ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Jiyana mirovan bi gelek bûyeran tije ye. Hinek ji van bûyeran xweş û bîranîn in, lê hinek jî ew qas dijwar in ku şopa wan demeke dirêj di hiş û dilê me de dimîne. Ev bûyerên dijwar bi gelemperî wekî trawma tên binavkirin. Trawma tenê birînek laşî nîne; ew dikare birînek derûnî be jî ku li ser hest, fikir, tevger û têkiliyên mirovî bandoriyek mezin bihêle.
Dema ku mirov bi bûyerekî trawmatîk re rû bi rû dimîne, mêjî û laşê wî hewl didin ku xwe biparêzin. Ji ber vê yekê, hestên wekî tirs, xem, hêrs an bêhêvîbûnê derdikevin holê. Hinek kes dibe ku bi gelek hêsanî ji bûyerê derbas bikin, lê hinek kesên din dikarin salan bi bandorên wê re/da bijîn. Ji ber vê yekê, trawma li her kesî bi heman awayî tesîr nake.
Yek ji bandorên herî berbiçav ên trawmayan guhertina hest û hîsîyatan e. Kesekî ku trawmayek jiyaye dibe ku xwe zêdetir xemgînî, tirsdar an eciz hest bike. Carinan jî kes dibe ku bê sedem hêrs bibe an nikare hestên xwe baş kontrol bike. Ev rewş dikare bandorê li jiyana malbatî, kar û têkiliyên civakî jî bike.
Trawma tenê li ser hestan nabe; ew li ser fikir û bîranînê jî bandor dike. Hinek kes bûyerên trawmatîk gelek caran di hişê xwe de jî dijîn. Ew dibe ku xewnên nebaş bibînin, an jî dema ku tiştekî wan bûyerê tîne bîra wan, ew hestên berê dîsa bijîn. Ev rewş carinan astengiyê di xwendinê, karê rojane û balkişandina ser armancan de çêdike.
Bandorên trawmayan tenê derûnî nînin. Lêkolîn nîşan didin ku trawma dikare li ser tenduristiya laşî jî tesîr bike. Kêmxewî, west, serêş, dilreşî an hin nexweşiyên din dikarin bi stres û trawmaya dirêj re têkildar bin.
Wekî ku dihate gotin, laş û derûn ji hev cuda nînin; her yek dikare li ser yê din bandor bike.
Her çend trawma dikare şopên kûr bihêle, ew ne tê vê wateyê ku mirov nikare ji wê xelas bibe an jiyana xwe baştir bike. Piştgiriya malbatê, hevalan, civakê û kesên pispor dikare alîkar be ku mirov bi birînên xwe re rû bi rû bimîne. Di heman demê de, gelek kes piştî ezmûnên dijwar hêzek nû, têgihiştinek kûrtir ji jiyanê û hêviyek nû distînin.
Trawma bûyerek e ku dikare li ser gelek aliyên jiyana mirovî bandor bike. Lê mirov ne tenê trawmaya xwe ye. Bi demê, sebrê, piştgirî û xebatê, gelek kes dikarin birînên xwe baştir bikin û bi hêviyek nû ber bi pêşerojê ve biçin. Trawma dikare beşek ji çîroka me be, lê ne mecbûr e ku hemû çîroka me bibe.
Encamên Trawmayan
- Kêmbûna baweriyê bi xwe û bi kesên din
- Tirs û endîşeya zêde
- Xemgînî û bêhêvîbûn
- Hêrsbûn û zehmetiya kontrolkirina hestan
- Kêmbûna balkişandin û baldarî
- Kêşeyên bîranînê û fêrkirinê
- Kêmbûna performansa xwendinê an kar
- Dûrketina ji civakê û têkiliyên mirovî
- Zehmetiya avakirina têkiliyên saxlem
- Kêşeyên xewê (kêmxewî an xewnên nebaş)
- Westan û bêhêzbûn
- Serêş û êşên laşî yên bê sedemek eşkere
- Kêmbûna hesta ewlehiyê
- Nehêlîn an dûrketina ji cih û bûyerên ku trawmayê tînin bîra mirov
- Kêmbûna kêfxweşiyê di jiyana rojane de
- Stresa domdar
- Kêmbûna hêvî û motîvasyonê
- Kêşeyên biryardanê
- Zêdebûna hestên tenêtîbûnê
- Bandorên neyînî li ser tenduristiya derûnî û laşî
Trawma dikare li ser hest, fikir, tevger, têkiliyên civakî û tenduristiya laşî ya mirovî bandoriyên kûr bihêle. Lê bi piştgirî, têgihiştin û alîkariya guncaw, gelek ji van encaman dikarin kêm bibin an jî bi demê re baştir bibin.
Çareseriya Trawmayan
- Qebûlkirina trawmayê
- Qebûlkirina ku bûyerek li ser me bandor kiriye, gava yekem a başbûnê ye.
- Axaftina li ser ezmûnên xwe
- Parvekirina hest û fikiran bi kesên ku em pê bawer in dikare barê derûnî sivik bike.
- Piştgiriya malbat û hevalan
- Têkiliyên saxlem alîkariya me dikin ku em xwe tenê hîs nekin.
- Alîkariya profesyonel
- Psîkolog an şêwirmend dikarin rêbazên guncav ji bo çareserkirina bandorên trawmayê pêşkêş bikin.
- Parastina tenduristiya laşî
- Xewa têr, xwarina saxlem û werzîş dikarin asta stresê kêm bikin.
- Fêrbûna rêbazên aramkirinê
- Hûrbînî (mindfulness), nefeskêşana kûr û medîtasyon dikarin alîkar bin.
- Dûrketina ji tenêbûnê
- Beşdarbûna di çalakiyên civakî de dikare hesta girêdanê xurt bike.
- Xebata li ser baweriya bi xwe
- Nasîna hêz û serkeftinên xwe alîkariya vegerandina baweriyê dike.
- Danîna armancên biçûk û rastîn
- Gava biçûk bi gav pêşveçûn çêtir e ji hewldana guhertinên mezin di carekê de.
- Sebr û dem
- Başbûn pêvajoyek e. Divê mirov li hemberî xwe dilnerm û sabir be.
Trawma dikare birînên kûr bihêle, lê bi têgihiştin, piştgirî, alîkariya profesyonel û xebata li ser xwe, mirov dikare bandorên wê kêm bike û dîsa jiyaneke aramtir û tenduristtir ava bike. “Dem birînan bi xwe derman nake, lê dem bi hewldan û çareseriyên rast re dibe alîkarê başbûnê.”
Dr. Ercan Cemilzade
