DIMILİ (ZAZAKİ) EDEBİYATI

Daha önce bahsettiğimiz gibi; Emevîler, Abbâsîler ve Kürtlerin yönetimi döneminde, Kurmancî Kürtçesiyle eser yazılmamış olsa da, zamanla durum değişti. XVI. yüzyıl başında, Kürtler ile Osmanlı sultanı I. Selim arasında Safevîler’e karşı ittifak yapılmıştı; Kürt mirleri (beyleri) savaşta Osmanlılara destek verme şartıyla, kendi bölgelerinde bir çeşit bağımsızlık-özerklik kazanmıştılar. Bu özgürlük sonucunda Kürtlerin vatanı önceye göre nisbi bir huzur ve istikrara kavuşmuştu; bu da Kurmancî dilinde edebî eserlerin yazılma şartlarını ve ortamını kendisiyle birlike getirmişti (hazırlamıştı) ki medreselerde Kurmancî Kürtçesi ile eğitim verilmesi bu alanda önemli bir rol oynamıştı. Neticede Kürtçe artık eğitim dili olduğu için, yazı dili de olmuştu, Kürtçe eserler medrese müfredatında eğitim eserleri haline gelmişti ve Kurmancî Kürtçesi ile birçok edebi eser yazılmıştı. Rahatlıkla söylenebilir ki Klasik Kurmancî Kürtçesi Edebiyatı, bu dönemin mahsulüdür.

Klasik Zaza Edebiyatına baktığımız zaman görüyoruz ki Emevîler, Abbâsîler ve Kürtlerin hükümetlerinde Dimilî (Zazaki) lisanında da eser yazılmamış, ki bu anlaşılırdır. Burada şu soru akla geliyor: Kurmanc mirleri Osmanlı ile ittifak yaptığı zaman, acaba bu ittifak içinde Zaza mirleri de yok muydu ki Mirlikler (beylikler) döneminde Kurmancî Kürtçesi gibi Dımıli eserler de yazılsaydı? Bu sorunun cevabı, Dımıli beylerinin varlığı açısından müsbettir (olumludur). Çünkü hem XVI. yüzyıldan önce, hem de daha öncesinde Zaza mirlikleri vardı. Şerefhan-ı Bidlîsî, Şerefnâme adlı eserinde nasıl ki Kurmanc mirleri hakkında bilgiler veriyorsa Zaza (Dımıli) mirleri hakkında da bilgi verir ki bu mirliklerden Mırdasî ve Süveydiler iki büyük konfederasyondu. Mirdasîler Gêl (Eğil), Palu, Çermik’te ve Suveydîler ise Dara Hênî, Çabakçur (Çewlîg) gibi yerlerde hüküm sürüyorlardı. Bu beylikler XVI. yüzyıldan önce kurulmuşlardı ve Kürt–Osmanlı ittifakında Kürt mirlerinin koalisyonunda yer almışlardı.

Bu durumda gerçekten ilginç bir soru ortaya çıkıyor: Dımıli mirliklerinin ve Kurmanc mirliklerinin pozisyonu genel olarak benzer iken, acaba Kurmanc mirlikleri devrinde neden Kurmancî edebiyatı ortaya çıkmış da Dımılî beylikleri içinden Dımılî edebiyatı ortaya çıkmamış? En dikkat çekici nokta şudur ki Palu ve Gêl mirliklerinde bazı eserler yazılmıştır, ancak bu eserler Dimilî ile değil, Osmanlı Türkçesi ile kaleme alınmıştır. Her iki mirlikte de Şerefhan Bedlîsî’nin “Şerefname” adlı eseri Osmanlı Türkçesine çevrilmiştir. Yanî, eğer o dönemki mirliklerde eser verilmişse de, bunlar Dimilî değil, Türkçeydi.

