Ziman ne tenê amûrek ragihandinê ye; ew bîra kolektîf, îrade û pêşeroja gel e. Yek ji rêyên herî bingehîn ên ku civak xwe nas bike, hebûna xwe bidomîne û pêşeroja xwe ava bike, nasîna zimanê xwe û xwedîderketina lê ye. Ziman ne tenê pirek ku kesan bi hev ve girêdide, lê di heman demê de çavkaniya herî xurt e ku mîrata çandî, tecrûbeya dîrokî û hişmendiya civakî ji nifşekî derbasî nifşekî din dike. Gelê ku zimanê xwe winda dike an jî ji zimanê xwe dûr dikeve, bi demê re ji cîhana ramana xwe, dîroka xwe û nasnameya xwe jî biyanî dibe.
Pêwendiya Ziman û Nasnameyê
Her ziman, awayê ku axaftvanên wî dinyayê dibîne, dadûweriyên wî, cîhana hestiyarî û serpêhatiyên jiyanê di hundirê xwe de vedihewîne. Wekî ku zimanmêran ji mêj ve gotiye: Ziman ramanê çêdike, raman jî zimanê çêdike. Ev têkiliya hevdu, zanîn, edebiyat, çanda devkî, destan, gotinên pêşiyan û bîra civakî ya ku gel bi sedsalan hilberandiye, ji nifşekî derbasî nifşekî din dike. Ji ber vê yekê parastina ziman ne tenê parastina peyvan e; parastina mîrateya medeniyetê, şêwazek ramînê û nasnameyeke resen e.Di dîrokê de gelek civak, bi qasî ku zimanê xwe winda kirine, ewqas jî serxwebûna çandî û siyasî winda kirine. Kesên ku di zimanê dayikê de perwerde nebîne, nemîne û hilberîne, bi demê re neçar dimînin ku xwe bi têgîn û paradîgmayên yên din ve pênase bikin. Ev rewş girêdana çandî kûr dike û xweşbaweriya civakî û afirîneriyê lawaz dike. Lê zimanê dayikê, zemîna yekemîn a ku mirov dinyayê têdigihîje û amûra herî xurt a ku civak xwe ji nû ve çêdike ye.
Kurdî: Mîrateyeke Çandî ya Kûr
Ev rastî ji bo Kurdî girîngiyeke taybet digire. Kurdî ji koma zimanên Hind-Ewrûpayî ya Îranî ye, bi nêzî 30-40 milyon axaftvanan yek ji zimanên herî berbelav ên cîhanê ye. Ji Mezopotamya bigire heta çiyayên Zagrosê, ji Torosê heta Anatoliyayê, bi sedsalan li ser vê erdnîgariya fireh tê axaftin. Ziman xwedî mîrateyeke dewlemend a çanda devkî û nivîskî ye.Di çanda Kurdî de kevneşopiya dengbêjiyê, edebiyata gelêrî, destan (mînak Mem û Zîn, Derwêşê Evdî, Siyabend û Xecê), çîrokên gelêrî û gotinên pêşiyan bi navgîniya Kurdî gihaştine roja me ya îro. Ev mîras bîra dîrokî ya gelê Kurd, şahiyên wî, êşên wî, berxwedanên wî û nirxên wî yên hevpar di hundirê xwe de vedihewîne. Kurdî ne tenê zimanê ragihandina rojane ye; di heman demê de zimanê kevneşopiyeke epîk, lirîzmeke kûr û pirsîna felsefî ye.
Ehmedê Xanî û Hişmendiya Ziman
Ji bo fêmkirina girîngiya dîrokî û çandî ya zimanê Kurdî, bes e ku mirov li mîrasa mezinê sedsala 17’an, fikirvan û şair Ehmedê Xanî (1650-1707) binêre. Xanî di berhema xwe ya klasîk Mem û Zîn’de ne tenê evîn û trajediyê vegotiye; di heman demê de belavbûna siyasî ya Kurdan, îstismarkirina çandî û girîngiya stratejik a ziman bal kişandiye. Li gorî wî, ziman bingeha yekitiya gel, şekildana cîhana ramanê û parastina hebûnê ye.Xanî bi awayekî hişmend Kurdî li hember Erebî, Farisî û Osmanî parastiye û hêza edebî ya ziman derxistiye holê.
Mîrasa wî ji bo hewldanên parastin û pêşxistina Kurdî ne tenê kûrahiyeke dîrokî, lê di heman demê de rewaî û meşruiyeta exlaqî û siyasî jî peyda dike.
Perwerdeya bi Zimanê Dayikê û Domdariya Çandî
Parastin, pêşxistin û ragihandina Kurdî ji nifşên pêşerojê re ne tenê mijareke zimanî ye; parastina hebûna çandî, bîra civakî û hişmendiya nasnameyê ye. Ku gel di zimanê xwe yê dayikê de perwerde bibe, zanistê bike, hunerê hilberîne û xwe bi azadî îfade bike, pêşşerta pêşveçûna entelektûel û civakî ya wî civakî ye.
Lêkolînên ku li gelek welatan hatine kirin nîşan didin ku perwerdeya bi zimanê dayikê bandoreke erênî li ser geşbûna cognitive, serkeftina akademîk û xwebaweriyê dike. Berevajî vê, dûrketina ji zimanê dayikê dibe sedema pêvajoyeke ku jê re “biyanîbûna çandî” tê gotin. Civakên ku nikarin bi zimanê xwe bifikirin, bi demê re bi setên têgînên yên din ve tên sînorkirin û di hilberîna vîzyoneke pêşerojê ya resen de zehmetiyê dikşînin.
Gelê ku Zimanê xwe Dijî, Pêşeroja xwe Jî Dijî
Hişmendiya ziman ne tenê tercîhek çandî ye, lê ji aliyê domdariya hebûna civakî ve hewcedariyeke stratejik e. Parastina Kurdî û hemû zimanên azînî û binpêkirî, beşdariyeke girîng dide cihêrengiya çandî ya mirovahiyê. Wekî ku Neteweyên Yekbûyî û UNESCO jî teqez dikin, cihêrengiya zimanî mîrata hevpar a mirovahiyê ye.
Wekî ku Ehmedê Xanî ber bi sedsalan ve nîşan dabû: Gelên ku zimanê xwe dijîn, bîra xwe, îradeya xwe û pêşeroja xwe jî dijîn. Ji ber vê yekê xwedîderketina li Kurdî ne tenê parastina zimanekî ye; parastina çandekê, dîrokekê, nasnameyekê û pêşerojekê ye. Civakên ku zimanê xwe di perwerdeyê, zanistê, hunerê, medyayê û jiyana rojane de dijîn, dê li ser zemîneke pir xurtir karibin çarenûsa xwe diyar bikin.
Mîrza Xanî
