Dunbuli (Donboli/Dumbuli) isminin tarihi kayıtları, Kürt aşireti kimliği, Bermekî iddiaları ve Dımıli etimolojisiyle bağlantısı.
Dunbuli ismi, erken İslam dönemi tarihçilerinden Mesudî (896–956) itibaren bir Kürt aşireti veya topluluğu olarak kayıtlara geçmiştir. Ebu Tahir es-Silefî (1080–1180), İbnü’l-Ezrak el-Fârikî (12. yy), İbn Nüktâ el-Hanbelî (1183–1231), İbn Fazlullah el-Ömerî (1301–1349), Mecdeddin Fîrûzâbâdî (1329–1414), el-Makrîzî (1364–1442) ve benzeri kaynaklar Dunbulileri Musul civarında veya bölgesinde yaşayan bir Kürt kabilesi olarak kaydeder. Fîrûzâbâdî’nin *El-Kamusu’l-Muhît’inde “Dunbul, Musul civarında yaşayan bir Kürt aşiretinin ismidir” ifadesi tipik bir örnektir.
Encyclopaedia Iranica ve diğer akademik kaynaklar da Dunbuli (Donboli) aşiretini, Hoy ve Salmas çevresinde yerleşik, Bohtan (Botan) bölgesinden geldiği kabul edilen, zamanla Türkleşmiş bir Kürt aşireti ve hanedanı olarak tanımlar. Şerefname (16. yy) onları “Dunbuliye Boxtî” (Botanlı Dunbuliler) diye Kürt grupları arasında sayar ve köken ile İran kolu hakkında bilgi verir.
Bermekî rivayeti konusunda ayrım: Şerefname’de Bermekî (Barmakid) nesebi iddiası Dunbuliler için değil, Zaza (Kird) olan Süveydi (Gînc beyliği) hanedanı için geçer. Dunbuli beylerinin kendi kroniklerinde (özellikle 18./19. yy el yazmaları) ise Bermekî rivayeti belirgin şekilde yer alır. Akademik incelemeler, Dunbuli tarihi kroniklerinin neredeyse tamamında aşiretin/beyliğin Bermekilerden geldiği savının tekrarlandığını kaydeder; bu, prestij, İrani kimlik iddiası veya siyasi/bürokratik konumlandırma amaçlı olarak yorumlanır. Erken kaynaklarda (Şerefname dahil) Dunbuli-Bermekî bağlantısı bulunmazken, sonradan kroniklerde ortaya çıkması, Süveydiler için geçen rivayetin uyarlanması veya benzer prestij iddialarının benimsenmesi şeklinde değerlendirilir.
Dımıli etimolojisi bağlantısı: Dımıli (Dimili) isminin etimolojisinin Dunbuli/Dumbuli’ye dayandığı görüşü araştırmacılar arasında tartışılan ve desteklenen bir açıklamadır (nb > m ses değişimi örnekleriyle). Bu, aşiretin Zaza konuşan kolları veya Zaza kimliğiyle ilişkilendirilmesini güçlendirir. Bazı kaynaklarda Zazalara “Dunbuli” denildiği, Ahmed-i Hani’nin Dumil/Dimil şeklinde andığı ve bölgesel kullanımların (örneğin Siirt/Baykan civarı) kaydedildiği belirtilir. Alternatif etimoloji (Deylem/Daylam) de mevcuttur.
1927 Paris örneği:Verilen bilgiye göre, Les Annonces parisiennes (9 Şubat 1927, n° 17, s. 461) gazetesindeki bir dükkân kiralama ilanında, Dunbuli hanedanı soyundan bir kişi Siyawûş Xan Dunbulî-Bermekî (Siavouch Khan Donboli-Barmaky) olarak anılmıştır. Bu, hanedan üyelerinden birinin hem Dunbuli hem de Bermekî nisbesini birlikte kullandığına dair somut bir modern örnek olarak kayda değerdir (ilanın kendisi arşiv belgesi niteliğindedir; dijital aramalarda doğrudan teyit edilememiştir).
bermeki
Erken ve orta dönem kaynaklarda Dunbuli’nin Kürt aşireti olarak kaydı nettir; Şerefname’de Bermekî bağlantısı yoktur ve Süveydiler için geçerlidir; sonradan Dunbuli kroniklerinde Bermekî iddiası belirginleşmiştir; Dımıli etimolojisi bu çerçeveyi ilginç kılar; 1927 Paris ilanı ise dual nisbe kullanımına modern bir örnek teşkil eder. Bu bilgiler, akademik kaynaklarla (Iranica, kronik incelemeleri, etimoloji tartışmaları) uyumludur.
Not: bu kaynak bilgisi Yazar ve Araştırmacı Bilal Zilan facebook sayfasından yararlanılmıştır.
Önceki yazı: Seyyid Şefik Arvasi (1884-1970)
Sonraki yazı: Hivda Yayınevinden “KÜRD ŞAHSİYETLER SÖZLÜĞÜ”
İlgili Yazılar
Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekinci’den Farklı Bir Perspektiften Ahlat Analizi