Şüphesiz Türkçe ile yazılmış olması konuyu biraz açıklığa kavuşturuyor. Bu durum, Osmanlı Türkçesi’nin onlar üzerindeki etkisini gösteriyor. Büyük ihtimalle, Palu ve Gêl mirlerinin Osmanlı’nın Diyarbekir valisi (beylerbeyi) ile ilişkilerinin yoğun olması, bu mirlerin Osmanlı devletinin dilini yazıda kullanmasına sebebiyet vermiştir. Hatta, belki onların alimleri Osmanlı Türkçesi ile eğitim yapan Diyarbakır’daki medreselerde okumuşlar ve bu da yazıda Osmanlı Türkçesi’nin kullanılmasına sebep olmuştu. Böylece sonuç olarak bu Dimilî mirliklerinin döneminde, bilindiği kadarıyla Dimilî ile edebî eser yazımı gerçekleşmedi. Öyle anlaşılıyor ki bu bağlamda Kurmanc mirlikleri Osmanlı devletinin etkisinde değildiler.

Dimilî klasik edebiyatı mirlik döneminde ortaya çıkamadı. Dimilî edebî ürünleri ilk olarak, mirlikler döneminden 40–50 yıl sonra yani XIX. yüzyılın sonunda ortaya çıktı. Ayrıca, o dönemde üretilen ilk Dimilî metinleri de Gêl ve Palo gibi mirlik bölgelerinden değildi. Bu alanda verilen iki eser de Diyarbekir hinterlandında yazılmuştır ki bu yerlerden biri Diyarbakır’a bağlı Lice kazasının Hezan nahiyesi olup, diğer yer de Siverek şehridir. Bu iki yer de Dımıli beyliklerinden kalma değildir. Bu nedenle sonuç olarak şunu söylemek mümkündür: Kurmancî edebiyatının gelişmesinde mirliklerin oynadığı rolün aksine; Dimilî mirliklerinin varlığı Dimilî edebiyatının ortaya çıkmasında etkili olmamıştır.

Aşağıda her iki Dimilî şairinden, aliminden de söz edeceğiz ki Dimilî edebiyatı tarihinde ilk kez Dimilî edebî eserleri onların eliyle yazılmıştır. Bu kişiler Mela Ehmedê Xasî ve Osman Efendî yo Babıj’dır.

II. Klasik Zaza Edebiyatının İlk Temsilcileri

A. MELA EHMEDÊ XASÊ

Halk arasında Seydayê Xasi, Xoceyê Xasî veya Melayê Xasî olarak bilinen Mela Ehmedê Xasî, 1862 yılında Lice’nin Hezan köyünde doğdu. Xasî, eğitimine önce Mela Mustafa Xetib’in yanında köyünde başladı, ardından Lice’nin Peçarê köyüne okumaya gitti ve ardından 1902’de Hac İbrahim Efendi’den icazet aldı, Mesûdiye Medresesi’nde öğrenimini tamamlamak üzere Diyarbakır’a gitti. 1909’da Diyarbakır’da muderisliğe başladı ve 1910’da köyü Hezan’ın müderisi oldu. Daha sonra Lice’de müftülük yaptı ancak iki yıl iki ay sonra bu görevinden istifa etti.

Melaye Xasi, Nakşibendi tarikatının halifeliğini Şeyh Abdulkadir Hezani’den almış olsa da, hayatını tarikatın kurallarına göre yaşamamış, sürekli ilim ve irfanla meşgul olmuştur. Seydaye Xasi, Dimili’nin yanı sıra Kürtçe, Kurmanci, Türkçe, Arapça ve Farsça da biliyordu. 1951 yılında Hezanda vefat etmiş ve oraya defnedilmiştir.

Dımıli ( Zazaki ) Edebiyatındaki Yeri

Melaye Xasi, Dimili ( Zazaki ) tarihinde, edebiyatında ilk edebi eser yazan kişidir. Xasi, önemli bir şair olmasının yanı sıra Dimili dilinde bir mevlüt de yazmıştır. Melaye Xasi’nin mevlüdü, Dimili edebiyatı tarihindeki ilk eser ve ilk Dimili mevlüdü olma özelliğini taşır.

