
” Kürdler uzak tarihlerini bilmedikleri gibi yakın tarihlerini de bilmezler ve bunun sonucu olarak kendilerini tanımazlar. Tarih bilmekle tarihte olanlar değiştirilemez ama gelecek daha doğru kurulabilir. Unutmamak lazım, insanlar ne kadar akıllı olurlarsa olsunlar, dünü bilmeden bugünü anlayamazlar… ”
Birinci Dünya Savaşı yıllarında yaşanan 1915 Ermeni Tehciri, hemen tüm dünyanın bildiği bir dramdır. Ondan bir yıl sonra gerçekleşen 1916 Kürd Tehciri ise neredeyse hiç bilinmiyor. 1916 Kürd Tehciri bilinmez ama bu tehcir sırasında yaşanan, “hey wax û hey wax” diye başlayan kilamlara konu olan Îbo Begê Parsînî’in dramını bilmeyen Kürd yoktur.
Birinci Dünya Savaşı devam ederken 1916 yılı başında Rus ordusu Erzurum bölgesini işgal etmeye başladı. Bu sırada, Rus ordusunun ön cephesinde, bir yıl önce 1915 tehciriyle Kafkasya’ya göç eden ve Kafkasya’da daha önce bulunan bazı Ermeni grupları da vardı. Rus ordu birlikleri yerel halka fazla karışmazken Ermeni çeteleri Müslümanlara (çoğunlukla Kürdlere) intikam duygusuyla çok kötü davrandılar.
Bölgeden büyük göç başlarken Osmanlı Hükûmeti İttihat-Terakki Fırkası (İTC) ve buna bağlı karanlık örgüt Teşkilat-ı Mahsusa, Kürdlerin bölgeden uzaklaşmasını politikalarına uygun görüyor ve teşvik ediyorlardı. Sadece teşvik de değil, gitmeleri için zorluyorlardı. Zaten İTC lideri Talat Paşa, 2 Mayıs 1916 tarihinden itibaren bu konuda talimatnameler hazırlamıştı. Ermenilerden sonra Kürdler de bölgeden uzaklaştırılacaktı.
Halk arasında, “Birevin, birevin Ûrus û Ermen hatin.” (Kaçın, kaçın Ruslar ve Ermeniler geldi) söylemi yaygınlaştırıldı. Dört koldan insanlar Anadolu içlerine sürüklendi. I. Dünya Savaşı sırasında yaşanan büyük Kürd tehciri böyle başladı/başlatıldı. Îbo Begê Parsînî (Pasini) dramının yaşandığı bu dönemde, halk arasında, “Dê weledê xwe davêtin (Anneler evlatlarını atıyordu)” söylemi de yaygındı.
Canından başka kaybedecek bir şeyi olmayan fakir ahali yerlerini hemen terk ederken bazı Kürd ileri gelenleri ve varlıklı aileler, “Evet vahşet korkutucudur ancak bu memleketi, bu toprakları terk etmek daha korkutucudur.” derler. Ancak Rus askerleri ve bazı Ermeni grupları, Erzurum’da, Muş’ta, göç etmeyen varlıklı bazı Kürd ailelerini darmadağın ettiler.[1]
Rus işgali başladığında, yerini terk etmeyip köyünde kalanlardan biri de üzerinde acı kilamlar söylenen, Erzurum-Hasankale (Pasinler) ilçesindeki Köprüköy’de yaşayan Îbo (İbrahim) Beg’dir. İbo Beg, çevrenin önemli kişilerindendi (Mala Hacî Qero).
16 Şubat 1916’te Rusların Erzurum’u işgal ettiği günlerde, İbo Beg kaçıp, kaçmamakta tereddüt ederken yanında çalışan, yıllarca tarladaki işlerini ve evinin hizmetlerini gören yardımcısı (xulam) Xaçık (Darçin) kendisine; “Ağam, bu malı mülkü bırakıp gitme. Ruslarla beraber gelen bazı Ermenileri tanırım; onlarla görüşür, sana bir şey yapmalarına engel olabilirim.” şeklinde konuşmalar yaparak İbo Beg’i kalmaya ikna eder.
Xaçık Rus ordusuna katılır. Bu İbo Beg’i rahatsız etse de verdiği söze güvenmektedir. Bir süre sonra da Xaçık, Rus komutan ve bir grup Rus askeriyle İbo Beg’in köyüne gelirler. Xaçık, Rus komutana, İbo Beg’in karısı, gelini ve kızından söz etmiş, üçünün güzelliklerinin dillere destan olduğunu belirtmişti. Köylerine gelirler, onlara sunulan kahve fincanlarını devirip İbo Beg’den, canının karşılığında üç kadının kendilerine verilmesini isterler. İbo Beg, namuslarına el uzatmaya gelenler karşısında çaresizdir.
