Bandoriya ken an jî bişîrinê li ser giyanê mirov çawa ye?

Bişîrîn, wekî kenekê ji dil an jî tew tebessumekê hêsan, mîna ronahiyekê ye ku giyanê mirov ronî dike. Ew ne tenê hereketekê masûlkeyên rû ye, lê di heman demê de zimanekî gerdûnî ye ku bêyî gotin, bi hêzeke kûr bandorê li ser rewşa derûnî, hestyarî û tew laşî ya mirov dike. Dema ku em dikenin, laş û mêjî bi hev re dans dikin; kîmyaya hundirê me diguhere û ev yek wekî dermanekê xwezayî xebatê dike. Bişîrîn ne tenê rewşa me ya demkî baştir dike, lê di dirêjiya demê de jî dikare jiyana me biguherîne.

Dema ku mirov dikenin, mêjî kîmyasalên wekî endorfîn, dopamîn û serotonîn derdixe, ku ev madeyên xwezayî wekî “hormonên bextewariyê” têne nasîn. Endorfîn êşê kêm dike û hestekê rehetî û şahiyê dide; dopamîn dilxweşiyê zêde dike û me teşwîq dike ku em tiştên erênî bikin; serotonîn jî aramiyê dide û dibe alîkar ku em ji stresê dûr bikevin. Ev kîmyasal bi awayekî xwezayî rewşa giyanê me bilind dikin, mîna ku em di nav wê kêliyê de ji hemû barên cîhanê azad bibin. Mînak, gava tu bi hevalekî re bişîrî an jî fîlmeke komedî temaşe dikî, ew hesta sivikbûnê û bextewariyê ku tu hîs dikî ne tesaduf e; ev encama wê kîmyaya xweş e ku bişîrîn di laşê te de çêdike.

Bişîrîn ne tenê li ser kesê ku diken bandor dike, lê di heman demê de li ser kesên derdora wî jî tesîreke erênî çêdike. Dema tu li yekî dikenî, ev yek wekî neynikekê ye; pir caran ew kes jî bişîrîniya te bersivê dide. Ev têkiliya bêdeng, empatî û têgihîştina hev çêdike, ku ev jî têkiliyên mirovî xurtir dike. Bişîrînek dikare di navbera du xerîban de jî pirekê avabike, mînak di otobusê de an li sûkê, ku tebessumekê biçûk dikare rojeke yekî bi temamî biguherîne. Ev bandora civakî ya bişîrînê diyardeyek gerdûnî ye; bêyî ziman, çand an sînor, bişîrîn dikare dilan nêzî hev bike.

Ji aliyê derûnî ve, bişîrîn dikare wekî amûrekê li dijî stres û xemgîniyê bê dîtin. Di demên dijwar de, tew bişîrînekê bi zorê jî be, dikare mêjî bixapîne û wî bide bawer kirin ku rewş ne ew qas xirab e. Ev yek wekî “terapiya bişîrînê” tê zanîn; lêkolîn nîşan didin ku gava mirov bişîrine, tew bi awayekî ne xwezayî, mêjî dîsa jî hormonên bextewariyê derdixe. Ev tê wateya ku bişîrîn, di rewşên ku em xwe bêhêvî an westiyayî hîs dikin, dikare bibe gavekê yekem ji bo baştirbûna giyanî. Wekî mînak, piştî rojeke dirêj û westîner, ger tu li ber neynikê bişîrînî, dibe ku hîs bikî ku barek ji ser milên te radibe.

Ji hêla laşî ve jî, bişîrîn feydeyên xwe hene. Ew masûlkeyên rû bi kar tîne, ku ev yek dikare çermê rû saxlem û zindî bihêle. Herwiha, bişîrîn tansiyona xwînê kêm dike, pergala parastinê xurt dike û tew dikare êşên laşî sivik bike. Dema ku em dikenin, laş bêhtir oksîjenê digire, û ev yek ji bo xebata organan, bi taybetî dil û mejî, pir girîng e. Lêkolînên zanistî destnîşan dikin ku kesên ku zêde dikenin, bi gelemperî ji yên din dirêjtir dijîn û kêmtir bi nexweşiyên kronîk dikevin.

Di çanda Kurdî de, bişîrîn her tim wekî nîşanekê dilsozî û mêvanperweriyê hatiye dîtin. Di nav civaka me de, dema em mêvanekî pêşwazî dikin an di şevbuhêrkekê de rûdinin, bişîrîn dibe sembola germahî û dilpakiyê. Ev yek ne tenê têkiliyên me xweştir dike, lê di heman demê de di nav giyanê me de jî aramiyekê çêdike. Bişîrîn, di nav demên zehmet de, wekî ronahiyekê di nav tariyê de ye; mîna bîranînekê ye ku jiyan, tew bi hemû dijwariyên xwe, hê jî hêjayî jiyanê ye.

Bişîrîn ne tenê hereketekê biçûk e, lê hêzeke mezin e ku dikare giyanê mirov bilind bike, têkiliyên wî xurt bike û tew jiyana wî dirêjtir bike. Ew wekî dermanekê belaş e ku her kes dikare bikar bîne, bêyî ku hewceyê reçeteyekê be. Ji ber vê yekê, çima em zêdetir nekenîn? Her bişîrînek, gavekê ber bi jiyaneke bextewartir e, û di her kêliyê de, em dikarin vê hêzê bikar bînin da ku xwe û derdora xwe ronî bikin. 

Erhan Hazran