4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ)

1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA)
Şimdiki zaman adından da anlaşılacağı gibi şu içerisinde bulunulan zamanda yapılan iş veya bulunulan durumu ifade eder. Kürtçe de şimdiki zamanı belirten ek ‘di’ önekidir. Ayrıca fiil bitişik zamirî ekini de alır. Bitişik zamirleri geçen derste görmüştük.
Ez dikim:.. Ben yapıyorum
Tu dikî: …..Sen yapıyorsun
Ew dike:… O yapıyor
Em dikin…: Biz yapıyoruz
Hûn dikin:… Siz yapıyorsunuz
Ew dikin:…Onlar yapıyorlar
Ez dixwim:…. Ben yiyiyorum
Tu dixwî: …..Sen yiyiyorsun
Ew dixwe:… O yiyiyor
Em dixwin:.. Biz yiyiyoruz
Hûn dixwin: …Siz yiyiyorsunuz
Ew dixwin: …Onlar yiyiyorlar
Ez digrim: …Ben kapatıyorum
Tu digrî: ….Sen kapatıyorsun
Ew digre: ….O kapatıyor
Em digrin: ….Biz kapatıyoruz
Hûn digrin: …Siz kapatıyorsunuz
Ew digrin: …..Onlar kapatıyor
Fiilin başına ‘di’ önekini getirerek oluşturulur. Kürtçe’de birçok yardımcı fiil vardır. Bu yardımcı fiillerin bulunduğu eylemlerde zaman çekimleri farklı olur. İster bileşik, ister türemiş fiil olsun, bu tür fiillerde ‘di’ öneki esas fiil ile yardımcı fiil arasına konur. “Rakirin, vêxistin, dagirtin fillerini örnek olarak verecek olursak:
Ez radikim: ….Ben kaldırıyorum
Tu radikî: …..Sen kaldırıyorsun
Ew radike: …..O kaldırıyor
Em radikin….: Biz kaldırıyoruz
Hûn radikin….: Siz kaldırıyorsunuz
Ew radikin:….. Onlar kaldırıyorlar
Ez vêdixim:…. Ben içiyorum
Tu vêdixî:…. Sen içiyorsun
Ew vêdixe:….O içiyor
Em vêdixin:…. Biz içiyoruz
Hûn vêdixin:….. Siz içiyorsunuz
Ew vêdixin: ….Onlar içiyorlar
Ez dadigrim: ….Ben dolduruyor
Tu dadigrî: …..Sen dolduruyorsun
Ew dadigre: ….O dolduruyor
Em dadigrin: …Biz dolduruyoruz
Hûn dadigrin: …Siz dolduruyorsunuz
Ew dadigrin: …Onlar dolduruyorlar
Yukarıdaki örneklerde verilen fiillerin başındaki esas fiiller kendi başlarında kullanıldıklarında hiçbir anlamları yoktur. Bunlar bileşik fiillerdir. Bir tür bileşik filler dışında isim ve fiillerden oluşan bileşik fiiller de vardır bunların çekimlerini de “barkirin, maf xwarin, jangirtin” fiilleri üzerinden yaparsak:
Ez bar dikim: …Ben yüklüyorum
Tu bar dikî: …..Sen yüklüyorsun
Ew bar dike: ….O yüklüyor
Em bar dikin:… Biz yüklüyoruz
Hûn bar dikin:… Siz yüklüyorsunuz
Ew bar dikin: …Onlar yüklüyorlar
Ez maf dixwim:.. Ben hak yiyorum
Tu maf dixwî: ….Sen hak yiyorsun
Ew maf dixwe: …O hak yiyor
Em maf dixwin….. Biz hak yiyoruz
Hûn maf dixwin: …Siz hak yiyorsunuz
Ew maf dixwin: ….Onlar hak yiyorlar
Ez jan digrim:… Ben sancılanıyorum
Tu jan digrî:…. Sen sancılanıyorsun
Ew jan digre: ….O sancılanıyor
Em jan digrin:… Biz sancılanıyoruz
Hûn jan digrin: ….Siz sancılanıyorsunuz
Ew jan digrin:….. Onlar sancılanıyorlar
Şimdiki zamanın olumsuzu ise ‘di’ önekinin yerine ‘na’ getirme ile elde edilir. Başka hiç bir eyleme gerek yoktur.
