Destpêk
Gotinên pêşiyan (proverbs) di nav hemû çand û mirovatiyê de cihê xwe yê taybet heye. Aristoteles pênaseyek klasîk daye û gotiye ku gotinên pêşiyan “perçeyên şehrezayiya kevnar in ku ji ber xweşikiya xwe û rastiya xwe rizgar bûne” (fragments of ancient philosophy that survived due to their beauty and brevity). Di çanda kurdî de, gotinên pêşiyan ne tenê amûrên ragihandinê ne — ew binyada zanîna civakî (social knowledge), perwerdeya exlaqî (moral education) û hikmeta jiyanê ango şehrezayiya jiyanê (life wisdom) ne.
Miletê kurd, bi sedsalan di bin şert û mercên zor de jiyaye: koçberî, dagirkerî, perçebûn û tunebûn-dîtinê. Di vê çarçoveyê de, gotinên pêşiyan bûne hewşa ku zanîn, hişmendî û nifşên kevnar tê de hatine parastin. Wekî pêşiyên kurdan dibêje: “Gotinên pêşiyan, kevirên xaniyan in” — ango ew bingeha avahiya civakî ne.
Gotinên Pêşiyan wekî Folklor û Zanistiya Civakî
Dundes (1975) di Gotarên Analîtîk di Folklorê (Analytic Essays in Folklore) de gotinên pêşiyan wekî “rêzikên kurt ên forma-sabite ku ji du beşan pêk tên” pênase dike. Lê ji aliyê civakî û derûnî ve, ew ji vê pênaseyê mezintir in. Bascom (1954) got ku folklor, di nav xwe de çar fonksiyon dibîne: (1) dilxweşkirin û kêf û axaftin (entertainment), (2) pejirandina nirx û norman (validation of norms), (3) perwerdeya xortên nû (education of youth) û (4) erêkirina civakî (social pressure).
Di gotinên pêşiyên kurdî de jî ev çar fonksiyon xuya ne. Gotineke wekî “Zarok perdeya spî ne, nexşên xweşik lê bike” perwerdeya zarokan dide pêş. “Kî gora hevalê xwe dikole, bi xwe dikevê” nirxên civakî û exlaqî dide ber çav. “Sal, mîna bawişkan tên û diçin” kêfê û şehrezayiyê dighîne hev.
Mieder (2004) di Gotinên Pêşiyan: Pirtûkek Destî (Proverbs: A Handbook) de destnîşan kir ku gotinên pêşiyan di jiyana rojane de wekî gotinên çalak (performative speech acts) kar dikin — ango dema tên gotin, tiştekî dikin: hişyar û hişmend dikin, şîretan dikin an jî rewşekê pênase dikin. Ev fikir ji bîrdoziya axaftinê (speech act theory) ya Austin (1962) tê û nîşan dide ku ziman ne tenê vegotin e, ew çalakî ye.
Ziman, Nasname û Gotinên Pêşiyan
Pêşiyên kurdan dibêje: “Miletê bê zar û ziman, ne ti milet e (wenda ye).” Ev gotin di çend peyvên kurt de filozofiyeke kûr vedibêje: ziman ne tenê amûreke ragihandinê ye — ew bingeha hebûna miletî (national existence) ye. Vygotsky (1986) got ku ziman û raman li hev şixin û bi demê re dibên yek. Gotinên pêşiyan vê yekitiyê di asta çandî de nîşanî me didin.
Di gotinên pêşiyên kurdan de, ziman wekî hêzek tê dîtin: “Ziman bê hestî ye, lê ji şûr tûjtir e.” “Ji ziman şîrîntir û tahltir tiştek tune.” “Aş bi avê, mirov bi ziman digere.” “Li ber ziman, ne çiya hene ne gelî.” Ev gotin nîşanî me didin ku kurd, ji kevnar ve, hêza zimanê bi zanîn û hişmendiyê fêm kirine.
Sapir û Whorf (1956) di bîrdoziya relativîzma zimanî (linguistic relativity) de gotin ku ziman şêwaza ramana mirov diyar dike. Gotinên pêşiyên kurdan vê bîrdoziyê bi awayeke pratîkî piştrast dikin: awayê ku kurd li bextê (“Bext hebe, text tê”), mirinê (“Mirin mirin e, nexweşî malxirabkirin e”) û şehrezayiyê (“Zanîn behra bê binî ye”) dinêrin, di gotinên wan de berçav dibe.
“Bila ez qijika zimanê diya xwe bim, ne bilbilê zimanê xelkê be.”
