Hevdûberdan (di nav zimanê Kurdî de bi gelemperî wekî “hevberdan” an “hevduterkkirin” jî tê zanîn, lê li vir em ê terma “hevdûberdan” bi kar bînin ku tê wateya danûstandina nêzîk a di navbera du kesan de, bi taybetî di çarçoveya têkiliyên romantîk an zewacê de) dikare bandorên cihêreng li ser zarokan bike.
Ev bandor bi gelek faktoran ve girêdayî ne, wekî temenê zarokan, rewşa psîkolojîk a dêûbavan, awayê rêvebirina pêvajoya hevdûberdanê, têkiliya bi dêûbavan re piştî hevdûberdanê, û hwd. Em ê bi berfirehî bandorên hevdûberdanê li ser zarokan di warên cuda de lêkolîn bikin, hem bandorên neyînî hem jî yên erênî, û em ê agahiyên zelal û berfireh bidin.
1. Bandorên Psîkolojîk û Hestyarî
Hevdûberdan bi gelemperî ji bo zarokan bûyerek stresdar e, ji ber ku ew dikare bibe sedema guhertinên mezin di jiyana wan de. Bandorên psîkolojîk û hestyarî yên vê pêvajoyê bi temenê zarokan û şertên hevdûberdanê ve diguherin:
-
Hestên Xemgînî, Hêrs, û Tirsê: Zarok dibe ku ji ber windakirina yek ji dêûbavan (ku bi gelemperî piştî hevdûberdanê ji wan yekî/ê re dijî) xemgîn bibin. Ew dikarin hêrsê li dêûbavan bikin ji ber ku ew “malbat perçe kirine” an jî tirsê hîs bikin ji ber nediyariya paşerojê. Mînakî, zarokên biçûk (3-6 salî) dibe ku xwe sûcdar hîs bikin û bifikirin ku hevdûberdan ji ber wan çêbûye, ji ber ku di vê temenê de wan de hişmendiya “xwe-navendî” (egocentrism) heye.
-
Kêmbûna Xwebaweriyê: Zarokên ku şahidî ji pevçûnên dêûbavan dikin an jî di nav têkiliyên neyênî de mezin dibin, dibe ku xwebaweriya wan kêm bibe. Ew dikarin xwe wekî “bêqîmet” an “nehewce” hîs bikin, nemaze eger dêûbav di dema pevçûnan de wan wekî amûrekê bi kar bînin (mînak, “tu jî wekî bavê xwe yî!”).
-
Metirsiya Depresyon û Xemgîniyê: Lêkolîn nîşan didin ku zarokên dêûbavên hevdûberdayî di xetereya depresyon, xemgînî, û tevgerên xwe-wêranker (wekî xwe-zerardayîn) de ne. Ev yek bi taybetî di nav ciwanan de (12-18 salî) zêdetir xuya dike, ji ber ku ew di qonaxekê de ne ku têkiliyên civakî û nasnameya wan geş dibe.
-
Hestên Dualî (Ambivalence): Zarok dibe ku di heman demê de hestên evînê û hêrsê ji bo dêûbavan hîs bikin, nemaze eger yek ji dêûbavan piştî hevdûberdanê ji jiyana wan derkeve an têkiliyek kêm bi wan re hebe.
2. Bandorên Civakî
Hevdûberdan dikare bandorê li têkiliyên civakî yên zarokan bike, nemaze li dibistanê an di nav hevalên wan de:
-
Têkiliyên bi Hevalan re: Zarokên ku di malbatên hevdûberdayî de ne, dibe ku di avakirina têkiliyên bi hevalên xwe re zehmetiyan bikişînin, ji ber ku ew dikarin xwe “cuda” an “kêm” hîs bikin. Ev yek bi taybetî di civakên ku hevdûberdan kêm e an wekî tabû tê dîtin de zêdetir e.
-
Performansa Akademîk: Stresa hevdûberdanê dikare bibe sedema kêmbûna baldarî û motîvasyonê di dibistanê de. Zarok dibe ku notên wan dakevin, tevlî çalakiyên derveyî dibistanê nebin, an jî tevgerên neyênî (wekî bêdisiplînî) nîşan bidin. Lêkolînan destnîşan kiriye ku zarokên dêûbavên hevdûberdayî bi îhtîmaleke zêde di xwendinê de zehmetiyan dikişînin, nemaze eger piştgiriya hestyarî kêm be.
-
Têkiliyên bi Endamên Malbatê re: Hevdûberdan dikare têkiliyên zarokan bi dapîr, bapîr, an xizmên din re jî biguherîne. Mînakî, eger yek ji dêûbavan têkiliya xwe bi malbata xwe re qut bike, zarok dibe ku têkiliya xwe bi wê aliyê malbatê re winda bike, ku ev yek dikare bibe sedema hestekî windabûnê.
3. Bandorên Li ser Pêşveçûna Dirêj-Dem
Hevdûberdan dikare bandorên dirêj-dem li ser pêşveçûna zarokan bike, nemaze di warê têkiliyên wan ên pêşerojê û tenduristiya derûnî de:
-
Têkiliyên Romantîk ên Pêşerojê: Zarokên ku şahidî ji hevdûberdana dêûbavan dikin, dibe ku di mezinbûnê de zehmetiyê di avakirina têkiliyên romantîk ên saxlem de bibînin. Ew dikarin ji têkiliyên nêzîk bitirsin, ji ber ku ew ditirsin ku “dîsa têk biçin” an jî têkiliyên wan bi dawî bibin. Hin lêkolîn nîşan didin ku zarokên dêûbavên hevdûberdayî bi îhtîmaleke zêde dîsa hevdûberdanê biceribînin di zewacên xwe de.
