Mîrateke Çandî Li Rihayê: Deleme

Çêkirin û Lîstina Delemê:

Li Rihayê, topaç wekî “deleme” tê binavkirin. Deleme ji hêla hunermendan ve li ser tornên piçûk di dikanên Bazara Nacar de têne çêkirin. Bi gelemperî darên gûz, gulberoj, çinar, hêrûk û sipîndarê di hilberîna wan de têne bikar anîn. Yên ku ji dara sipîndarê têne çêkirin ji kalîteya herî nizm in û bi gelemperî wekî “delemeya qawax” têne binavkirin. Benên delemeyê li Bazara Attaran têne firotin.

Lîstika Delemeyê:
Delemeyên ku baş nazivirin wekî “delemeya tırtır” têne binavkirin. Jêhatîbûna rakirina delemeya zivirî ya ku li ser rûyekî dûz bi alîkariya benik wekî “pas kaldır” (rakirina pasê) tê binavkirin, û ev jêhatîbûneke ku pisporiyê hewce dike.

Rakirina delemeya zivirî bi benikekî, zivirandina wê di kefê destan de, dûv re danîna wê û dîsa hildana wê jêhatîbûnek berbiçav hewce dike.

Teknîka berdana delemeyê ji kefê destan, girtina wê bi benikê rast û dû re zû vegerandina wê jê re “axıtma” tê gotin. Her ku deleme ji hêla benik ve tê kişandin ber bi jor ve, leza wê zêde dibe û hejmara derbasbûnê (ku pir caran wekî “pas” tê binavkirin) zêde dibe. Teknîkek din a dijwar “atıp çekme” (avêtin û kişandin) e. Di vê rêbazê de, piştî ku benik bi zexmî li dora wê tê pêçandin, deleme paralel bi erdê re tê avêtin; berî ku bikeve erdê, benik bi lez tê kişandin û serê wê di destê lîstikvan de tê vegerandin. Ev tevger jêhatîbûnê hewce dike û ji hêla her lîstikvanekî ve bi serkeftî nayê kirin. Lîstikek din a ku bi serê wê tê lîstin “ḫurp vurma” (lêdan) e. Di vê lîstikê de, lîstikvanek delemeya xwe dizivirîne û diavêje ser ê ku li erdê dizivire. Dema ku tîj/nîk (serîkî metal) yê ser delemeya ku li erdê dizivire dixe, zirarê dide wê, carinan jî dibe sedema şikandina wê delemeyê. Ev wekî têkçûnek giran tê hesibandin. Cihê ku nîk lê dikeve jê re “xurp yedî” (xurp xar) tê gotin, û lîstikvanê ku nîk lê dixe wekî serkeftinek mezin tê hesibandin. Kevneşopiya çêkirin û lîstina delemeyê beşek girîng a çanda lîstikên zarokan a dewlemend a Rihayê ye. Peyva “Deleme” di helbestên gelêrî yên edebiyata gelêrî ya Rihayê de jî tê behs kirin:
“Li malên wan Deleme
Birûyên mîna Deleme
Min ji te hez dikir bi dizî
Te ew bihîstandin ‘elemê”

(Berhevkar: Sabri Kurkçuoğlu/Lêkolînerê Mîrata Çandî/19.05.2026)