Ev gotin bi tenê ji aliyê zimannasiyê ve ne girîng e — ew daxwaza nasnameya çandî (cultural identity) û azadiya derûnî (psychological freedom) vedibêje. “Qijik” (crow) metafora dengê siruştî û rastiyê ye; “bilbil” dengê xweşik lê yê deynkirî ye. Kurd dixwaze xwe bi dengê xwe, ne bi dengê deyndariyê, xuyanî bike.
Nirxên Exlaqî û Civakî di Gotinên Pêşiyan de
Kohlberg (1969) di bîrdoziya geşedana sinc û exlaqî (moral development) de got ku mirov pêvajoyên wan ên exlaqî yên cuda hene ku ji “ji saw û tirsê nekirinê” bo “ji daxwazeke hundurîn a rast kirinê” diçin. Gotinên pêşiyên kurdan ev pêvajo di asta çandî de nîşanî me didin û bi gelemperî asta bilind a exlaqê dide pêş.
Di warê camêrî û rûmetê de, gotinên wekî “Bila pariyê mirov nêvî be, bila rûmeta mirov li cih be” û “Rûmet ji axê re nabe” û “Camêrî pîvana mirovantiyê ye” pir bi zanîn in. Ev gotin nîşanî me didin ku di civata kurdî de, rûmet (dignity) û camêrî (valor/integrity) ji hebûna madî bilindtir tê hesibandin.
Di warê hevalî û civakê de, gotinên wekî “Hevalê xwe di rê de binase,” “Berê nas bike, paşê bas bike,” û “Mirov bi nasan, digihîje xasan” hişmendiyeke civakî ya pir kûr vedibêjin. Ev gotinên pêşiyan bîrdoziya sermiyanê civakî (social capital theory) ya Putnam (2000) piştrast dikin: girêdanên civakî û pêbaweriya di navbera kesên civakê de, zengîniya civakî zêde dike.
Di warê dadmendiyê (justice) de jî gotinên pêşiyan pir zengîn in: “Zilm, li erdê namîne.” “Xwediyê heq siltan e.” “Heqê mêran nayê xwarin.” “Mirovê ne-heq, bi tîra heq.” Ev gotin nîşanî me didin ku têgîna heq û dadmendiyê di çanda kurdî de ciheke navendî girtiye û ev nirx di bîra çandî (cultural memory) de bi riya gotinên pêşiyan hatiye parastin.
Gotinên Pêşiyan wekî Amûrên Çareserkirina Derûnî
Frankl (1959) got ku mane (meaning) hêza herî girîng a jiyanê ye. Gotinên pêşiyan ji bo civakên ku zehmetiyên giran derbas kirine, wateyekê diafirînin. Di gotinên pêşiyên kurdan de, rageşiya hebûniyê (existential anxiety) bi awayeke taybetî tê derman kirin. Gotineke wekî “Dinya war e, ne mal e” an jî “Ev dinya xan e, mirov têde mêvan e” nîşanî me dide ku kurd jiyana vê dinyayê wekî derbasbûnekê (transience) dîtine û ji ber vê yekê ji windakirinê kêmtir ditirsin.
Ji aliyê bîrdoziya pêgirtina çandî (Terror Management Theory) ya Greenberg, Pyszczynski û Solomon (1986) ve, gotinên pêşiyan fonksiyoneke wan ya taybet heye: ew saw û tirsê ji mirinê ango rageşiya mirinê (death anxiety) kêm dikin bi riya dayîna wateyeke mezintir bo jiyanê. “Hezar salî li dinê bî, xwediyê xan û zêrê bî, rojekê tê mêvanê gorê bî.” Ev gotin mirov dide berpirs û hesibandinê ku mirin ticaran nayê derxistin û ji ber vê yekê ya giringtir ew e ku mirov bi rûmet bijî.
Di warê têkçûn û serketinê de jî pêşî zengîn in: “Fêrbûn ji têkçûnê tê, ne ji serkeftinê” bi aliyê bîrdoziya zîhniyeta mezinbûnê – growth mindset (Dweck, 2006) re li hev tê: hiş û şiyan ne sabît in, ew bi xebatê mezin dibin. “Bi tajiyê xelkê nêçîr nabe” hişmendiya xweseriyê (autonomy) nîşanî me dide. “Kar mirov dike hoste” bîrdoziya deh-hezar-saetan (Ericsson, 1993) li bîr dixe: hêz û şiyan bi pratikê tê.
Gotineke herî kûr ji aliyê derûnnasiyê ve ev e: “Rûdanên jiyanê mirov xemgîn nakin, şêwazê ramînên rûdanan mirov xemgîn dike.” Ev bi tam bîrdoziya nirxandina venasînî – cognitive appraisal (Lazarus, 1991) — nirxandina zanistî ya stresê — re li hev tê: ya ku bûyîna xwe rewa nake êşa mirov, şêwazê wê çawa teşxîs dike ya êşê dike.
