Di dîroka gelê Kurd de gelek alim, fakîh, mufessir, muhaddis, mutesewef, fîlozof, zanyar, astronom, dîroknivîs û helbestvan derketine holê. Wan di medrese, mizgeft, zanîngeh û navendên zanistî yên cîhanî de xizmetên girîng kirine. Berhemên wan di warên tefsîra Quranê, hedîs, fiqih, kelam, mantiq, felsefe, edebiyat, zimannasî, dîrok, erdnîgarî û zanistên tabîî de şopên mayînde hiştine.

Di vê lîsteyê de hin kesayetên navdar ên serdema klasîk heta serdema nûjen hatine berhevkirin. Her beş li gorî rêza salên jidayikbûnê hatiye rêzkirin. Ji bo kesayetên ku dîroka jidayikbûna wan bi awayekî rast nehatîye belgekirin, nêzîkbûna serdemê hatiye nîşandan. Di hin kesayetan de nasnameya etnîkî jî di çavkaniyên dîrokî de cihê nîqaşê ye; ji ber vê yekê divê eslê wan bi hişyarî were nirxandin.

1. Alim û Wêjevanên Medresê (Klasîk)

1. Câbân el-Kurdî (sedsala 7’an):
   Di çavkaniyên Îslamî de wekî yek ji sahabeyên bi eslê Kurd tê nasîn. Kurê wî Meymûn el-Kurdî jî di hin çavkaniyan de wekî rawîyê hedîsan tê nîşandan.
2. Elî Herîrî (nêzîkî 1009–1079):
   Ji pêşengên helbesta klasîk a Kurdî ye. Di helbestên wî de evîn, exlaq, bawerî û hestên mirovî cih digirin.
3. Melayê Bateyî (1417–1491):
   Alim û helbestvanê Kurd e ku bi mewlûda xwe ya Kurdî ya navdar tê nasîn. Berhema wî heta îro di civînên dînî û merasîmên mewlûdê de tê xwendin.
4. Şerefxanê Bedlîsî (1543–1599):
   Mîr, dîroknivîs û alimê Kurd e. Bi berhema xwe Şerefname, ku li ser dîrok û mîrektiyên Kurd hatiye nivîsandin, bûye yek ji çavkaniyên sereke yên dîroka Kurdistanê.
5. Melayê Cizîrî (1570–1640):
   Ji alim û helbestvanên herî mezin ên Kurd e. Di helbestên xwe de tesewif, felsefeya evînê, tewhîd û têgihiştina irfanî bi zimanekî kûr pêşkêş kiriye. Dîwana wî ji berhemên bingehîn ên wêjeya klasîk a Kurdî ye.
6. Feqiyê Teyran (1590–1660):
   Şair, alim û mutesewefê Kurd e. Bi berhemên wekî Şêxê Sen’an û Qewlê Hespê Reş di pêşketina çîrokbêjiya helbestî û wêjeya Kurdî de roleke girîng lîstiye.
7. Ehmedê Xanî (1651–1707):
   Fîlozof, alim û helbestvanê Kurd e. Berhema wî ya Mem û Zîn ji şaheserên wêjeya Kurdî ye. Nûbihara Biçûkan ferhengeke Kurdî-Erebî ye ku ji bo perwerdehiya zarokan hatiye nivîsandin. Di Eqîdeya Îmanê de bingehên baweriya Îslamî şirove kiriye.

2. Alim, Fakîh û Mufessirên Dîroka Îslamê

1. Ebu Hanîfe ed-Dînewerî (nêzîkî 815–896):
   Zanyar, dîroknivîs, zimannas û botanîstê bi navûdeng e. Bi berhemên xwe yên dîrokî û Kitâb el-Nebât di zanistên xwezayî de bandor hiştiye. Di çavkaniyên derbarê zanyarên Kurd de bi eslê Kurd tê naskirin.
2. Şêx Ebû el-Hasan el-Hekkârî (mirin: 1093):
   Mutesewef û alimê Îslamî ye ku di silsileya Qadiriyê de wekî kesayeteke girîng tê bibîranîn. Di dîroka tesewifê de bi girêdana xwe ya bi herêma Hekariyê ve tê naskirin.
3. Îbn es-Selah eş-Şehrezûrî (1181–1245):
   Muhaddis û fakîhê Şafiî ye. Bi berhema xwe Muqaddime fî Ulûm el-Hedîs di pêşketina zanista musteleha el-hedîs de bandoreke mezin hiştiye. Di çavkaniyên dîrokî de bi herêma Şehrezûrê ve tê girêdan.
4. Îbn el-Esîr (1160–1233):
   Dîroknivîsê navdar ê ji herêma Cizîra Botan e. Berhema wî el-Kâmil fî’t-Târîx ji çavkaniyên girîng ên dîroka Îslamê û dîroka cîhanê ye.
5. Siraceddîn el-Ûrmewî (1198–1283):
   Fîlozof, alimê mantiqê û hiqûqnasê Îslamî ye. Di mantiq, felsefe û usûlê de xebitîye û di dîroka zanistên aqilî de cih girtiye. Di hin lîsteyan de wekî alimê ji herêma Kurdistanê tê destnîşankirin.
6. Îbn Xelîkan (1211–1282):
   Dîroknivîs û fakîhê ji Hewlêrê ye. Berhema wî Wefeyât el-A’yân yek ji çavkaniyên herî girîng ên biyografiya alim, helbestvan, mîr û kesayetên navdar ên cîhana Îslamê ye.
7. Ebul-Fîda (1273–1331):
   Dîroknivîs, erdnîgarzan, astronom û mîrê Hema ye. Berhema wî Taqwîm el-Buldân ji çavkaniyên navdar ên erdnîgariya serdema navîn e. Di hin çavkaniyan de bi eslê Kurd û malbata Eyûbiyan ve tê girêdan.
8. Îbn el-Cezerî (1350–1429):
   Qari, alimê Quranê û zanayê qiraetê ye. Bi berhemên xwe yên li ser qiraet û tecwidê di parastin û belavkirina zanista xwendina Quranê de roleke girîng lîstiye.