Ez betal nakim:..Ben iptal etmiyorum
Tu betal nakî: ….Sen iptal etmiyorsun
Ew betal nake: ..O iptal etmiyor
Em betal nakin:…. Biz iptal etmiyoruz
Hûn betal nakin:… Siz iptal etmiyorsunuz
Ew betal nakin:… Onlar iptal etmiyorlar
Ez baz nadim: ..Ben koşmuyorum
Tu baz nadî: ….Sen koşmuyorsun
Ew baz nade: …O koşmuyor
Em baz nadin: …Biz koşmuyoruz
Hûn baz nadin:…Siz koşmuyorsunuz
Ew baz nadin: …Onlar koşmuyorlar
2-GELECEK ZAMAN.. (DEMA BÊ/ DEMA DAHATÛ)
Gelecekte yapılması düşünülen iş veya gelecekte olması beklenen durumu ifade eder. Yani henüz bu olay gerçekleşmemiş veya bu durum içerisinde bulunulmamaktadır. Kürtçe’de gelecek zamanı gösteren ekler; “-ê, dê, wê” dir. Gelecek zamanda fiilin önüne ‘bi’ öneki getirilerek gelecek zaman oluşturulur. ‘Bi’ öneki şimdiki zamanın fiil köküne eklenir. Şimdiki zamandaki ‘di’ önekini kaldırıp yerine ‘bi’ getirirsek gelecek zamana dönüşür. Ayrıca yine şimdiki zamanda olduğu gibi yardımcı fiillerle oluşturulan bileşik veya türemiş fiilerde de durum aynıdır. ‘di’yı kaldırır yerine ‘bi’yı eklersek (tabi -ê, wê, dê eklerini unutmadan) gelecek zamanı oluşturmuş oluruz.
Ezê bikim:… Ben yapacağım
Tuyê bikî:…. Sen yapacaksın
Ewê bike:…. O yapacak
Emê bikin:.. Biz yapacağız
Hûnê bikin:…Siz yapacaksınız
Ewê bikin:… Onlar yapacaklar
Ezê bixwim: ..Ben yiyeceğim
Tuyê bixwî:…. Sen yiyeceksin
Ewê bixwe: ..O yiyecek
Emê bixwin:…Biz yiyeceğiz
Hûnê bixwin: ..Siz yiyeceksiniz
Ewê bixwin: …Onlar yiyecekler
Ezê dabigrim:… Ben yükleyeceğim
Tuyê dabigrî: ….Sen yükleyeceksin
Ewê dabigre:…O yükleyecek
Emê dabigrin:… Biz yükleyeceğiz
Hûnê dabigrin:… Siz yükleyeceksiniz.
Ewê dabigrin:…….. Onlar yükleyecekler.
Olumsuz hali ise ‘bi’ yerine ‘ne’ konulmasıyla elde edilir.
Ezê negrim:… Ben kapatmayacağım
Tuyê negrî: ….Sen kapatmayacaksın
Ewê negre: ….O kapatmayacak
Emê negrin:…. Biz kapatmayacağız
Hûnê negrin:…. Siz kapatmayacaksınız
Ewê negrin: …..Onlar kapatmayacaklar
Ezê ranexînim:…. Ben sermeyeceğim
Tuyê ranexînî: …Sen sermeyeceksin
Ewê ranexîne: ..O sermeyecek
Emê ranexînin:… Biz sermeyeceğiz
Hûnê ranexînin: ..Siz sermeyeceksiniz
Ewê ranexînin: ….Onlar sermeyecekler
‘Dê’ bazı yörelerde kullanılır ve ‘-ê’ yerine kullanılır. Ayrıca ‘wê’ nin kullanıldığı yerlerde de ‘dê’ kullanılabilinir. Yazılma açısından ‘Dê’ ve ‘wê’ nin ‘-ê’den farkı başındaki kelimeden ayrı yazılmalarıdır. ‘dê’ ve ‘wê’ yî de birkaç örnekte kullanalım.
Ez dê bimrim:.. Ben öleceğim
Tu dê werî: ……Sen geleceksin
Ew dê baz bide:.. O koşacak
Em dê negihijin:.. Biz yetişemeyeceğiz
Hûn dê herin:… Siz gideceksiniz
Ew dê bizivirin:.. Onlar dönecekler
Kevok wê bifirin:… Güvercinler özgürce uçacak
Mar wê biteve de: ..Yılan seni sokacak
Roj wê derkeve: ……Güneş doğacak
Em jî wê rojek bimrin:.. Biz de bir gün öleceğiz.
3-YAKIN GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ/DEMA DAHATÛ YA NÊZÎK)
Bu zamanda o iş hala yapılmamış ancak yapılmak üzeredir. Bu zaman Türkçe’de yoktur. Burada ‘kirin’ yardımcı fiili zamanı belirlerken aldığı ekler yine daha önceki dersimizde gördüğümüz şahıs iyelik eklerini alır. Fiil ise gelecek zamandaki (Dema Dahatû/Dema Bê) gibi ‘bi’ önekini alır. Ancak Fiiller dersinde görüleceği gibi Kürtçe’de bazı fiiller (İngilizce’deki gibi) düzensiz filer olarak adlandırılabilir fiillerdendir ve bunlar diğer fiillere gelen sonek veya önekleri almazlar. Hatin (gelmek), Çûndin (gitmek) bu fiillerden ikisidir.
