Derheqê Waryantê de her tişt

“Waryant” peyveke ku di zimanê kurdî de tê bikaranîn û ji zimanên Ewropî, bi taybetî ji fransî (“variante”) an îngilîzî (“variant”), hatiye wergirtin. Di wateya xwe ya giştî de, “waryant” tê wateya “guhertoy” an “versiyonek cuda” ya tiştekî. Ev têgîn di gelek qadan de, wek ziman, zanist, wêje, genetîk û çand, tê bikaranîn û girîngiyeke wê ya taybet heye ji ber ku cihêrengî û cudahiyên di nav formên yek tiştî de îfade dike. Li jêr, em ê li ser wateya “waryant”ê, bikaranîna wê di qadên cuda de, û çawaniya têgihîştina wê di çarçoveya kurdî de bi awayekî dirêj û berfireh rawestin.

Wateya Bingehîn a Waryantê

Di ferhengên kurdî de, “waryant” bi gelemperî wek “guhertoyeke cuda ya tiştekî” tê pênasekirin. Mînakî, heke em li nivîseke wêjeyî binêrin û du formên cuda yên heman çîrokê bibînin, em dikarin bibêjin ku ev her du form “waryantên” wê çîrokê ne. Ev cudahî dibe ku di hûrgiliyên naverokê de, di şêwaza nivîsandinê de, an jî di zimanê bikaranînê de be. Wateya vê peyvê bi awayekî fireh tê bikaranîn û ne tenê bi tiştekî maddî ve sînordar e, lê di heman demê de tiştên manewî û têgihîştî jî digire nav xwe.

Waryant di Ziman û Wêjeyê de

Di qada zimannasiyê de, “waryant” bi gelek awayan tê dîtin. Mînakî, zimanê kurdî xwedî gelek zarava ye (Kurmancî, Soranî, Zazakî, Goranî), û her zarava dikare wek waryanteke cuda ya zimanê kurdî bê hesibandin. Di nav zaravayekê de jî, dibe ku devokên cuda (wek devoka Wanê, Amedê, an Botanê di Kurmanciyê de) wek waryantên piçûktir bêne binavkirin. Ev waryant ne nîşana cudabûneke temam in, lê nîşan didin ku zimanê kurdî bi awayekî dînamîk û dewlemend geş dibe.

Di wêjeyê de jî, waryant bi awayekî berbiçav tê dîtin. Mesela, çîroka “Mem û Zîn” a Ehmedê Xanî, ku bi forma xwe ya nivîskî tê zanîn, di nav çanda devkî ya kurdî de bi guhertoyên cuda hatiye vegotin. Dengbêjên kurd dibe ku heman çîrokê bi şêwazên cihê, bi lêzêdekirina hûrgiliyên nû an bi guhertina dawiya çîrokê, vegotine, û her yek ji van guhertoyan wek “waryantek” tê hesibandin. Ev yek nîşan dide ku waryant di wêjeya kurdî de ne tenê cudahî ye, lê di heman demê de dewlemendiyeke çandî jî ye.

Waryant di Zanistê de

Di zanistê de, bi taybetî di biyolojî û genetîkê de, têgîna “waryant” wateyeke taybet digire. Di vê çarçoveyê de, waryant tê wateya guherînekê di ADN’ê de ku dikare bandorê li taybetmendiyên zindiyekê bike. Mînakî, di dema pandemiya COVID-19’ê de, gelek caran behsa “waryantên vîrusê” hate kirin (wek Waryanta Delta an Waryanta Omicron). Ev waryant ji ber mutasyonên di strûktûra genetîkî ya vîrusê çêdibûn û her yek ji wan taybetmendiyên cuda (wek zûtir belavbûn an berxwedana li hemberî vakslêdanê) nîşan dida. Di vê wateyê de, têgîna “waryant” ji bo ravekirina cudahiyên di nav formên yek tiştî de tê bikaranîn.

Di zanistên civakî de jî, mînakî di antropolojî û sosyolojiyê de, dibe ku behsa waryantên çandî bê kirin. Mesela, di nav kurdan de, awayên cuda yên pîrozkirina Newrozê (li Wanê, li Hewlêrê, an li Qamişloyê) dikarin wek waryantên heman kevneşopiyê bêne dîtin. Ev cudahî ne nakokî ne, lê nîşana cihêrengiya çandî ne.

Girîngiya Waryantê di Jiyanê de

Waryant, di esasê xwe de, nîşana guherîn û cihêrengiyê ye. Di jiyana mirovahiyê de, ev têgîn girîng e ji ber ku cîhan ne bi yekrengiyê, lê bi cihêrengiyê xweş e. Di çanda kurdî de, ku gelek caran di bin zextên asîmîlasyonê de maye, hebûna waryantên cuda yên ziman, wêje û kevneşopiyan nîşana berxwedan û zindîbûnê ye. Mînakî, heke zimanê kurdî tenê bi yek zaravayê xwe bihata naskirin, dibe ku ev dewlemendî tune bûya û ziman lawaztir bûya. Lê belê, waryantên cuda yên kurdî (Kurmancî, Soranî, hwd.) vê zimanê li hemberî windabûnê xurt kirine.

Çawaniya Parastina Waryantên Çandî

Ji bo ku waryantên çandî, zimanî û wêjeyî bên parastin, divê em wan binirxînin û bi awayekî çalak bi kar bînin. Mesela, nivîsandina berhemên bi zaravayên cuda yên kurdî, an jî tomarkirina guhertoyên cuda yên çîrok û kilamên kurdî, dikare vê cihêrengiyê zindî bihêle. Di heman demê de, divê em ji vê cihêrengiyê netirsin û wê wek nakokiyekê nebînin, lê wê wek hêzekê bipejirînin. Waryant ne dijberî yekîtiyê ne, lê rêyek in ji bo avakirina yekîtiyeke ku cihêrengiyê dihewîne.

Mînakên Ji Jiyana Rojane

Di jiyana rojane de jî, em gelek caran bi waryantên cuda re rû bi rû dimînin. Mînakî, heke em li xwarinên kurdî binêrin, dibe ku çêkirina “kutilk”ê li herêmên cuda yên Kurdistanê bi awayên cihê be: li Wanê bi goşt, li Amedê bi nîskan. Her du awayên çêkirinê jî “waryantên” kutilkê ne û her yek bi çêja xwe taybet e. Ev mînak nîşan dide ku waryant ne tenê di qadên teorîk de, lê di jiyana pratîk de jî bi me re ye.

Encam

“Waryant” têgîneke ku cihêrengî, guherîn û dewlemendiyê îfade dike. Di çarçoveya kurdî de, ev peyv girîng e ji ber ku zimanê kurdî, çanda kurdî û kevneşopiyên kurdî bi saya waryantên xwe zindî mane û geş bûne. Çi di wêjeyê de, çi di zanistê de, çi jî di îbadetên olî yên wek Cewşana Kurdî de, waryant nîşana afirînerî û berxwedana kurdan e. Ji bo parastina vê têgînê, divê em cihêrengiya xwe binirxînin, wê bi awayekî çalak bi kar bînin û ji nifşên nû re ragihînin. Bi vî awayî, “waryant” ne tenê peyveke ferhengî ye, lê di heman demê de sembola jiyana kurdî ya dînamîk û zindî ye.

Çandname