3. Fîlozof, Dîroknivîs û Zanyarên Serdema Navîn

1. Ebul-Feth Şehrezûrî (sedsala 12–13’an):
   Di çavkaniyên dîroka felsefeya Îslamî de bi navê Şehrezûrî kesayetên cihêreng hene. Ji ber ku nav û nasname dikarin tevlihev bibin, divê berhemên her kesayetê ji hev bên cudakirin.
2. Fexreddîn el-Akhlatî (serdema navîn):
   Di hin lîsteyên zanyarên Kurd de wekî zanyarê astronomiyê tê nîşandan. Agahiyên jiyanî û berhemên wî yên piştrastkirî hindik in.

4. Alimên Mezin ên Medreseyan û Tesewifê (Sedsalên 18–19)

1. Melayê Xelîlê Sêrtî (1753–1843):
   Alim, mufessir û fakîhê Kurd e. Di zanistên Erebî, fiqih, tefsîr û mantiqê de xwedî şiyana mezin bû. Berhemên wî di medreseyan de hatine xwendin û ji bo alimên paşê bûne çavkaniyeke girîng.
2. Mevlana Xalidê Kurdî (1779–1827):
   Alim, fakîh û mutesewefê Kurd e. Damezrînerê şaxa Xalidiyê ya terîqeta Neqşebendiyê ye. Li Silêmaniyê xwendiye û li Bexda û Şamê xebitiye. Bandora wî di belavbûna Xalidiyê de li gelek herêmên cîhana Îslamê mezin bûye.
3. Mela Mehmûdê Beyazîdî (1797–1859):
   Alim, nivîskar û lêkolînerê civaka Kurd e. Di nivîsên xwe de li ser jiyana rojane, kevneşopî, medrese, ziman û çanda Kurdî agahiyên hêja tomar kirine. Berhemên wî ji bo lêkolînên etnografîk û dîroka civaka Kurd girîng in.
4. Şêx Ebdurrehmanê Aktepî (1850–1910):
   Alim, şair û mutesewefê Kurd e. Di perwerdehiya medreseyê, tesewif û wêjeya Kurdî de xizmet kiriye. Di dîroka alimên herêma Botan û Cizîrê de cihê xwe heye.

5. Alim û Zanyarên Sedsalên 19 û 20’an

1. Mihemed Kurd Elî (1876–1953):
   Nivîskar, dîroknivîs û zimannasê Kurd e ku di Şamê de xebitiye. Di damezrandin û pêşxistina Akademiya Zimanê Erebî de roleke girîng lîstiye. Berhemên wî li ser dîrok, ziman û çanda Erebî tên zanîn.
2. Bediûzzeman Seîdê Kurdî (1877–1960):
   Alim û mufekkirê Kurd e ku li gundê Nûrsê yê herêma Bidlîsê ji dayik bûye. Nivîskarê Risale-i Nur e; ev rêzeberhem bawerî, tewhîd, tefsîra ayetên Quranê û pirsên felsefî yên derbarê hebûn û afirandinê de şîrove dike.
3. Muhemmed Emîn Zekî Beg (1880–1948):
   Leşker, dîroknivîs û lêkolînerê Kurd e. Bi berhema xwe Xulaset Tarîx el-Kurd we Kurdistan di tomarkirina dîroka Kurd de xizmeteke mezin kiriye.
4. Mela Ebdulkerîm Muderris (1901–2005):
   Alim, muftî, mufessir û nivîskarê Kurd e. Di tefsîr, fiqih, hedîs û şîrovekirina berhemên alimên klasîk de xebitiye. Bi zanîna xwe ya Erebî û zanistên kevneşopî di medrese û saziyên dînî de bandor hiştiye.

