“لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ
me însan di şeklê herî xweşik de afirandiye. “
TÎN, Ayet 4
ANALÎZA AYETÊ
Ev ayeta pîroz a ji Sûreya Tînê (Ayet 4), yek ji bingehên herî kûr û balkêş ên têgihiştina mirovahiyê di Qur’ana Pîroz de pêk tîne.
Gotina “Ehsen-i Teqwîm” (أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ) di warê felsefe, tefsîr û exlaqê de xwediyê wateyên pir berfireh e.
Analîza vê ayetê ji aliyên cuda ve bi vî rengî tê kirin:
1. Vegotin û Wateya Zimanî (Etîmolojî)
Xelq (خَلْق):
Afirandin, pêk anîn û dayîna pîvanê ye.
Teqwîm (تَقْوِيم):
Ji koka “q-w-m” tê; di wateya rastkirin, saz kirin, balansa rast danîn, şekildan û avakirina di herî baş û ahengdar de ye.
Ehsen (أَحْسَن):
Di pileyê de ya herî baş, ya herî xweşik, ya herî bêkêmasî ye.
Ji ber vê yekê, “fî ehseni teqwîm” tê wateya: “Di qalibekî herî ahengdar, di sêwiraneke herî bêkêmasî û di şiklê herî spehî de.”
2. Şîroveyên Sereke yên Alimên Tefsîrê
Di dîroka tefsîrê de, ji bo têgihiştina “Ehsen-i Teqwîm” du nêrînên sereke derketine pêş:
A. Aliyê Fizîkî û Biyolojîk (Bedewiya Bedenî / Sûret):
Pirraniya mufessîran (wekî Îbn Kesîr, Elmalili Hamdi Yazır û hwd.) diyar dikin ku ev wateya bingehîn e. Mirov bi awayekî hatine afirandin ku di nav hemû mexlûqatan de xwediyê qameta herî rast, rûyekî herî xweşik, organên herî bi aheng û organîzasyoneke anatomîk a bêkêmasî ye. Berevajî ajalan ku bi ser de xwar in, mirov serbixwe radiweste (qameta rast), bi herdu destên xwe dixwe û xwediyê nîzamên hestiyar ên herî pêşketî ye.
B. Aliyê Manewî, Derûnî û Potansiyela Ruhî:
Hin zanyar û mutasewwîf jî balê dikişînin ser taybetmendiyên manewî yên mirov. Mirov bi aqil, îrade, qabiliyeta fêrbûnê, exlaq, wijdan û şiyana naskirina Xwedê hatiye xemilandin. Di vê wateyê de, “Ehsen-i Teqwîm” balê dikişîne ser girîngiya cewhera mirov a ku dikare bigihîje asta “Xîlafeta li Erdê”.
3. Taybetmendiyên ku Mirov digihîjin “Ehsen-i Teqwîm”
Mirov di vê asta bilind de bi çend taybetmendiyên sereke tê naskirin:
Hevsengiya Cism û Ruh:
Tevliheviyeke bêhempa ya di navbera madde (beden) û maneyê (ruh) de.
Qabiliyeta Beyanê (Axaftin û Têgihiştin): Hêza ragihandina bi rêya ziman û nivîsê ku di afirandineke din de bi vî rengî nîne.
Azadiya Îradeyê: Berevajî ajalan ku bi rêya îradeya xwe tevdigerin, mirov xwedî îradeya azad e ku dikare di navbera qencî û xerabiyê de hilbijartinekê bike.
4. Girêdana Ayetê bi Ayetên Din re
Ev ayet di Sûreya Tînê de bi awayekî pir balkêş bi dadgeha exlaqî ve tê girêdan:
“Me însan di şeklê herî xweşik de afirandiye. Dûre me ew xist asta herî nizm (esfeles- safilîn). Ji bilî kesên ku bawer kirin û karên qenc kirin…” (Tîn, 4-6)
Ev nîşan dide ku her çend mirov bi potansiyeleke bêkêmasî (Ehsen-i Teqwîm) bê afirandin jî, eger ew nirxên xwe yên exlaqî û baweriyê winda bike, bi kirinên xwe yên nebaş dikare bikeve asta herî nizm (Esfeles Safilîn). Berevajî vê, bi rêya îman û xebata qenc, ew dikare nirxê xwe yê eslî biparêze û bigihîje mertebeya herî bilind.
Encam
Ayeta “Fî Ehsen-i Teqwîm” rûmet û nirxa bingehîn a mirov li gerdûnê diyar dike. Ew nîşan dide ku mirov ne tiştekî tesadufî ye, belkî berhemê sêwiraneke herî bilind û armanckirî ye. Ev statû, di heman demê de ji bo mirov berpirsiyariyeke mezin jî tîne holê ku divê bi şiklê vê rûmetê bijî û nirxê xwe yê exlaqî biparêze.
MED.ZAN , Medrese Zanîngeh
Gotara berê: “Sûretê Piştê” bi çapeke nû li Kobanê derket
Gotara piştî: Tewhîdname – Mele Mihammed Bêcirm
Gotarên Têkildar
Tewhîdname – Mele Mihammed Bêcirm
Hemberî îmtîhanên dijwar ên jiyanê divê em çawa tevbigerin?
Xutbe | Di Mecrayên Dijîtal de Exlaq

