JI JIYANA RESEN A GUNDÎ BER BI JIYANA BAJARVANIYÊ VE
Lêkolînek li ser guherîn, windabûn û pêwîstiya parastina Kurmancî û Kirmanckî
Gava em dixwazin li ser rewşa Kurmancî û Kirmanckî lêkolîn bikin, divê em berî her tiştî dîroka jiyana van zimanan, şert û mercên civakî yên ku di nav wan de pêş ketine û guherînên ku di demên cuda de derbas bûne, baş binirxînin. Ji bo vê yekê, ez bawer im ku dabeşkirina dîroka zimanê xwe li ser du serdemên sereke dikare bibe bingehek girîng ji bo famkirina rewşa îroyîn a zimanê me.
Ev herdu serdem dikarin wiha bên pênasekirin: serdema berî bajarvaniyê û serdema bajarvaniyê; ango serdema jiyana zimanê resen û serdema guherînên mezin ên di avahiya ziman de.
1. Serdema berî bajarvaniyê: Ziman di nav jiyana xwe ya resen de
Berî ku jiyana bajarvaniyê di nav civaka Kurdî de belav bibe, zimanê Kurdî di nav jiyana rojane ya civakê de xwedî cihekî xwezayî bû. Mirov ji sibê heta êvarê bi zimanê xwe diaxivî, dixebitî, fêr dibû, perwerdehî dida zarokên xwe, çîrok û serpêhatî vedigot û zanîna xwe ji nifşekî digihand nifşê din.
Di wê serdemê de ziman ne tenê amûreke ragihandinê bû; ew beşek ji tevahiya jiyana mirovan bû. Peyv, gotinên pêşiyan, gotinên folklorî, stran, helbest, çîrok, gotûbêj û vegotina serpêhatiyan hemû di nav jiyana rojane de cihê xwe hebûn.
Ziman di nav malbatê, gund, eşîr û civakê de bi awayekî xwezayî tê bikaranîn. Zarok bêyî ku hewceyî perwerdehiyeke fermî ya bi zimanê xwe bin, ziman ji dê û bav, kal û pîr û derdora xwe fêr dibûn.
Ev yek nîşan dide ku ziman di nav civakê de xwedî pergaleke xwe ya veguheztina nifş bi nifş bû.
Herçiqas di wê serdemê de perwerdehiya fermî û sazîyên perwerdeyê bi Kurmancî û Kirmanckî tune bûn an jî pir kêm bûn, lê ziman di nav jiyana civakî de saxlem bû. Ji ber ku şert û mercên jiyanê bi bikaranîna zimanê xwe ve girêdayî bûn, mirov di gelek qadên jiyanê de pêdivî bi zimanekî din nedidît.
Bi gotineke din, ziman di nav xwediyên xwe de dijî, pêş dikeve û xwe ji nifşekî digihîne nifşê din.
2. Serdema bajarvaniyê: Destpêka guherînên civakî û zimanî
Bi pêşketina bajarvaniyê, koçberiya ji gundan ber bi bajaran ve, belavbûna perwerdehiya bi zimanên din û guherîna awayê jiyana civakê re, şert û mercên jiyana zimanê Kurdî jî guherîn.
Di vê qonaxê de zimanê Kurdî ket nav têkiliyên nû yên civakî. Mirov ne tenê di nav civaka xwe de dijiyan, lê di dibistan, bazar, dezgehên fermî, kar û qadên din ên jiyanê de bi zimanên cuda re rû bi rû diman.
Di vê navberê de pirsgirêkek mezin derket holê: zimanê me ji perwerdehiya fermî, nivîsandin, rêvebirin û gelek qadên zanistî dûr mabû. Lê zimanên din di van qadên jiyanê de xwedî hêz û îmkanên sazî bûn.
Ev rewş di demekê de ku zimanê Kurdî bêyî piştgirî û parastina sazî di nav civaka bajarî de dimînî, bandoreke mezin li ser bikaranîna wî kir.