6. Alim û Mamosteyên Medreseya Kurdî yên Nûjen

1. Mela Umer Efendî (sedsala 19–20):
   Di çanda medreseyan a Kurdistanê de wekî yek ji alimên kevneşopî tê nîşandan. Medrese di perwerdehiya wî û gelek alimên mîna wî de roleke bingehîn hebû.
2. Mela Mihemed Wasimî (sedsala 19–20):
   Di çavkaniyên derbarê medreseyan de wekî alimê ku di nav tora perwerdehiya dînî ya Kurdistanê de derketiye holê tê bibîranîn. Ji bo berhemên wî agahiyên zêdetir pêwîst in.
3. Mela Îbrahîm Barzinjî (sedsala 19–20):
   Alimê Kurd e ku di çarçoveya medreseyan û perwerdehiya kevneşopî de tê naskirin. Navê wî di nav alimên ku ji saziyên dînî yên Kurdistanê derketine de tê dîtin.
4. Şêx Marifî Nodî (sedsala 19–20):
   Alimê Kurd e ku bi kevneşopiya medrese û xebatên dînî ve tê girêdan. Ji bo danasîna berhemên wî yên taybet divê çavkaniyên dîrokî werin berhevkirin.
5. Mehmed Emîn Bozarslan (1934–2026):
   Nivîskar, werger, lêkolîner û kesayetek di parastina ziman û çanda Kurdî de girîng bû. Di malbateke medresezan de mezin bû û perwerdehiya kevneşopî ya dînî dîtibû. Di xebatên xwe de li ser ziman, edebiyat û nasnameya Kurdî xebitiye.

7. Alim û Kesayetên Din ku Divê di Lêkolînên Berfireh de Bên Nirxandin

1. Mela Pareshan (1356–1416):
   Helbestvan û kesayeteke dînî ya Kurd e ku di pêşketina wêjeya klasîk a Kurdî de cih digire.
2. Mela Xelîlê Hekarî:
   Di kevneşopiya alimên Kurd de bi herêma Hekariyê ve tê girêdan; ji bo dîroka jiyan û berhemên wî çavkaniyên zêdetir pêwîst in.
3. Şêx Ebdulqadirê Geylanî (1077–1166):
   Mutesewef û alimê navdar ê Qadiriyê ye. Nasnameya wî ya etnîkî di çavkaniyan de yekgirtî nîne; ji ber vê yekê divê ew bêyî belgeya zelal wekî alimê Kurd neyê pêşkêşkirin.
4. Îbn Teymiyye (1263–1328):
   Fakîh, muhaddis û alimê tewhîdê ye. Hin lîste ew bi Kurdistanê ve girêdidin, lê nasnameya etnîkî û eslê malbata wî pêwîstî bi lêkolîna serbixwe heye.
5. Ziryab (789–857):
   Muzîkjen, hunermend û kesayeteke çandî ya navdar a Endelusê ye. Di hin lîsteyên zanyarên Kurd de tê nîşandan, lê nasnameya wî ya etnîkî divê bi hişyarî were nirxandin.

Ev lîste dikare bibe bingeha projeyeke zanistî ya  ku tê de ji bo her alimî agahiyên jiyannameyî, berhemên sereke, qadên zanistê, medrese û mamosteyên wî, şagirt û bandora wî ya li ser cîhana Îslamê bêne berhevkirin.

Ji bo weşanekê ya fermî, baş e ku her kesayet bi çavkaniyeke pêbawer were piştrastkirin; bi taybetî dema ku dîroka jidayikbûnê, eslê etnîkî an jî berhemên wî di çavkaniyan de neyekgirtî bin.

Etîket: Abu al-Fida, Bediüzzaman Said Nursi, Dinawari, Ebu Hanife ed-Dînewerî, Ebul-Fîda, Ehmedê Xanî, feqîyê teyran, Ibn al-Esir, Ibn Xallikan, Îbn Xelîkan, Ibnu’l-Esir, Mela Ebdulkerîm Muderris, Mela Husêynê Batêyî, Mewlana Xalidê Kurdî, Muhemmed Emîn Zekî Beg, Muhemmed Kurd Elî, saîdê kurdî

Gotara berê: Di Dîroka Dijî-Mêtingeriyê de, Çirûskeke Netemirî: Steve Biko

Gotarên Têkildar

Dîroka Kurdên Merwanî

Danasîna Pirtûka Destpêk û Dîroka Sînemaya Kurdî a Dilazad ART

Pirtûka “Rastiya Dîroka Oxûz-Turkmen û Kurdan”

Tevgera Neteweyî ya 1925an, Hedîseya Pîranê û Şêx Seîd (1865-1925)

Mîrnişîna Kurdî: Pergalek Siyasî ya Dîrokî