-
Modelên Têkiliyê: Zarok bi gelemperî dêûbavên xwe wekî modelên têkiliyê dibînin. Eger hevdûberdan bi pevçûnên tund an bêhurmetiyê re têkildar be, zarok dibe ku fêrî awayên neyênî yên danûstandinê bibin, wekî hêrsbûn an xwe-vedîtin di dema pirsgirêkan de.
-
Xwe-Hişmendî û Nasname: Hevdûberdan dikare bandorê li pêşveçûna nasnameya zarokan bike. Mînakî, zarokên ciwan (6-12 salî) dibe ku di warê xwe-hişmendiyê de zehmetiyan bikişînin, ji ber ku ew di qonaxekê de ne ku dest bi naskirina xwe wekî kesekî serbixwe dikin. Eger dêûbav nikaribin piştgiriyê bidin wan, ev dikare bibe sedema pirsgirêkên wekî kêmbûna xwe-têgihîştinê.
4. Bandorên Erênî yên Mumkin
Her çend hevdûberdan bi gelemperî wekî bûyerek neyênî tê dîtin, di hin rewşan de dibe ku bandorên erênî li ser zarokan hebin, nemaze eger têkiliya dêûbavan beriya hevdûberdanê bi pevçûn û stresê dagirtî bû:
-
Kêmbûna Pevçûnan: Eger hevdûberdan dawî li pevçûnên domdar ên di navbera dêûbavan de bîne, zarok dibe ku di hawîrdorek aramtir de mezin bibin. Ev yek dikare stresê kêm bike û bibe alîkar ku zarok xwe ewletir hîs bikin.
-
Têkiliyên Saxlemtir bi Dêûbavan re: Piştî hevdûberdanê, dêûbav dibe ku bikaribin têkiliyên takekesî yên bihêztir bi zarokan re ava bikin. Mînakî, bav an dêyek ku berê di têkiliyê de nebû, dibe ku piştî hevdûberdanê bêtir wext bi zarokan re derbas bike.
-
Fêrbûna Serxwebûnê: Zarokên ku di malbatên hevdûberdayî de mezin dibin, dibe ku zûtir fêrî serxwebûnê û berpirsiyariyê bibin, ji ber ku ew bi gelemperî neçar in ku di nav guhertinên jiyanê de xwe biguncînin.
5. Faktorên ku Bandoran Kêm Dikin
Awayê ku hevdûberdan bandorê li zarokan dike, bi çend faktoran ve girêdayî ye. Dêûbav dikarin hin gavên girîng bavêjin da ku bandorên neyênî kêm bikin:
-
Têkiliya bi Her Du Dêûbavan re: Lêkolîn nîşan didin ku zarokên ku têkiliyên bi her du dêûbavan re didomînin (heya ku ew ewle û piştgirî be) piştî hevdûberdanê baştir adapte dibin. Ev tê wateya ku dêûbav divê hewl bidin ku têkiliyên xwe bi zarokan re biparêzin, tewî ku eger ew bi hev re nebin.
-
Hevkarîya Dêûbavan: Dêûbavên ku dikarin bi hev re hevkarî bikin û li ser mijarên wekî perwerdehî, tenduristî, û lênêrîna zarokan li hev bikin, dikarin bandorên neyênî yên hevdûberdanê kêm bikin. Berevajî vê, pevçûnên domdar piştî hevdûberdanê (wekî nîqaşên li ser mafên lênêrînê) dikarin stresê zêde bikin.
-
Piştgiriya Hestyarî: Zarok hewceyê piştgiriyê ne ku hestên xwe di derbarê hevdûberdanê de îfade bikin. Dêûbav divê bi wan re bi awayekî vekirî biaxivin, wan teşwîq bikin ku pirsan bipirsin, û wan bişînin şêwirmend an terapîstan eger hewce be.
-
Aramiya Jiyanê: Piştî hevdûberdanê, girîng e ku dêûbav hewl bidin ku aramiyê di jiyana zarokan de biparêzin, wekî domandina heman dibistanê, rûtînên rojane, û têkiliyên bi hevalan re Bandora Hevdûberdanê li ser Zarok dikare bandorên cihêreng li ser zarokan bike, lê bi rêvebirina rast, bandorên neyênî dikarin kêm bibin. Dêûbav divê bi hevkarî bixebitin, têkiliyên bi zarokan re biparêzin, û piştgiriya hestyarî bidin wan da ku zarok bikarin bi saxlemî bi vê guhertinê re mijûl bibin.
Hevdûberdan bûyerek girîng e ku dikare bandorên psîkolojîk, civakî, û dirêj-dem li ser zarokan bike. Her çend bandorên neyênî yên wekî stres, xemgînî, û kêmbûna xwebaweriyê hevpar bin, bi rêvebirina rast û piştgiriya têr, ev bandor dikarin kêm bibin. Dêûbav divê hewl bidin ku têkiliyên xwe bi zarokan re xurt bikin, hevkarî bikin, û aramiyê di jiyana zarokan de biparêzin. Her wiha, têgihîştina hewcedariyên hestyarî yên zarokan û peydakirina piştgiriya pîşeyî (wekî şêwirmendî) dikare bibe alîkar ku zarok bi awayekî saxlem bi vê pêvajoyê re derbas bibin. Bi vî rengî, hevdûberdan dikare ne tenê wekî windabûnek, lê wekî derfetek ji bo mezinbûn û geşepêdana kesayetiya zarokan were dîtin.
Samed Kiliçaslan
