Depresyon di xortaniyê de, çima zêdetir di keçan de tê dîtin?

Di dema xortaniyê de, metirsiya depresyonê di keçan de ji kuran zêdetir e. Lêkolînên nû nîşan didin ku ev cûdahî ji mekanîzmayên biyolojîk û faktorên civakî tê.

Depresyon di keçên xort de ji kurên ciwan pir zêdetir e. Heta niha, ev cûdahî bi rolên civakî, bersivên hestyarî, an guherînên hormonan dihat şîrovekirin. Lê lêkolîneke nû ya ji Zanîngeha King’s College London nîşan dide ku ev cûdahî dibe ku ji rêyeke kîmyewî ya di mêjî de jî bê.

Ev rê, bi navê “rêya kinurenîn” (kynurenine pathway), sîstemeke biyokîmyewî ye ku di keçên xort de bi depresyonê re têkildar e. Ev rê di laş de amino asîdeke bi navê triptofan dişkîne û hin madeyên ku di mêjî de dikarin parastinê bikin an zirarê bidin çêdike. Di keçên ku depresyon heye an di metirsiyê de ne, ev rê kêmtir madeyên parastinê û zêdetir madeyên zirardar çêdike.

Zanyar dibêjin, ev bêhevsengî dikare bibe sedem ku hin keç hêsantir bikevin depresyonê. Lê ne tenê ev; rolên civakî, stres, an tepeserkirina hestan jî bi vê rewşa biyolojîk re têkildar e.

Kîmyaya mêjî û zextên civakî bi hev re bandor dikin

Di lêkolînê de, sê salan xwîna keçên xort hatine şopandin. Di keçên ku depresyona wan domdar bû, madeyên kîmyewî yên ku zirarê didin hucreyên mêjî, ji yên ku baş bûne zêdetir bûn. Ev nîşan dide ku zêdebûna madeyên zirardar dibe ku depresyonê kronîk bike.

Ev bêhevsengiya kîmyewî ne tenê ji hormon an genetîkê tê. Zanyar dibêjin, iltîhaba di laş de (ji stres, bêxewî, xwarina nebaş, an barê hestyarî) jî vê rêya kîmyewî diguherîne.

Ev hemû nîşan didin ku depresyon ne tenê “lawaziya hestyarî” ye, lê rewşeke tevlihev e ku bi laş, civak, û hiş ve girêdayî ye.

Çima keç zêdetir di metirsiyê de ne?

Lêkolîn nîşan didin ku keçên xort ji kuran zêdetir di bin zexta hestyarî de ne. Ji wan tê xwestin ku “lihevhatî” bin, xwe kontrol bikin, an “xweş xuya bikin”. Zexta medya civakî, bersivên li hember hestên wan, an cûdaxwazî jî keçan pir bandor dike.

Faktorên wekî neheqiyên zayendî, metirsiya îstîsmarê, bendewariyên malê, an têkiliyên hestyarî bi hevalan re jî keçan ber bi depresyonê ve dibin. Keç bi gelemperî li hember bûyerên stresdar bersivên hestyarîtir didin, û ev dibe sedema nîşanên depresyonê.

Ev mekanîzmayên biyokîmyewî, wekî rêya kinurenîn, nîşan didin ka stresê civakî çawa bi laş re têkildar e.

Encamên lêkolînê

Dr. Naghmeh Nikkheslat, nivîskara sereke ya lêkolînê, dibêje: “Pîvandina van nîşaneyên kîmyewî dikare alîkariyê bike ku em keçên di metirsiya depresyonê de zûtir nas bikin û piştgiriyê bidin wan.”

Ev lêkolîn nîşan dide ku depresyon ne tenê ji hormon an xortaniyê tê. Divê em hem mêjî û hem jî jîngeha civakî bi hev re binirxînin da ku tenduristiya derûnî ya ciwanan baştir bikin.

Pêşniyar

Zanyar dibêjin, divê zexta li ser keçên xort di perwerdehî û malbatê de kêm bibe. Cihên ku ew dikarin hestên xwe parve bikin û piştgirî bibînin girîng in. Herwiha, lêkolîna nîşanên fizîkî yên depresyonê dikare destwerdana zû hêsantir bike.

Çavkanî: Biological Psychiatry, 2025; DOI: 10.1016/j.biopsych.2024.11.020

Kerîm Kaya

---

Zazakî:

Depresyon ciwaniye de, zafêr keçikan de vinîyeno

Ciwniye de, rîskê depresyoni keçikan de kurran ra zafêr o. Lêkolîşê neweyî nîşan danê ke nê cudayîyî mekanîzmayê biyolojîkî û sebebê komelkîyî ra yê.

