XORASAN, COĞRAFYASININ TARİHSEL, DEMOGRAFİK VE KÜLTÜREL ANALİZİ 

Horasan (Xorasan) coğrafyası,

tarih boyunca Mezopotamya–Zagros merkezli Kûrd varlığının doğu uzantısi

Batılı araştırmacılar,islamî kaynaklar, Horasan’da Kûrdlerin erken dönemden itibaren çoğunluk unsur olduğu kaydetmiştir.

Bu çalışma, Horasan’daki Kûrd varlığını tarihsel süreklilik, etnik yapı, aşiretler, inanç çeşitliliği ve kültürel miras bağlamında incelemekte; bölgenin sistematik biçimde Kûrdlerden arındırılma sürecini de

ele almaktadır.

1. Horasan Kavramı ve Coğrafi Çerçeve :

Horasan (Xwarāsān / Xorāsān), tarihsel olarak bugünkü Kuzeydoğu İran, Türkmenistan’ın güneyi, Afganistan’ın kuzeyi ve Özbekistan’ın güney kesimlerini kapsayan geniş bir coğrafyanin adıdır.

Xorasan > “güneşin doğduğu yer” anlamına gelir ve yalnızca bir idarî bölgeyi değil kadim kültür,etnisite havzasını ifade eder.

İslam öncesi ve sonrası kaynaklarda Horasan, Zagros–Med–Aryanî dünyanın doğu kapısı olarak tanımlanır.

2.İslam coğrafyacılarının Horasan’a dair tasvirlerinde Kûrdler, bölgenin asli ve belirleyici unsuru olarak zikredilir. 1.El-Makdisî, Horasan halkını tanımlarken Kûrdlerin :

Mütenasip vücutlu,

Zeki ve çalışkan,

Güzel ahlâklı,

Cömert ve cesur,

Hak ve adalet merkezli,

Barışçıl,

İlim ve bilime yatkın,

Tek tanrılı fakat çok katmanlı

inanç yapısına sahip

bir toplum olduğunu açıkça kaydeder.¹

2. Yâkūt el-Hamevî de Horasan şehirleri ve kırsalında Kûrdlerin yaygınlığını ayrıntılı biçimde aktarır.²

Horasan’daki Kûrd Yerleşimleri

ve Aşiretler

Günümüzde Horasan Kûrdleri

ağırlıklı olarak :

Kuzey Horasan,

Razavi Horasan,

İran–Türkmenistan sınır hattı

boyunca yaşamaktadır.

Başlıca Kûrd yerleşim alanları:

Bûcnurd,

Kuçan,

Meşhed’in güneydoğusu,

(Cemşîd Kûrdleri)

Güneybatı : Alewî / Rêya Heq – Haydarî Kûrdleri,

Güneydoğu : Belûcî Kûrdleri

Bu bölgelerde ayrıca

Hezâreler de yaşamaktadır.

Başlıca Horasan Kûrd aşiretleri :

Za‘farānlû,

Šādlû,

Keyvânlû,

‘Amārlû,

İki Horasan eyaletinde yaklaşık

696 Kûrd köyü tespit edilmiştir.³

3. Vladimir A. Ivanov’a Göre Horasan’da Kûrd Sürekliliği

Rus–İngiliz şarkiyatçı Vladimir Alexeyevich Ivanov, Horasan’da:

“6. yüzyıldan önce ve sonra bölgenin baskın unsurlarından birinin

Kûrdler olduğunu”vurgular.⁴

Bu tespit, Kûrd varlığının İslam’la başlamadığını, çok daha eski bir

etnik sürekliliğe dayandığını göstermektedir.

4. Zorunlu İskânlar ve Lûrî Kûrdler

Tarih boyunca çeşitli stratejik ve askerî nedenlerle, özellikle sınır güvenliği amacıyla Lûrî Kûrdleri, Horasan topraklarına zorunlu iskâna tâbi tutulmuştur.

Bu uygulama, Kûrdlerin Horasan’daki nüfus yoğunluğunu daha da artırmıştır.

5. İnanç Çeşitliliği :

Horasan, yalnızca etnik değil, inanç çeşitliliği açısından da Kûrd tarihinin merkezlerinden biridir.

Bölgede tarihsel olarak:

Yahudi Kûrdler,

Nasturî Hristiyan Kûrdler,

Ortodoks Hristiyan Kûrdler,

Êzîdî Kûrdler,

Kûrdî Zerdüştîlik,

Maniheizm,

Budizm,

Şamanizm,

gibi birçok inanç sistemi var olmuş.

Horasan’ın tekçi değil çoğulcu bir medeniyet alanı olduğunu açık açık göstermektedir.

6. Antik ve Orta Çağ Tarihinde

Horasan:

Axamenîş (Ahameniş) Kûrd İmparatorluğu döneminde

merkezi bir eyalet iken

M.Ö. 330’da İskender tarafından Merv’e kadar işgal edilmiştir.

M.Ö. I. yüzyıldan itibaren bölge:

Saka Kûrdleri (Doğu İskitler)

Kuşanlar

Arsakîler Kurdler (Parthlar)

arasında paylaşılmıştır.

M.S 224 Arsakîlerin yıkılmasıyla bölge, Kûrd kökenli Sâsânî iktidarının kontrolüne girmiştir.

7. Kültürel Miras ve Tahribat

Bugün Horasan’daki Kûrd nüfusu yaklaşık 7000.000 civarındadır.

Bölgede Kûrdlere ait:

Medreseler,

Havralar,

Kiliseler,

Zerdüşt tapınakları,

Camiler,

Köprüler,

İlim ve irfan merkezleri

İnşa edilmiştir.

Son bin yıl İslamî dönemlerde :

Yağma,

Talan,

Yıkım ,

Asimilasyon,

politikalarıyla Kûrdlerin tarihsel belleği ve millet olma bilinci sistematik biçimde hedef alınmıştır.

Sonuç

Horasan, Kûrd tarihinin doğu uzantısı bu hafıza,kasıtlı biçimde silinmeye çalışılsa da İslamî ve Batılı kaynaklar, Kûrd varlığını inkâr edilemez biçimde belgelemistir.

1.Al-Maqdisī. Aḥsan al-Taqāsīm fī Maʿrifat al-Aqālīm. Kahire, 1906, s. 298, 301, 336.

2.Yāqūt al-Ḥamawī. Muʿjam al-Buldān. Cilt II. Beyrut: Dār Ṣādir, 1977, s. 353–354.

3.Iran Ministry of Interior, Ethnic

and Rural Settlements of Khorasan, Tahran, 1998.

4.Vladimir A. Ivanov. Notes on the Ethnography of Persia. London: Royal Asiatic Society, 1926.

5.Minorsky, Vladimir. “Kurdistan.” Encyclopaedia of Islam, Second Edition.

6.Frye, Richard N. The Heritage of Central Asia. Princeton University Press, 1996.

7.Mackenzie, D. N. “The Origins of Kurdish.” Transactions of the Philological Society, 1961.