Derheqê Pençeşîra Çerm de

Pençeşîra çerm (bi Îngilîzî: skin cancer) yek ji cureyên pençeşîrê ye ku di hucreyên çerm de dest pê dike. Ew yek ji nexweşiyên pençeşîrê yên herî berbelav e û bi gelemperî ji ber bandora tîrêjên ultraviyole (UV) yên rojê an çavkaniyên din ên wekî solaryûmê çêdibe. Lê belê, faktorên din ên wekî genetîk, pergala parastinê ya lawaz, an kîmyewiyên taybet jî dikarin bibin sedem. Ev nivîs dê bi zimanekî zelal û hêsan derheqê pençeşîra çerm de agahî bide, cureyên wê, nîşanên wê, sedem, dermankirin û rêyên parastinê vekole.

Cureyên Pençeşîra Çerm

Pençeşîra çerm bi giranî di sê cureyan de tê dîtin:

1. Karsînoma Hucreyên Bazal (Basal Cell Carcinoma – BCC)
   • Ev cureya herî berbelav e û bi gelemperî li ser deverên çerm ên ku bi rojê re zêde têkildar in (wekî rû, stû, dest) çêdibe.
   • Nîşan: Xalek an girêke biçûk, biriqok an mîna mûmê, ku dibe xwîn jê biçe an qaş bibin.
   • Ev cure bi gelemperî hêdî mezin dibe û kêm kêm belavî organên din dibe, lê heke neyê dermankirin dikare zirarê bide çerm û tevna derdorê.
2. Karsînoma Hucreyên Skûamoz (Squamous Cell Carcinoma – SCC)
   • Ev cure li ser çermê ku bi tîrêjên rojê re zêde têkildar e çêdibe, lê dibe ku li deverên din jî xuya bibe.
   • Nîşan: Xalek sor an qaşgirtî, ku dibe wekî birîneke vekirî xuya bike an qaş bibin.
   • Ev cure dikare belavî deverên din ên laş bibe, lê heke zû were teşhîskirin bi gelemperî tê dermankirin.
3. Melanoma
   • Ev cureya herî xeternak e, ji ber ku dikare zû belavî organên din ên laş bibe (metastaz bike).
   • Nîşan: Xalek an nîşanek bi rengê reş an qehweyî, ku dibe asîmetrîk be, bi sînorên nebirêkûpêk, pirrengî, an jî bi demê re mezin bibe.
   • Melanoma bi gelemperî ji xalên çerm (nevus) an ji çermê normal dest pê dike.

Sedemên Pençeşîra Çerm

• Tîrêjên UV: Têkiliya zêde bi tîrêjên rojê an solaryûmê re hucreyên çermê zirarê dibîne û metirsiya pençeşîrê zêde dike.
• Genetîk: Kesên bi çermê zelal, porê sor an zelal, an çavên vekirî (mîna şîn an kesk) xwedî metirsiyeke zêdetir in. Dîroka pençeşîrê di malbatê de jî metirsiyê zêde dike.
• Pergala parastinê ya lawaz: Kesên ku dermanên ku parastina laş kêm dikin (mîna piştî veguheztina organê) an jî nexweşiyên wekî HIV/AIDS hene, zêdetir di xetereyê de ne.
• Kîmyewî: Têkiliya bi hin madeyên kîmyewî yên wekî arsenîk an qetranê dikare metirsiyê zêde bike.
• Birînên berê: Çermê ku berê birîndar bûye an şewitî ye dibe ku zêdetir meyla pençeşîrê be.

Nîşanên Pençeşîra Çerm

Ji bo zû teşhîskirina pençeşîra çerm, divê hûn çermê xwe bi rêkûpêk kontrol bikin. Nîşanên hevpar ev in:

• Xalek an nîşanek ku mezin dibe, rengê xwe diguherîne, an xwîn jê diçe.
• Birînek ku baş nabe an qaş dibe.
• Xuyabûna girêk an xalekên nû yên bi sînorên nebirêkûpêk.
• Ji bo melanoma, rêbaza ABCDE tê bikaranîn:
  • A (Asîmetrî): Yek aliyê xalê ji aliyê din cuda ye.
  • B (Sînor): Sînorên xalê nebirêkûpêk in.
  • C (Reng): Xal xwedî çend rengan e (reş, qehweyî, sor, spî).
  • D (Dirêjî): Xal ji 6 mm mezintir e (lê dibe ku biçûktir jî be).
  • E (Pêşketin): Xal bi demê re diguhere (mezinahî, reng, an şekl).

Dermankirina Pençeşîra Çerm

Dermankirin li gorî cure, qonax û cihê pençeşîrê diguhere:

1. Nexweşiya bi emeliyatê: Bi gelemperî, pençeşîr ji çerm tê rakirin, bi taybetî di qonaxên destpêkê de. Ev rêbaz ji bo BCC û SCC pir bi bandor e.
2. Radyoterapî: Ji bo pençeşîrên ku nayên rakirin an li deverên hesas in tê bikaranîn.
3. Kemoterapî: Di rewşên ku pençeşîr belav bûye de tê bikaranîn, bi taybetî ji bo melanoma.
4. Îmunoterapî: Pergala parastinê ya laş teşwîq dike ku bi pençeşîrê re têbikoşe, bi taybetî ji bo melanomayên pêşketî.
5. Dermanên armanckirî: Ji bo hin cureyên pençeşîrê yên ku mutasyonên taybet hene têne bikaranîn.

Rêyên Parastinê

Ji bo kêmkirina metirsiya pençeşîra çerm, van rêyên hêsan bişopînin:

• Tîrêjên rojê kêm bikin: Di navbera saet 10:00-16:00’an de, ku tîrêjên UV herî xurt in, xwe ji rojê biparêzin. Cilên parastinê, şepke, û camên rojê bikar bînin.
• Kremên parastinê yên rojê: Kremeke bi SPF 30 an zêdetir bikar bînin û her 2 saetan carekê nû bikin.
• Solaryûmê bi kar neynin: Tîrêjên UV yên sûnî metirsiyê zêde dikin.
• Çermê xwe kontrol bikin: Mehê carekê çermê xwe ji bo xal û nîşanên nû kontrol bikin.
• Bi doktor re şêwir bikin: Ger xalek an birînek we ya gumanbar heye, zû biçin ba dermatologekî.

Encam

Pençeşîra çerm nexweşiyeke cidî ye, lê bi teşhîsa zû û dermankirina rast bi gelemperî tê kontrolkirin. Girîng e ku mirov çermê xwe bi rêkûpêk kontrol bike û xwe ji tîrêjên UV yên zêde biparêze. Eger nîşanek we ya gumanbar heye, tavilê bi doktorekî re têkilî daynin. Parastin û hişyariya zû dikarin jiyana we rizgar bikin.

Dr. Ercan Sert