Pirsgirêka kontrola hêrsê li cem zarokan rewşeke ku bi gelemperî bi temen û geşepêdanê re têkildar e, lê heke ew zêde bibe û zirarê bide zarok bixwe an jî derdora wî, pêdivî bi nêzîkatiyeke taybet heye.
Hêrs li cem zarokan çi ye?
Hêrs, hesteke xwezayî û mirovî ye; her zarok di demên ciyawaz de dikare hêrs bibe, bigirî yan jî li ber xwe bide. Lêbelê, dema ku ev hêrs bibe “pirsgirêka kontrolê”, ew bi awayên jêrîn tê xuyakirin:
- Krîzên tund (Tantrums): Li erdê xistin, qîrîn, li tiştan xistin an jî li derdora xwe dan.
- Êrîşkarî: Li hevdu xistin, gez kirin, avêtina tiştan an jî gotinên bi hêrs û tund.
- Nebûna şiyana aramiyê: Zarok nikaribe piştî ku hêrs bû di demeke kin de xwe bide alî û bibe aram.
- Têkçûna di têkiliyan de: Zehmetî kişandina di pêwendiya bi hevalan, mamoste an jî endamên malbatê re.
Sedemên vê rewşê dikarin ciyawaz bin: Ji bo zarokên piçûk, ew hîn bi rêkûpêk fêrî îfadekirina hestan nebûne. Ji bo zarokên mezin jî stres, westandin, pirsgirêkên di hînbûnê de, an jî kêmbûna balê dibin sedem ku ew zû hêrs bibin.
Çawa tê çareserkirin? (Rêbaz û Pêşniyar)
Ji bo alîkariya zarokekî ku di kontrola hêrsê de zehmetiyê dikişîne, ev gavên pratîkî dikarin werin girtin:
1. Nimûneyeke Baş Be (Modelbûn)
Zarok pir caran bi çavdêriyê fêr dibin. Dema ku hûn bixwe jî bi pirsgirêkan re rû bi rû dimînin, çawa aramiyê diparêzin, zarok wê ew rengê reftarê ji we bigire. Dema hûn hêrs dibin, bi dengekî bilind bêjin: “Ez niha pir hêrs im, ji bo ku ez aram bikim, ez ê demekê kûr bêhna xwe bidim.”
2. Hevoka Hestan Fêr Bike
Zarok pir caran ji ber ku nikarin bi gotinan bibêjin ka çi dixwazin an çi diêşîne, serî li hêrsê didin. Alîkariya wî bikin ku bi navê hestên xwe bizane:
- “Ez dibînim ku tu niha pir aciz î” an jî “Tu diyar e ji vê yekê re xemgîn î”. Vê yekê hişê wî ber bi gotinan ve dibe, ne ber bi tundiyê ve.
3. Rêbaza “Kuncê Aramiyê” (Kuncê Bêhnvedanê)
Di dema krîza hêrsê de, cezakkirin an jî nîqaşkirin bi gelemperî hêrsê mezintir dike. Li malê ciyekî taybet û aram (bi balgi û pirtûkan) amade bikin. Dema ku zarok pir hêrs bû, bi awayekî nerm bêjin: “Werin em herin kuncê aramiyê, heta ku tu xwe baş hîs bikî em ê li wir bimînin.” Ev ne ceza ye, rêbazeke ji nû ve aramubûnê ye.
4. Sînorên Zelal û Domdar Danî
Zarok bi sînorên zelal ewle dibin. Pêdivî ye ku ji bo reftarên tund sînorên hişk lê bi aştî bên danîn: “Ez fam dikim ku tu hêrs î, lê tu nikarî li tiştan bixî/li min bixî. Li vir lêdan qedexe ye.”
5. Pîrozbahiya Kontrolê (Xelatkirina Reftara Rast)
Gava zarok bi awayekî serketî hestên xwe kontrol kir û li şûna hêrsê bi gotinan axivî, tavilê vê yekê pesn bidin. Ev yek dê bibe sedem ku ew zarok wê reftara baş dubare bike.
💡 Noteke Girîng: Heke ev rewş pir caran dubare bibe, bi tundiyeke ku zirarê bide xwe an kesên din bi dawî bibe, an jî bi mehan bidome, dibe ku alîkariya pisporekî (psîkologê zarokan) pêwîst be. Ew dikarin bi lîstikterapiyê an jî bi testên taybet sedema bingehîn a vê hêrsê bibînin.
Mehmet Aydinkaya