ÖRNEK:
Ez dikim herim : ben gitmek üzereyim
Ez dikim bifirim : ben uçmak üzereyim
Tu dikî bixwî : sen yemek üzeresin
Tu dikî bidoşî : sen sağmak üzeresin
Ew dike were : o gelmek üzere
Ew dike bimre : o ölmek üzere
Em dikin bazdin : biz koşmak üzereyiz
Em dikin bisitirên : biz şarkı söylemek üzereyiz
Hûn dikin biqedînin : siz bitirmek üzeresiniz
Hûn dikin bibirin : siz kesmek üzeresiniz
Ew dikin birevin : onlar kaçmak üzereler
Ew dikin bikevin? : onlar kaçmak üzereler mi?
4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ)
Kürtçe’de 5 alt geçmiş zaman vardır.
1- Dema Boriya Têdeyî yada Dema Boriya Sade (di’li geçmiş zaman)
2- Dema Boriya Dûdar yada Dema Boriya Çîrokî (miş’li geçmiş zaman)
3- Dema Boriya Berdest yada Çîrokiya Dema Niha (şimdiki zamanın hikayesi)
4- Çîrokiya Dema Boriya Têdeyî/Sade (di’li geçmiş zamanın hikayesi)
5- Çîrokiya Dema Boriya Dûdar/Çîrokî (miş’li geçmiş zamanın hikayesi)
Geçmiş zamana geçmeden önce bir-iki hatırlatma ve uyarı yapmak gerek. Daha önceki dersimizde gördüğümüz gibi iki grup Şahıs Zamiri vardı. Bunlardan birincisi: “Ez, Tu, Ew, Em, Hûn, Ew” idi. İkinci Grup ise: “Min, Te, Wî/Wê, Me, We, Wan” zamirlerinden oluşur. İkinci grup zamirler geçmiş zaman dışında özne olarak kullanılmaz. Geçmiş zamanda da bazı fiillerde özne olarak görev görürler. Yine bilmemiz gereken bir gruptaki zamirler bir cümle içerisinde hem özne, hem nesne olarak görev yapmazlar. Yani birinci gruptaki özne durumunda ise, nesne durumunda ikinci gruptaki zamir görev alır. Kürtçe’de bir tek geçmiş zaman yoktur. Geçmiş zaman beşe ayrılır.
1-Dİ’Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA TÊDEYÎ/SADE)
Kürtçe’de asıl fiilerden (lêkerên resen) mastar ekini attığımızda di’li geçmiş zamanda kullanılan fiilin kökü kalır. Buna bitişik zamir soneklerini getirdiğimizde di’li geçmiş zaman oluşur.
ÖRN: ‘kuştin’ fiilinden ‘in’ mastarını attığımızda ‘kuşt’ kelimesi kalır. Cümle içerisinde kullandığımızda da;
Min tu kuştî : ben seni öldürdüm.
Min gellek derd kişand : ben bir çok dert çektim.
Te ew nekuşt : sen onu öldürmedin.
Te got çi? : sen ne dedin?
Wî em kuştin? : o (er) bizi öldürdü mü?
Wî tiştek nedî : o (er) bir şey görmedi.
Wê hûn kuştin : o (d) sizi öldürdü.
Wê erebe girt : o (d) araba aldı
Wan tu nekuştî? : onlar seni öldürmediler mi?.
Me rê guhert : biz yolu değiştirdik.
We ez nekuştim : siz beni öldürmediniz.
We xwarin xwar? : siz yemek yediniz mi?
Me ew kuştin : biz onları öldürdük.
Wan qeza kir : onlar kaza yaptı.
2-MİŞ’Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA DÛDAR/ÇÎROKÎ)
Di’li geçmiş zamanda kullanılan fiillere fiilin durumuna göre ‘iye’, ‘ine’ eklerini getirirsek miş’li geçmiş zaman elde ederiz. Tekillerde ‘iye’ çoğullarda ‘ine’ eki getirilir. Yukarıdaki örnekler üzerinde deneyelim:
Wî em kuştine? : o (er) bizi öldürmüş.
Me rê guhertiye : biz yolu değiştirmişiz
Te ew nekuştine : sen onları öldürmemişsin
We xwarin xwariye? : siz yemek yemiş misiniz?
Min tu kuştiye : ben seni öldürmüşüm.
Te gotiye çi? : sen ne demişsin?
Wan qeza kiriye : onlar kaza yapmış
Wê erebe girtiye : o (d) araba almış
Wê tiştek nediye : o (d) bir şey görmemiş
Ew nexweş neketine : onlar hastalanmamışlar.
Geçişsiz fiillerde ise bitişik zamirlerin soneklerini alırlar.
Ez pîr bûme : ben yaşlanmışım.
Tu rabûyî? : sen kalkmış mısın?
Ew pirtûk xwendiye? : o kitap okumuş mu?
Me daran nebiriye? : biz ağaçları kesmemiş miyiz?
We kî û kê birine : siz kimleri götürmüşsünüz.
Ew neçûne Amedê : onlar Amed’e gitmemişler.