Têkiliya Jin û Mêr di Gotinên Pêşiyan de
Gotinên pêşiyên kurdî di warê jin û mêr de pir rengîn û carinan dilşikestî ne. Ji aliyekî ve, gotinên bi hêz hene ku jinê bilind dikin: “Jin kaniya jînê ye.” “Jin heye ji sed mêrî çêtir e.” “Jin bedewa emir e.” “Mala bê jin, bê nan û xwê ye.” Ev gotin nîşanî me didin ku di çanda kurdî de, jin wekî navenda jiyan û malan tê dîtin.
Ji aliyê din ve, hin gotinên pêşiyan nîşaneyên pergala bavsalarî (patriarchal norms) didin: “Du tişt bela serê egîdan e; yek, hespa bêgem û yek jî jina bêxem.” Ev gotin reflekseke civata berê ya mêrdan-serdestê (male-dominated society) ye û ji aliyê kritîka çandî (cultural critique) ve divê bê nirxandin. Butler (1990) di bîrdoziya performansiyel a zayendî (gender performativity) de got ku zayend ne siruştî ye — ew bi pratikên çandî û zimanî tê ava kirin. Gotinên pêşiyan di vê pêvajoyê de roleke mezin dilîzin.
Lê di çanda kurdî ya gelek gotinên pêşiyan de, paradokseke balkêş heye: jinên kurd di dîrokê de hem wekî mezinan (leaders) hem jî wekî şervan (fighters) hatine dîtin. Ev di gotinên wekî “Şêr şêr e, çi jin e, çi mêr e” de xuya dibe. Dîroknas Jwaideh (2006) got ku di civata kurdan de, jin her gav roleke civakî ya aktîf dilîzin ku ji hin civakên din cûdatir e.
Welatparêzî, Êl û Nasnameya Civakî
Tajfel û Turner (1986) di bîrdoziya nasnameya civakî (Social Identity Theory) de got ku mirov nasnameya xwe di beşdariya xwe ya di komên civakî de dibînin. Di gotinên pêşiyên kurdî de, nasnameya civakî bi giranî li ser têgînên welat (homeland), êl (tribe) û milet (nation) radiweste.
“Çawa diya xelkê nabe diya mirov, welatê xelkê jî nabe welatê mirov.” “Bi serê dêûbavê: Mirov bi axa xwe, dibe mirov.” “Ber li cihê xwe bi rûmet e (Her kes li welatê xwe bi rûmet e).” Ev gotin pêwendiya di navbera erd û nasname de nîşanî me didin ku di dîroka kurdî de pir girîng bûye — ji ber ku kurdan timî erd û welat winda kirine û ev windabûn di bîra çandî de (cultural memory) tê parastin.
“Welat welatê kurda ye, miletê kurd di nav de winda ye” — ev gotina pêşiya kûr, hem êş hem hêvî, hem berxwedan hem şîna çandî vedibêje. Ji aliyê bîrdoziya trawmaya hevpar (collective trauma) ya Herman (1992) ve, ev gotin bîranîna êşa dîrokî (historical pain) ye ku ji nifşekî bo nifşekî tê veguhestin.
“Êl maka mirov e” û “Cîranê xerab, ji ezabê qebrê xerabtir e” nîşanî me didin ku di çanda kurdî de, civak û êl (community and tribe) wekî xanedana mezin (extended family) tê dîtin — û kesê ji civakê diqete, xwe di xetereyê de dibîne.
Hikmeta Jiyanê û Bîra Zordestiyê
Hin ji gotinên pêşiyên kurdî rasterast di derbarê têkiliya bi zimanên biyanî û miletên din de ne û nîşaneyên trawmaya dîrokî hildigirin. Van der Kolk (2014) got ku laş û çand, bîra trawmayê diparêzin. Di gotinên pêşiyan de jî ev rast e: ew çanda berxwedanê ya devkî ye ku di bin hemû zordestiyê de jiyaye.
“Mirovê bindest, tim rezîl e.” “Malê axê diçe, canê xulam diêşe.” “Mirovê bindest, xwelî li ser e.” Ev gotin ne tenê rewşên takekesî vedigêrin — ew nîşaneyên civakeke bi sedsalan di bindestiyê de jiyaye ne. Fanon (1952) got ku kolonyalîzm derûna bindestan xerab dike; ev gotinên pêşiyan belkî mîna şehidiyê ji vê êşê re ne.