Mirov di malê de bi Kurdî diaxivî, lê zarokên xwe di dibistanê de bi zimanekî din perwerde dikir. Di bazar û dezgehên fermî de bi zimanekî din diaxivî, di nivîsandin û xwendinê de jî zimanekî din bikar dianî. Bi vî awayî, Kurdî hêdî hêdî ji hin qadên jiyanê paşde kişiya.
Ev yek tenê guherîneke di awayê axaftinê de nebû; di heman demê de guherîna di şêwaza fikirîn, fêrkirin û veguheztina zanînê de jî bû.
3. Gava ziman bê perwerde bimîne, guherîn çawa pêk tê?
Divê em li ser yek xalê bi taybetî bisekinin: zimanekî ku perwerdehiya bi wî zimanî tune be, di warê peyvsazî, termînolojî, nivîsandin û pêşxistina gotinên nû de bi zehmetiyan re rû bi rû dimîne.
Gava zarokek ji biçûkatiyê ve bi zimanê xwe perwerdehiyê negire, ew di warê zanist, teknolojî, edebiyat, zanînên civakî û qadên din de bi zimanekî din mezin dibe. Piştre, dema ku heman zarok dibe dê an bav, ew jî dibe ku di hin qadên jiyanê de peyv û têgehên zimanê din ji zarokên xwe re veguhezîne.
Ev pêvajo di nav nifşan de dubare dibe û bandora xwe li ser avahiya ziman dike.
Di encamê de, gelek peyvên resen kêm tên bikaranîn, hin têgeh ji bîr diçin û peyvên zimanên din cihê wan digirin. Carinan mirov nikare hinek têgehên rojane bi zimanê xwe rave bike, ne ji ber ku zimanê wî têr nake, lê ji ber ku şert û mercên perwerdehiyê û bikaranîna wî zimanî derfet nedane ku ew têgeh bên pêşxistin û belavkirin.
Divê em vê yekê baş fam bikin: zimanekî ku di qadeke zanistî de termînolojiya wî kêm e, ne zimanekî lawaz e. Ew zimanekî ye ku derfetên pêşketinê jê re nehatine peydakirin.
4. Xerabûna zimanê me an jî encama nebûna perwerdehiyê?
Gava em li rewşa îroyîn a Kurmancî û Kirmanckî dinêrin, em dikarin gelek guherînên peyvsazî, hevoksazî û dengnasî bibînin. Hin peyvên resen ji holê rabûne, hin peyvên zimanên din cihê wan girtiye û di axaftina rojane de jî bandora zimanên din eşkere ye.
Lê divê em di vê mijarê de baldar bin. Her guherîna zimanî ne xerabûn e. Hemû zimanên cîhanê di nav têkiliyên civakî de diguherin, peyvên nû distînin û xwe li gorî pêdiviyên demê nû dikin.
Pirsgirêk ne di guherîna xwezayî ya ziman de ye; pirsgirêk di wê yekê de ye ku zimanekî bê perwerde, bê saziyên piştgir û bê planeke pêşxistinê were hiştin û di encamê de qadên bikaranîna wî teng bibin.
Ji ber vê yekê, divê em cudahiyê di navbera guherîna xwezayî û windabûna hêza ziman de bikin.
Ziman dikare peyvên nû bistîne, lê divê peyvên resen ên wî jî bên parastin. Dikare xwe nû bike, lê divê bingehên xwe winda neke. Dikare bi zimanên din re têkiliyê deyne, lê divê di vê têkiliyê de nasnameya xwe biparêze.
5. Kurmancî û Kirmanckî: Du beşên mîrateya zimanî ya me
Gava em behsa zimanê Kurdî dikin, divê em Kurmancî û Kirmanckî jî di heman çarçoveya lêkolînê de binirxînin. Herdu jî xwedî dîrok, çand, folklor, edebiyat, peyvsazî û taybetmendiyên xwe ne.
Ji bo famkirina rewşa îroyîn a wan, divê em lêkolînên berawirdî bikin. Divê em binêrin ka berî bajarvaniyê peyvên wan çawa dihatin bikaranîn, di serdema bajarvaniyê de çi guherîn pêk hatin û bandora perwerdehiya bi zimanên din çawa li ser herduyan bû.