Depresyon keçikê ciwanan de kurrê ciwanan ra zaf zêde yo. Heta nika, nê cudayîye rollê komelkîyî, bersivê hestîyan û vurîyayîşê hormonî ra şîrove bibî. Labelê, lêkolîşê neweyêkî ke Zanîngeyê King’s College Londonî ra virazîyo, nîşan dano ke nê cudayîye herinda rêyê kîmyayîyêkî mêjî ra zî şîrove bibî.

Nê rêyî “rêyê kinurenîni” (kynurenine pathway) yo, sistemê biyokîmyayî yo ke keçikê ciwanan de depresyonî ra girêdaye yo. Nê rêyî amino asidêkî ke “triptofan” o laş de perît keno û madeyê ke mêjî de parastiş kerdiş yan zî zîyan dayîş keno, virazeno. Keçikanê ke depresyonî estê yan rîsk de yê, nê rêyî madeyê parastişî kêm, madeyê zîyankarî zaf virazeno.

Zanayîşkarî vanê, nê bêhevsengîye wina kena ke hîn keçikî asanîya depresyonî de vêpiyê. Labelê, tena nê nîyo; rollê komelkîyî, stres û tepeserkîyayîşê hestan zî nê rewşe biyolojîke ra girêdaye yo.

Kîmyayê mêjî û zordarîyê komelkîyî pîya tesîr kenê

Lêkolîşî de, sey serrî keçikanê ciwanan xwînî yê şopîyayî. Keçikanê ke depresyonî do mendê, madeyê kîmyayîyî ke hucreyê mêjî zîyan dano, înanê ke baş bîyê ra zafêr bîyî. No nîşan dano ke madeyê zîyankarî zêde bîyayîş, depresyonî kronîk keno.

Nê bêhevsengîyê kîmyayî tena genetîk yan hormonî ra nêvîyeno. Zanayîşkarî vanê, eke laş de iltîhabî (enflamasyon) bibo, rêyê kinurenîni zî vurîyeno. Yane stres, bêxewîye, xirab xwarîş yan barê hestî zî nê rêyê kîmyayî tesîr keno.

Nê heme nîşan danê ke depresyon tena “kêmbîyayîşê hestî” nîyo, rewşêkî pîçûke yo ke laş, komel û zîhn ra girêdaye yo.

Çira keçikî zafêr rîsk de yê?

Lêkolîşî nîşan danê ke keçikê ciwanî kurran ra zafêr zordarîyê hestî de yê. Înan ra wazîyeno ke “lîyaqî” bê, xo kontrol kenê yan “xweş vinîyê”. Zordarîyê medya komelkîye, bersivê ke hestê înan de gênê û cudaxwazî zî keçikan zaf tesîr keno.

Sebebê wek nêheqîyê cinsîyetî, rîskê îstîsmarî, wazîyayîşê karê malî, yan têkilîyê hestîyî hevalan ra zî keçikî asanîya depresyonî de vêpiyê. Keçikî zafêr bîyayîşê stresî de bersivê hestîyî danê, û nê zî wext ra nîşanê depresyonî virazenê.

Nê mekanîzmayê biyokîmyayî, wek rêyê kinürenîni, nîşan danê ke zordarîyê komelkîyî laşî ra çitur têkildar ê.

Netîceyê lêkolîşî

Dr. Naghmeh Nikkheslat, nuştoxê sereke yê lêkolîşî, vana: “Pîvandişê nê nîşankaranê kîmyayî asanîya keno ke ma keçikanê rîsk de yê zûtir nas kenî û piştî bidî.”

Nê lêkolîşî nîşan dano ke depresyon tena “hormonî vurîyenê” yan “ciwaniye zor a” nîyo. Pêwîst o ke ma mêjî û dorûverê komelkî pîya binirxînî ke tenduristîyê zîhnî yê ciwanan baştir bibî.

Pêşnîyazî

Zanayîşkarî vanê, zordarîyê serê keçikanê ciwanan sîstemê perwerdeyî û malbatan de kêm bibî. Cayanê ke înan hestê xo îfade kenê û piştî hîs kenê, muhîm ê. Herinda, kontrolê nîşanê fizîkî yê depresyonî zî destwerdayîşê zû asanîya keno.

Referans: Biological Psychiatry, 2025; DOI: 10.1016/j.biopsych.2024.11.020