İbo Beg, Xaçık ve Rus komutanın kötü niyetini, yandaki evde bulunan hanımı, gelini ve henüz on altı yaşlarında olan kızına anlatır. Onların onayını aldıktan sonra, üçünü de öldürür. (Bazı anlatımlara göre, kızını öldürmekte tereddüt edince kızı babasının elinden silahı alıp kendisini öldürür.) İbo Beg, bir planla, hain Xaçık ve Rus komutanı da öldürür. Sonra, dışarıdaki askerler de onu öldürür. O sırada İbo Beg’in oğlu, gelinini eşi de Osmanlı ordusunda askerdir. Ve İbo Begê Kürdistan’da bir efsane olur. Yüz yılı aşkın bir zamandır bu efsane dengbêjlerin dilinden düşmedi.
Îbo Begê Parsînî kilamını, Şakiro (Şakir Deniz) ve Mahmut Kızıl gibi büyük Kürd dengbêjleri başta olmak üzere pek çok dengbêj seslendirdi. Youtube’de, kilamın Kürdçe ve Türkçe sözlerini de veren pek çok kaynak vardır.
İbo Beg’in Eşi, Gelini ve Kızı’nın Öldürülmesi Olayı ve Kaçırılan Ermeni Kızı Gülizar Olayının Küçük Bir Karşılaştırılması
Yazılı belgeleri fazla olmayan Kürd toplumunun hafızasında sözlü tarih anlatımının yeri büyüktür. Bunun en önemli araçlarından biri dengbêjlerin aktardıklarıdır. “Îbo Begê Parsînî” ve “Ermeni Kızı Gülizar” olaylarını en çok ilgili kilamlardan biliyoruz. Biri 1889, diğeri 1916 yılında gerçekleşen bu iki olay için küçük bir karşılaştırma yapalım.
1889 yılında Bitlis-Muş bölgesinin güçlü beyi Hacı Musa Bey’in, Gülizar adlı bir Ermeni kızını kaçırması olayı çok bilinir. Olay, Ermeniler ve Hristiyan Batı dünyasında büyük tepkiyle karşılanır ve konu çok abartılır. Konu İstanbul’da Osmanlı mahkemesine yansır. Hacı Musa mahkemede aklansa da Batılı Hristiyan güçlerin baskısıyla Hacı Musa Bey yaklaşık on beş yıl süren Hicaz sürgününe gönderildi. Konu Avrupa kamuoyunda Kürdlere karşı bir propaganda malzemesi olarak kullanıldı.[2] Gülizar’ın kızı Armenuhi Kevonyan da daha sonra bu konuda bir kitap yazdı.[3]
Bu kaçırılma olayı, Avrupa’dan önce, çeşitli Kürd dengbêjler tarafından dile getirildi. Kürd dengbêjler, anlatımlarında hep Gülizar’dan yana ve Hacı Musa Bey’e karşı oldular. Yine daha sonra bu olayı anlatan Kürd aydınları da hep Gülizar’a yapılan haksızlığı dile getirdiler. Buna karşılık, Ermeni çevreleri, mağduriyetlerini abartılı bir şekilde anlatırken Kürdlerin başına gelen Îbo Begê Parsînî ve benzeri olaylara, 1916 Kürd Tehciri’ne hiç değinmezler.[4]
Kürdler arasında İbo Begê olayına benzer pek çok dram yaşandı. Kürd tarihinin son yüz elli yılı, Osmanlının son dönemi, I. Dünya Savaşı yılları, Cumhuriyet’in ilk yılları ve günümüze yakın dönemler, bu tür acılarla doludur. Hâlen acılar devam ediyor…
Kürdler uzak tarihlerini bilmedikleri gibi yakın tarihlerini de bilmezler ve bunun sonucu olarak kendilerini tanımazlar. Tarih bilmekle tarihte olanlar değiştirilemez ama gelecek daha doğru kurulabilir. Unutmamak lazım, insanlar ne kadar akıllı olurlarsa olsunlar, dünü bilmeden bugünü anlayamazlar…
Dîroka xwe nas bike, xwe nas bike…
Celal TEMEL- Nerinaazad.com
[1] Hasan Hişyar Serdî, Görüş ve Anılarım, Med Yayınları, 1994, s. 136-184
[2] Celâl Temel, 19.YY Başından 20 Başına Kürd-Ermeni ilişkileri, İBV Yayınları, 2025, s. 161-165
[3] Armenuhi Kebonyan, GÜLİZARIN KARA DÜĞÜNÜ, Bir Kürt Beyi Tarafından Kaçırılan Ermeni kızın Gerçek Hikâyesi, Aras Yayınları, 2015
[4] Gülizar, bu olaydan dört yıl sonra 1893 yılında, II. Meşrutiyet döneminde Muş mebusu olacak Keğam Der Garabedyan’la evlendi. “Gülizarın Kara Düğünü” kitabını yazan Armenuhi Kevonyan onların kızıdır.
Önceki yazı: BİR BÂTINİ DÂİSİ EBÜ’L-VEFÂ KURDÎ (925-1017)
İlgili Yazılar
Taş Tepeler Ve İnsanlığın Erken Dönem İnanç Dünyası
Algıların Ötesinde “Zaza” Gerçeği