Em dikarin van pirsan bikin:
– Di nav jiyana gundî de kîjan peyv û têgehên resen hebûn ku îro kêm tên bikaranîn?
– Di navbera nifşên kal û pîr, dê û bav û zarokên îroyîn de çi cudahiyên zimanî hene?
– Kîjan peyvên zimanên din cihê peyvên resen girtine?
– Koçberî û bajarvaniyê çiqas bandor li ser hevoksazî û awayê axaftinê kiriye?
– Nebûna perwerdehiya bi Kurmancî û Kirmanckî çawa bandor li ser pêşketina wan kiriye?
– Em çawa dikarin peyvên resen berhev bikin, wan binirxînin û vegerînin nav jiyana rojane?
Ev pirs dikarin bibin bingeha lêkolîneke zanistî û berfireh.
6. Ji bo zimanê xwe çi bikin?
Ger em dixwazin Kurmancî û Kirmanckî ji nifşên pêşerojê re veguhezînin, divê em zimanê xwe tenê wekî zimanê malê û axaftina rojane nebînin. Divê em wan bînin nav dibistan, zanîngeh, pirtûkxane, çapemenî, zanist, teknolojî û qadên nû yên ragihandinê.
Divê peyvên resen bên berhevkirin, ferhengên zanistî bên amadekirin, rêzimana zimanê me bê pêşxistin û nivîsandina bi zimanê me bibe beşek ji jiyana rojane.
Her wiha divê em ji kal û pîrên xwe re guh bidin. Di gotinên wan de gelek peyv, têgeh û awayên vegotinê hene ku dibe ku nifşên nû êdî wan nizanibin. Ger em van mîrateyên zimanî îro tomar nekin, dibe ku sibê dereng be.
Ziman bi tenê bi gotinên me yên derbarê hezkirina wî de namîne; ziman bi xwendin, nivîsandin, perwerde, lêkolîn û bikaranîna rojane dijî.
Encam: Divê em dîroka zimanê xwe baş fam bikin
Ez bawer im ku ji bo famkirina rewşa îroyîn a zimanê me, divê em dîroka wî li gorî guherînên civakî û jiyana mirovan binirxînin. Dabeşkirina serdema berî bajarvaniyê û serdema bajarvaniyê dikare alîkariya me bike ku em bibînin zimanê me di kîjan şert û mercan de xurt maye û di kîjan qonaxan de bi zehmetiyan re rû bi rû bûye.
Lê divê em vê dabeşkirinê wekî çarçoveyeke lêkolînê bibînin, ne wekî encameke bê guherîn. Ji ber ku bajarvaniyê bi xwe ne sedema xerabûna ziman e; lê dema ku bajarvaniyê bi nebûna perwerdehiyê, koçberiya mecbûrî, bêparastinî û serdestiya zimanên din re tê cem hev, dikare bibe sedem ku zimanê xwe yê resen hêdî hêdî ji gelek qadên jiyanê were dûrxistin.
Pirsê sereke ev e: Ma em dixwazin zimanê xwe tenê di malê de biaxivin, an jî dixwazin ew ziman bibe zimanê zanînê, perwerdehiyê, zanistê û nifşên pêşerojê?
Ger bersiva me ya vê pirsê erênî be, divê em ji niha ve dest bi kar bikin. Divê em zimanê xwe binirxînin, lêkolîn bikin, peyvên wî berhev bikin, binivîsin û ji nifşên nû re veguhezînin.
Ji ber ku ziman tenê mîrateya bav û kalan nîne; ew berpirsiyariya me ya li hemberî nifşên pêşerojê ye.
Kemal Erdînç
Gotara berê: Komara kurdî ya 1946ê – avabûn û ruxîna wê
Gotara piştî: Ma Di Vê Serdemê De Çîrok Hîn Jî Pêwîst in?
Gotarên Têkildar
Dengê G – peydabûn, guherîn û ketina wî
DENGÊ DUBARE (GEMÎNASYON) DI KURDÎ DE
