Li vir lîsteyeke zanyar, fîlozof û alimên navdar ên kurd e ku di dîroka îslamî, wêje, fiqih û zanistê de xizmetên mezin kirine. Ev kesayet li medrese, zanîngeh û saziyên cuda yên cîhana îslamî xebitîne û berhemên hêja li pey xwe hiştine:
1. Alim û Wêjevanên Medresê (Klasîk)
Mela Huseynê Bateyî (1414–1495):
Alim û şairê kurd e ku yekem Mewlûda Kurdî nivîsandiye. Ev mewlûd heta îro jî li gelek deveran tê xwendin.
Melayê Cizîri (1570–1640):
Şair û alimê mezin ê Cizîra Botan e. Di tesawuf, felsefe, stêrnasî û wêjeyê de xwedî bandoreke mezin e. Dîwana wî ya helbestan yek ji pênûsên herî kûr ên wêjeya kurdî ye.
Feqiyê Teyran (1590–1660):
Şair û alimê navdar ê devera Hizan û Muksê ye. Pirtûkên mîna Şêxê Sen’an û Qewlê Hespê Reş nivîsandiye.
Ehmedê Xanî (1651–1707):
Fîlozof, helbestvan û alimê mezin ê kurd e. Xwediyê pirtûka navdar Mem û Zîn e. Ji bo perwerdehiya zarokan pirtûka Nûbihara Biçukan (ferhenga yekem a kurdî-erebî) nivîsandiye.
Mewlana Xalidê Kurdî (Şehrezorî) (1779–1827):
Damezrînerê şaxa Xalidî ya terîqeta Neqşebendî ye. Li Silêmaniyê ji dayik bûye û li Şamê koç fermaye. Di fiqih, kelam û tesawufê de bandoreke gelek mezin li cîhana îslamî kiriye.
2. Alimên Zanist û Felsefeyê (Dema Navîn)
Dinawari (Ebu Hanife ed-Dînewerî) (815–896):
Zanyarê mezin ê matematîk, astronomî û riwekzaniyê (botanîk) ye. Pirtûka wî Kitab al-Nabat di riwekzaniyê de yek ji kevintirîn û kûrîn çavkaniyan e.
Ibn al-Esir (Îbnul-Esîr) (1160–1233):
Dîrokzanê navdar ê cîhana îslamî ku ji Cizîra Botan e. Pirtûka wî ya navdar Al-Kamil fi al-Tarikh (Dîroka Temam) ji bo dîroka cîhanê û ya îslamê çavkaniyeke bingehîn e.
Ibn Xallikan (Îbn Xelîkan) (1211–1282):
Ji bajarê Hewlêrê ye. Nivîskarê pirtûka navdar Wafayat al-A’yan (Mirina Navdaran) e ku yek ji girîngtirîn çavkaniyên biyografiyê ye di dîrokê de.
Abu al-Fida (Ebul-Fîda) (1273–1331):
Dîrokzan, erdnîgarzan û mîrê Hama (Suriye) ê bi eslê xwe kurd e (ji malbata Eyûbiyan). Berhema wî Taqwim al-Buldan di erdnîgariyê de navdar e.
3. Zanyar û Fikrên Sedsala 19 û 20’an
Muhemmed Kurd Elî (1876–1953):
Nivîskar, dîrokzan û damezrînerê Akademiya Zimanê Erebî li Şamê ye.
Saîdê Kurdî (Bediûzzaman Said Nursî) (1877–1960):
Alim û fîlozofê mezin ê ji gundê Nûrsê (Bidlîs) e. Nivîskarê rêze-pirtûkên Risale-i Nur e ku li ser bawerî, felsefe û tefsîra Quranê hatine nivîsandin.
Muhemmed Emîn Zekî Beg (1880–1948):
Dîrokzan û nivîskarê pirtûka navdar Dîroka Kurd û Kurdistanê ye.
Mela Ebdulkerîm Muderris (1901–2005):
Alim, muftî û tefsîrzanê mezin ê ji Kurdistana Başûr/Royhilat e. Wî gelek pirtûk li ser tefsîra Quranê, fiqih û şîrokeyên helbestvanên klasîk nivîsîne.
MED.ZAN
Medrese Zanîngeh
Gotara berê: Di Dîroka Dijî-Mêtingeriyê de, Çirûskeke Netemirî: Steve Biko
Gotarên Têkildar
Danasîna Pirtûka Destpêk û Dîroka Sînemaya Kurdî a Dilazad ART
Pirtûka “Rastiya Dîroka Oxûz-Turkmen û Kurdan”
Tevgera Neteweyî ya 1925an, Hedîseya Pîranê û Şêx Seîd (1865-1925)