Mevlüt el-Hasi ilk olarak 1315/1898 yılında Diyarbakır’da Topoğrafya Matbaası’nda basılmıştır. Ancak bu baskı sadece yaklaşık 400 adet basıldığı için içeriği hızla tükenmiş ve bulunamamıştır. 1985 yılında Molla Zeynelabiddin Amidi, Mevlüt el-Hasi’yi kendi el yazısıyla Diyarbakır’da yeniden yazarak ikinci kez yayımlamıştır. Amidi, bu sayısında Mevlid metninin yanı sıra çeşitli Hasi şiirlerine de yer vermiştir. Bunlar arasında Arapça Akîde üzerine bir şiir (144 beyit), Allah’ın isimleri ve fıkıh konulu iki Arapça şiir, Türkçe bir şiir ve her beyiti Arapça, Farsça, Türkçe, Kürtçe ( Kurmanci ) ve Dimili dillerinde yazılmış mülemma tarzında bir şiir yer almaktadır. Xasênın Zazaca mevludunun ilk iki beyiti

Ez bı bısmillahi iptida kena

Razıqê aman u xasan piya kena

Rebbi, hemd u şikri ancax to rê bê

Kibr u medh u fexri pêro to rê bê

B. OSMAN ES’ED EFENDİ BABIJ

Osman Es’ed Efendi Babij, 1852 yılında Siverekte doğdu. Babası Hacı Eyüb Efendi, Sivereğin eski müftüsüydü. Bab, kabilesinin adıdır ve soyadındaki Babij kelimesi, bu köyle olan akrabalığını gösterir. Siverek Müftüsü Zülfikar Zühdi Efendi’den eğitim aldı ve 1882’de ondan icazet aldı. 1884’te Siverek Mahkemesi’nde üye oldu. 1905’te Siverek Müftüsü Zülfikar Zühdi Efendi’nin vefatının ardından, onun yerine Siverke Müftüsü oldu. Osman Es’ed Efendi, 1929’da vefat etti. Mezarı Siverektedir

Osman Es’ed Efendi, Dimili’nin yanı sıra Kürtçe, Kurmanci, Arapça ve Osmanlıca da biliyordu.

Osman Es’ed Efendi de Mela Ehmedê Xasî gibi bir Dimili mevlüdü yazmıştır. Dimili dilinde eser yazan ikinci kişidir. Ancak, Mela Ehmedê Xasî’nin çağdaşıdır ve eserinin yazılış tarihi genel olarak Xasî’ninkinden sonra değildir. Bu da eserini 19. yüzyılın sonlarında yazdığı anlamına gelir. Mevlüt’ü, Xasi’ninki gibi Diyarbakır’da basılmamıştır. Mevlüt’ü, ölümünden sonra Celadet Ali Bedirhan tarafından Şam’da basılmıştır. Mevlüdünün başlangıcından iki Zazaca beyit.

Bı namey wahirê no ard u azmên

Ki ma dest kerdo no gırwe do rengin

Şima hemdê xwı Allay rê bıyarin

Şew u roj Qapi dê ey dı bınalın

EDEBİYATÊ DIMILİ ( ZAZAKİ )

Dewırdê miran ( began ) dı edebitê Dımıli ( Zazaki ) çı rê nênuşya yo, kes bewniyo tarix ra vineno kı wextê Emewiyan, Ebasiyan u dewrdê Kurmanciyan dı bı Kurmancıya eseri nêameyê nuşten. Behdê coya dewrdê Osmaniyan se sera 16. In serdê cı dı Kurmanciyan u Osmaniyan Sultanê cı Yavuz Selimi miyaveyn dı duştê Safewiyan ra ittifaq vırazyeno miranê ( beganê ) kurmanciyan şertê cı Osmaniyana, welattê xo dı xoseribê, ( özerkibê ) behdê coya, welatê Kurmanciyan kewt sılametin miyan, no awa ya Kurmanciyan zıwandê xo rê zi wêr vızyay, dest pê kerdi eseri zi nuşnay. Medresan dı bı Kurmanciya wenden nuşten kerdı, zıwanê cı hem bı zıwanê wenden hem zi bı zıwanê nuşten, behdê coya bol eserê kurmanci nuşyayê. Kes seno rıhat vazo kı edebiyatê kurmanci yo qlasik no dem dı dest pê kerdo u bol edebi eseri zi nuşyayê, mehsulê nê wextiyê.

