Gelo em nexweşiya gumanê çawa kanin bifilitin?

Nexweşiya gumanê, ku bi zimanê zanistî jê re “paranoidî” an jî “xema zêde ya bêbingeh” jî tê gotin, rewşeke derûnî ye ku mirov tê de bêyî sedemên zelal û berbiçav ji tiştan ditirse, guman dike û xwe di xeteriyê de hîs dike. Ev nexweşî dikare bi awayên cuda xwe nîşan bide; mînak, mirov dikare ji kesên derdora xwe guman bike, bifikire ku ew li dijî wî planan çêdikin, an jî di rewşên rojane de wateyên veşartî û neyînî bibîne.

Ji bo ku em ji vê nexweşiyê bifilitin, divê em hem li sedemên wê binêrin hem jî gavên pratîkî yên ji bo çareseriyê bavêjin. 

Pêşî, girîng e ku em fêm bikin ku nexweşiya gumanê bi gelemperî ji kû derê tê. Sedemên wê dikarin hem biyolojîkî, hem derûnî û hem jî civakî bin. Ji aliyê biyolojîkî ve, dibe ku di mejiyê mirov de hin guherînên kîmyewî çêbibin, wekî bêhevsengiya dopamînê, ku ev yek bandorê li ramana wî dike û wî zêdetir gumanbar dike. Ji aliyê derûnî ve, travmayên berê, wekî xapandin, îhmalkirin an jî êşên giran, dikarin bingeha vê nexweşiyê çêbikin; mirov piştî van serpêhatiyan dikare dev ji baweriya bi kesên din berde. Ji aliyê civakî ve jî, jiyana di nav hawîrdoreke bêîstîqrar an jî bi zext de, wekî şer, xizanî an jî têkiliyên xerab, dikare vê rewşê xurtir bike. Ji ber vê yekê, ji bo ku em ji nexweşiya gumanê bifilitin, divê em pêşî sedema wê ya bingehîn nas bikin.

Yek ji rêyên herî girîng ên xilasbûnê ew e ku mirov bi xwe hay ji rewşa xwe hebe. Ev yek ne hêsan e, ji ber ku kesê gumanbar bi gelemperî bawer dike ku gumanên wî rast in û ne nexweşîyek e. Lê eger mirov karibe bi xwe bipirse “Ma ev gumanên min bi rastî bi delîlan ve girêdayî ne, an tenê têgihîştina min e?” wê demê ew dikare gaveke yekem bavêje. Ev xwe-analîzkirin dikare bi nivîsandina ramanan dest pê bike; mînak, mirov dikare rojnameyeke kesane binivîse û tê de tiştên ku wî aciz dikin an jê guman dike bi hûrgilî binivîse. Piştî demekê, bi dîtina van ramanan ji derve, dibe ku mirov têbigihîje ku hin gumanên wî zêde ne û bêbingeh in.

Têkiliya bi kesên din re jî di vê pêvajoyê de roleke mezin dilîze. Kesê ku ji nexweşiya gumanê dikişîne, bi gelemperî xwe îzole dike û ji kesên derdora xwe dûr dikeve, lê ev yek rewşê xerabtir dike. Ji ber vê yekê, divê mirov hewl bide ku têkiliyên xwe yên bi kesên pêbawer re xurt bike. Ev kes dikarin dostên nêzîk, endamên malbatê an jî hevalekî ku mirov bi rehetî pê re diaxive, bin. Bi şêwirdariya bi wan re, mirov dikare perspektîfeke nû bi dest bixe û bibîne ku dibe gumanên wî ne ewqas rast in jî. Lê divê ev têkilî bi hêdîbûnê pêş bikeve, ji ber ku zêde nêzîkbûn jî carna dikare gumanan zêdetir bike.

Rêyeke din a bi bandor jî lênêrîna tenduristiya derûnî û laşî ye. Xewa kêm, xwarina nebaş û bêhnvedana zêde dikarin mejiyê mirov lawaz bikin û wî zêdetir bi guman bikin. Ji ber vê yekê, girîng e ku mirov xwedî şêwazeke jiyanê ya bi tendurist be. Mesela, werzîşkirin, wekî meşîn, bazdan an jî yogayê, dikare stresê kêm bike û mejiyê mirov rihet bike. Medîtasyon jî rêyeke baş e; bi rûniştina di cihekî bêdeng de û bal kişandina li ser nefesê, mirov dikare ramanên xwe yên neyînî kêm bike û xwe aram bike. Ev teknîk bi demê re dikarin gumanên bêbingeh ji holê rakirin.

Lê belê, eger nexweşiya gumanê zêde kûr bibe û jiyana rojane têk bibe, wê demê dibe ku alîkariya pispor hewce be. Psîkiyatr an psîkolog dikarin bi terapiyê an jî bi dermanan vê rewşê derman bikin. Terapiya Bîr û Baweriyê (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) bi taybetî ji bo vê nexweşiyê pir bi bandor e; di vê terapiyê de, mirov hîn dibe ku çawa ramanên xwe yên nerast nas bike û wan biguherîne. Psîkiyatr jî, eger sedemeke biyolojîkî hebe, dermanên guncav pêşniyar dike. Girîng e ku mirov ji vê alîkariyê şerm neke, ji ber ku ev nexweşî wekî her nexweşiyeke din a laşî ye û dermanê wê heye.

Ji nexweşiya gumanê filitîn pêvajoyeke ku dem û sebir dixwaze ye. Mirov nikare bi şevekê ji vê rewşê xilas bibe, lê bi gavên biçûk û bi domdarî, ew dikare vê rewşa xwe baştir bike. Xwe-naskirin, têkiliyên bi tendurist, lênêrîna laş û giyan û, heger hewce be, alîkariya pispor, dikarin bi hev re bibin çareserî. Her wiha, mirov divê baweriyê bi xwe bîne û zanibe ku ew ne tenê ye; gelek kes di vê rewşê re derbas dibin û bi ser dikevin. Bi hêvî û hewldanê, nexweşiya gumanê dikare were kontrolkirin û jiyan dikare dîsa bibe ronîtir.

Çandname