Lê di heman demê de, gotinên berxwedanê jî hene: “Xwediyê heq siltan e.” “Zilm, li erdê namîne.” “Kurd şêrê çiya ne, her mêrekî wan bi sed mêran e.” “Ji xurta re tixûb nîne, ji qelsa re jî cih nîne.” Ev gotin nîşanî me didin ku civata kurdî ne tenê êşa xwe tomarkir — ew hêviya xwe û hêza xwe ya nemir jî tomarkir.
Gotinên pêşiyan di biwêjên (aphorisms) balkêş de têgîna edalet û bextê pêşkêş dikin: “Bext hebe, text tê.” “Serê xwe bide û bextê xwe nede.” “Divê mirov bextê xwe bihefidîne.” Ji aliyê bîrdoziya cihê kontrolê – locus of control (Rotter, 1966) ve, ev gotin balanseke hundurîn dixwaze: mirov ne bi temamî di destê qederê de ye û ne jî bi temamî li ser her tiştî xwedî kontrol e.
Encam
Gotinên pêşiyên kurdan ne tenê berhemên zimanî ne — ew mexzen û embarên (repositories) hişmendiya civakî, mîrata derûnî û bîra dîrokî ya gelê kurd in. Di wan de hem zanîna pratîkî (practical wisdom) hem nirxên exlaqî (moral values) hem bîrdoziyên derûnnasiyê (psychological theories) hem jî bîranîna êşa dîrokî (historical pain) û hêviya azadiyê heye.
Gotineke pêşiyan bi xwe vê encamê herî baş dide: “Gotina xwe bipêje, piştre bibêje.” Ev gotin hişmendiyeke derûnî ya kûr vedibêje — divê mirov berî ku biaxive, hest û ramanên xwe bifikire. Ev tam bîrdoziya mentalîzasyonê (mentalization theory) ya Fonagy (2002) ye: kapasîteya ramîna li ser hest û ramanên xwe û yên din.
Di dawiyê de, gotinên pêşiyan zimanê derhişiya civakî (collective unconscious) ya miletekî ne. Ew zimanê fermî nabêje, ew wê zanîna parastine ku dibistan fêr nake û ew wê hêviyê didin nivisî ku dîrok carinan ji bîr dike. Wekî pêşiyên kurdan dibêje: “Zanîn behra bê binî ye” — û gotinên pêşiyan yek ji kanalên herî girîng ên vê behra bê binî ne.
Brahîmê Alucî
Derûnnas, Mêrdîn
Çavkanî
Austin, J. L. (1962). How to do things with words. Oxford University Press.
Bascom, W. R. (1954). Four functions of folklore. Journal of American Folklore, 67(266), 333–349. https://doi.org/10.2307/536751
Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. Routledge.
Dundes, A. (1975). Analytic essays in folklore. Mouton.
Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.
Ericsson, K. A., Krampe, R. T., & Tesch-Römer, C. (1993). The role of deliberate practice in the acquisition of expert performance. Psychological Review, 100(3), 363–406. https://doi.org/10.1037/0033-295X.100.3.363
Fanon, F. (1952). Black skin, white masks (C. L. Markmann, Trans.). Grove Press.
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect regulation, mentalization, and the development of the self. Other Press.
Frankl, V. E. (1959). Man’s search for meaning. Beacon Press.
Greenberg, J., Pyszczynski, T., & Solomon, S. (1986). The causes and consequences of a need for self-esteem: A terror management theory. In R. F. Baumeister (Ed.), Public self and private self (pp. 189–212). Springer.
Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery. Basic Books.
Jwaideh, W. (2006). The Kurdish national movement: Its origins and development. Syracuse University Press.
Kohlberg, L. (1969). Stage and sequence: The cognitive-developmental approach to socialization. In D. A. Goslin (Ed.), Handbook of socialization theory and research (pp. 347–480). Rand McNally.
Lazarus, R. S. (1991). Emotion and adaptation. Oxford University Press.
Mieder, W. (2004). Proverbs: A handbook. Greenwood Press.
Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.
Rotter, J. B. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs: General and Applied, 80(1), 1–28. https://doi.org/10.1037/h0092976
Sapir, E., & Whorf, B. L. (1956). Language, thought, and reality: Selected writings of Benjamin Lee Whorf (J. B. Carroll, Ed.). MIT Press.
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1986). The social identity theory of intergroup behavior. In S. Worchel & W. G. Austin (Eds.), Psychology of intergroup relations (pp. 7–24). Nelson-Hall.
Van der Kolk, B. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.
Vygotsky, L. S. (1986). Thought and language (A. Kozulin, Trans.). MIT Press.