Edebiyatê Dımıli ( Zazaki ) yo qlasik kes bewniyo vineno kı wextê Emewiyan, Ebbasiyan dewrê welattê Kurmanciyan dı zıwandê Zazaki ya eseri nênuşyayê, fehm beno kı tiya dı no pers yeno kesi viri, miranê Kurmanciyan wexto kı Osmaniyana itifaq kerdı, ecêb nê itifaqi miyan dı mirê Zazayan zi çınê bi? Wexttê mirekan dı qe zeydê Kurmanci Zazakiya zi eseri çı nênuşyayê? Cıwabê nê persi o wextı begê Zazayan zi nê itifaqi miyan dı bi, hem se sera 16. Dı verê coy zi begina Zazayan bi. Şerefxan Bıdlisi eserdê xo Şerefname dı hem begandê Kurmanciyan ra hem zi begandê Zazayan ra behs keno u mehlumat dano, vano kı begê Zazayan xo miyan dı dı konfederasyonê gırdi vıraşti bi. Nameyê inan mirdasi u sıweydi bi. Mirdasi Gêl ( Egil ) , Palo u Çêrmug dı, Suweydi zi Dara Hêni, Çabaqçur ( Çewlig ) dı hukum kerdê. Nê began verê se sera 16. u dıha verê coy roneyaybi, ittifaqtê Kurmanciyan u Osmaniyan miyan dı ca gırotı bı. Kes wınyeno rastey ser kes fıkıryeno zew pers zi yeno kesi viri. Nê ittifaqi u koalisyoni miyan dı şertê Kurmanciyan u Zazayan zey pê bi êcêb elemeka dewrê mirandê Kurmanciyan dı edebiyatê Kurmanciyan vızya yo meydan nuşyayo, çı begandê Dımıliyan dı edebiyatê Dımıli nêvızya yo meydan nênuşyayo? Kes fehm keno kı Palo u Gêl beglıxeyda cı dı tayn eseri nuşyayê labırê nê eseri zıwandê Dımıliya nê bı Tırkida Osmaniya ameyê nuşten. Hem beglıginda Kurmanciyan dı hem zi beglıxeyda Dımıliyan dı eserê Şerefxan Bidlisi açarna yo Tırkida Osmaniyan ser ek o dewır dı beglıxeyda Dımıliyan dı eseri nuşya yê zi ê bı Dımıli nê bı Tırkiya nuşyayê no awa gırwe dıha beno fehm, eşkera kı tesirê bı Tırki sero ayseno. Tırkiya Osmaniyan ihtimal o gırdo kı Palo u begandê gêliya o wext waliyê Diyarbekıri ( begê began ) a miyaveynê cı weş beno, tesirdê cı dı manenê, no awa kes texmin keno kı beganê Dımıliyan ( Zazayan ) zıwanê dıwêlda Osmaniyan weçina yo, wenden nuşten a xo pa kerda. Beno kı alimê inan zi şiyê Diyarbekır medresan dı wendo, nuşten a cı u wendena cı zi biya Osmanıki. Behde coya kes fehm keno kı beglıxeyda Dımıliyan dı zıwandê Dımıliya edebi eseri nênuşyayê, Begê Kurmanciyan tesirdê Osmaniyan dı nêmendibi, inan ziwandê xo ya eseri nuşnayê. Qlasik edebiyatê zıwandê Dımıli wextê beglıxandı çı heyf kı nênuşya. Behdê coya 1850 Osmaniyan nê beglıxey hewadayê.

