Navên ku nedihatin gotin, lê evîneke kûr di dilê wan de hebû

Berê ji fediyan, jin û mêran navên hev nedigotin. Li şûna navên hev bibêjin, bi navên ecêb û bêmane xîtabî hev dikirin.

Tê bîra min, jinekê ji mêrê xwe re “Cilo” digot. Çend roj berê min ji nasekî xwe pirsî:

— Tu bi navê xanima xwe deng lê dikî?

Got: — Na.

— Dema tu deng lê dikî, çi dibêjî?

— “Erê” dibêjim, wisa bang lê dikim.

Min ji jina wî pirsî. Ewê jî got: — “Ero” dibêjim.

Li cem me, hîna jî gelek jin dema bang li mêrê xwe dikin, “Ero” dibêjin. Mêr jî ji jinan re “Erê” dibêjin.

Jin dema ji zarokên xwe re behsa mêrê xwe dikin, “bavê we”, ji xelkê re jî “bavê zarokan” dibêjin. Mêr jî ji zarokên xwe re “dêya we”, ji xelkê re jî “dêya zarokan” dibêjin.

Ev edeta îro pir kêm bûye, lê dîsa jî heye. Ev awayê xîtaba jin û mêran pir bala min dikişîne, bi min pir ecêb tê.

Lê gelo çima di civaka me ya berê de jin û mêr ji gotina navên hev xwe dûr digirtin? Ma ev tenê ji ber şermê, rêzdariyê û edebê bû, an di bin vê adetê de wateyên din jî veşartî bûn?

Gava mirov li vê mijarê dinihêre, dibîne ku di civaka kevn de gelek tiştên ku îro ji me re asayî ne, wê demê ne wisa bûn. Navê mirovekî tenê ji bo nasîna wî an wê nehatibû dayîn; nav di heman demê de sembola kesayetî, nasname û rêzdariyê jî bû. Ji ber vê yekê, di hin malbatan û herêman de, gotina navê hevjînê ne tiştekî hêsan bû.

Hin jin ji mêrên xwe re bi navê zarokê wan bang dikirin. Mînak, gava kurê wan hebû, dibêjin “bavê Ehmed”, an jî “bavê kurê min”. Mêr jî ji jinên xwe re bi heman awayî, “dêya Ehmed” an “dêya zarokan” digotin. Bi vî awayî, zarok dibûn navberek di navbera navê jin û mêr de.

Di rastiyê de, ev awayê bangkirinê tenê ji bo veşartina navê hev nebû. Ew di heman demê de nîşana girêdana malbatê bû. Mirov bi gotina “bavê we” an “dêya we” ne tenê qala hevjînê xwe dikir, lê rola wî an wê di malbatê de jî destnîşan dikir. Di vê gotinê de hesteke xwedîderketinê, berpirsiyariyê û girêdana malbatî hebû.

Lê her tişt bi van gotinan sînordar nebû. Di nav hin malbatan de navên taybet hebûn ku tenê jin û mêrê wan wateya wan dizanîn. Hin caran mêr ji jina xwe re navêkî cuda digot, jin jî ji mêrê xwe re gotineke din bikar dianî. Ev nav belkî ji derve ve ecêb û bêwate xuya dikirin, lê ji bo wan kesan gelek nêzîk û tije wate bûn.

Mînak, “Cilo”, “Ero”, “Erê” û gelek gotinên din ku mirov îro dibihîze, dibe ku di destpêkê de ji bo kesekî an kesekê wateyeke taybet hebûne. Dibe ku ev gotin ji zaroktiyê, ji bîranînên destpêka zewacê, an jî ji adetên herêmî hatibin. Lê bi derbasbûna demê ew bûne beşek ji zimanê rojane yê malbatê.

Her wiha, divê em vê yekê jî bibînin ku edeta navnegirtinê di her malbat û her herêmê de yek rengî nebû. Li hin deveran gotina navê hevjînê nebaş dihat dîtin, li hin deverên din jî ev yek tenê ji bo kesên mezin an di nav civakê de dihat parastin. Ji ber vê yekê, ne mimkûn e ku em vê adetê wekî qanûnek giştî ya hemû civaka kurdî binirxînin.

Dema mirov van adetên berê bi yên îro re dide ber hev, gelek tiştên balkêş dibîne.

Îro gelek jin û mêr bi navê hev bangî hev dikin. Hin kes ji hev re bi navên kurtkirî, bi navên nerm û bi peyvên nû xitab dikin. Di peywendiyên nûjen de gotina navê hevjînê êdî ne tiştekî ecêb e. Lê dîsa jî li hin malbatan “bavê zarokan”, “dêya zarokan”, “Ero” û “Erê” hîn jî dijîn.

Gelo ev guhertin tenê guhertina awayê xitabkirinê ye, an nîşana guhertina têkiliyên civakî û çanda me ye?

Ez bawer dikim ku ziman tenê ji peyv û hevokan pêk nayê. Ziman di heman demê de bîranîn, adet, hest, têkilî û dîroka civakê jî di hundirê xwe de digire.

Gava em peyveke kevn ji devê dayikekê, bavêkî an pîrek û kalekî dibihîzin, bi rastî em tenê peyvekê nabihîzin; em parçeyek ji jiyana wan, ji malbata wan û ji civaka wan dibihîzin.

Belkî ji ber vê yekê ye ku hin gotinên kevn, tevî ku îro kêm tên bikaranîn, hîn jî di guhên me de xweş tên. Ew me dixin nav bîranînên zaroktiyê, nav hewşên malên kevn, nav civînên malbatî û nav axaftinên jin û mêran ên ku bi awayekî din dihatin kirin.

Dibe ku îro em li hember van gotinan kenin û bibêjin: “Çima navê hev nedigot in?” Lê belkî di wê demê de ev awayê xitabê ji bo wan tiştekî pir asayî û girîng bû. Ji bo me ya îro ecêb e, ji bo wan jiyana rojane bû.

Di dawiyê de, ez dixwazim vê pirsê bikim: Gelo di malbata we de jî ev adet hebû? Dê û bavên we ji hev re çi digotin? Ma ew jî navê hev nedigotin, an bi peyvên taybet bangî hev dikirin? Ma we ji wan gotinên wekî “Ero”, “Erê”, “Cilo”, “bavê zarokan” û “dêya zarokan” tiştên din jî bihîstine?

Ez dixwazim van gotin û adetên kevn ji bîr neçin. Ji ber ku her peyveke ku ji devê kal û pîran kêm dibe, dibe ku parçeyek ji bîranîn û çanda me jî bi xwe re bibe.

Çanda me tenê di pirtûkan de namîne; di gotinên rojane, di xitabên malbatî û di bîranînên mirovan de jî dijî.

Nivîs parçeyekî xwe ji nivîsa Sileman Çevîk hatiye standin – Elîyê Canbegî