DEST PÊ KERDIŞÊ EDEBİYATTÊ DIMILİ ( ZAZAKİ )

Behdê beglıxan hewadayış ya 40 – 50 ser tepiya yanê XIX. Seran dı dest pê keno, mıntıqedê began dı nê nahiyedê Lice Hêzan dı dest pê keno. Mıla Ehmedê Xasi mewlidê nebi bı Dımıli ( Zazaki ) nuşeno. Sêwregı dı zi 1903 dı Osman efendiyo Babız bı Zazaki nuşeno.

EDEBİYATTÊ ZAZAKİ YO QLASİKTI TEMSİLKARÊ YA SİFTEYÊNİ

A. MELA EHMEDÊ XASÊ

Şari miyan dı name yê cı Seydayê Xasi, Xocayê Xasi u Mela yê Xasi vaziyeno, Ehmedê Xasi 1862 dı dewda Lice Hêzan dı Elay dayo, ameyo dınya. Xasi veri dewda xo dı Mıla Xetibi het wenden dest pê kerdı, behdê coya şı zuna dewda Lice Pêçare dı wendı, hıma behdê coya 1902 dı Hac İbrahim Efendi ra icazet geno u şıno Diyarbekır Mesudiye Medresesi dı wendena xo dest pê keno, wendena tepya beno Muderdıris ,1909 dı Diyarbekır dı zi Muderrisin keno u 1910 dı yeno dew da xo Muderrisin keno, beno Muderrisê dewda xo, behdê coya Lice dı muftiyin keno, dı seri u dı mengi tep ya istifa keno. Melayê Xasi teriqate Neqşibendi Şex Abdulkadir Hêzani ra xelifin gırota, labırê heyatê xo bı teriqati nê bı ilmi ser o ravyarna yo.

Dımılki, Kurmanci, Tırki, Erebki, Farıski, zanayê, 1951 dı Hêzan dı wefat kerdo u wıza defın kerdo. Mewlittê Ehmedê Xasi ra dı beyiti.

Ez bı bısmillahi iptida kena

Razıqê aman u xasan piya kena

Rebbi, hemd u şıkri ancax to rê bê

Kibr u mehd fexri pêro to rê bê

OSMAN ES’ ED EFENDİ YO BABIJ

Osman Es’ed Babıj 1852 dı Sêwregı dı Elay dayo. Piyê cı Hacı Eyup Efendi muftiyê Sêwregı verên bı. Bab nameyê qebila da cıyo, Osman Efendi Mıftiyê Sêwregı Zülfikar Zühdi efendi het wendo, 1882 dı ey ra icazet gıroto, 1884 dı mehkemada Sêwregı dı bı yo azayê cı. 1905 dı mıftiyê Sêwregı Zülfikar Zühdi efendi merdıştê cıya tepya, Osman Efendi bıyo müftiyê Sêwregı, 1929 wefat kerdı. Osman ES’ed Efendi zıwanê Dımıli ( Zazaki ) Kurmanci, Erebki u Osnanıki zanayê. Osman Eefendi zey Ehmedê Xasi bı Dımıli ( Zazaki ) ya mewlit nuşto, mewlitê cı behdê mergdê cıya Celadet Ali Bedırxani Şam dı neşır kerdo. Mewlittê ey ra dı beyti.

Bı namey wahirê no erd u azmên

Ki ma dest kerdo no gırwe do rengin

Şıma hemdê xwi Allay rê bıyarin​

Şew u roj qapi dê ey dı bınalın

Kaynakça: Destpêka Edbiyata Kurdi ya Klasik prof. Abdurrahman Adak s. 353

Çıme: Destpêka Edebita Kurdi ya Klasik prof. Adurrahman Adak r. 353