Şeytan çima hatiye xuliqandin?

Pirsên li ser çima şeytan hatiye xuliqandin, bi gelemperî di çarçoveya baweriyên olî, bi taybetî di Îslam, Xiristiyanî û Cihûtiyê de tên nîqaşkirin. Ji ber ku pirs bi kurdî ye, ez ê bi zimanekî zelal û hêsan, bi giranî li gorî perspektîfa Îslamê, vê mijarê rave bikim, lê her wiha behsa nêrînên giştî yên olî yên din jî bikim. Girîng e ku em zanibin ev mijar di nav tefsîr û nîqaşên olî de cihêreng tê şîrovekirin.

Di Îslamê de, li gorî Quranê û hedîsan, şeytan (ku bi navê Îblîs jî tê zanîn) ji cinan hatiye xuliqandin, ne ji milyaketan, wekî ku hin kes bawer dikin. Di Quranê de, di sûreyên wekî Sûreya Al-Hîcr (15:26-27) û Sûreya Al-Baqara (2:34) de tê gotin ku Îblîs ji agir hatiye afirandin û berî ku Adem (mirov) bê xuliqandin, ew jixwe hebû. Lê çima Xwedê şeytan xuliqand? Ev pirs bi felsefeya olî û armanca jiyana mirovî ve girêdayî ye.

Li gorî baweriya Îslamê, Xwedê her tişt bi hikmetekê diafirîne. Şeytan ne wekî “xirabiyek serbixwe” hatiye xuliqandin, lê wekî beşek ji plana Xwedê ya ku mirov di ceribandinekê de be. Şeytan di Quranê de wekî “dijminê mirov” tê binavkirin (Sûreya Fatir 35:6). Armanca wî ev e ku mirovan bi rêyên cûda bixe ceribandinê, wan ji rêya rast dûr bixe, û îradeya wan a azad bê ceribandin. Xwedê di Quranê de di Sûreya Sad (38:82-83) de destûr dide Îblîs ku heta roja qiyametê mirovan bixe ceribandinê, lê ev destûr di çarçoveya îradeya Xwedê de ye. Ev yek nîşan dide ku hebûna şeytan ji bo ceribandina bawerî, sebir û biryargirtina mirovan e. Mirov bi xêra vê ceribandinê dikare xwe bi xweşî an xirabîyê hilbijêre, û ev hilbijartin wî di rêya giyanî de bi pêş dixe.

Ji aliyê din ve, di felsefeya Îslamê de, hebûna xirabiyê (ku şeytan sembola wê ye) ji bo têgihiştina qîmeta qenciyê pêwîst e. Bêyî xirabî, mirov nikare qenciyê bi awayekî kûr binase an jê re şikir bike. Şeytan wekî amûreke ceribandinê tê dîtin ku mirovan teşwîq dike ku bi îradeya xwe li hember xwestekên neyînî bisekinin û nêzî Xwedê bibin. Mînakî, dema mirov li hember fîs û fîtên şeytan (wesweseyên wekî xwestekên nebaş an gunehan) li ber xwe dide, ev yek bawerî û exlaqê wî bihêz dike.

Di Xiristiyaniyê de jî, şeytan (bi navê Şeytan an Lusîfer) wekî milyaketekî ku li hember Xwedê serî hildaye tê dîtin. Li gorî vê baweriyê, wî serhildan kir û ji ber vê yekê ji bihuştê hate avêtin. Armanca hebûna wî jî bi piranî wekî ceribandina baweriya mirovan tê şîrove kirin. Di Cihûtiyê de, nêrîna şeytan hinekî cuda ye; ew zêdetir wekî “sınayıcı” tê dîtin ku di bin kontrola Xwedê de kar dike, ne wekî hêzeke serbixwe ya xirab.

Lêbelê, ev pirs di nav teolog û fîlozofan de jî nîqaşên kûr derxistiye. Hin kes dipirsin: “Ger Xwedê hemû tişt dizane û bi hêz e, çima destûr da ku şeytan hebe?” Bersiva vê yekê bi gelemperî bi îradeya azad a mirov ve girêdayî ye. Xwedê mirovan bi îradeya azad xuliqandiye da ku ew bi xwe biryarên xwe bidin, û hebûna şeytan vê azadiyê ceribandinê dike. Bêyî ceribandinê, qencî û bawerî bêwate dimîne, ji ber ku mirov bêyî alternatîf nikare hilbijartinekê bike.

Bandora şeytan jî ne bê sînor e. Di Îslamê de, Quran di Sûreya Al-Nas (114) de mirovan teşwîq dike ku ji weswesê şeytan xwe bi Xwedê biparêzin. Ev nîşan dide ku mirov bi dua, bawerî û exlaqê xweş dikare li hember şeytan bisekinî. Şeytan hêzeke ku mirov mecbûrî gunehan bike nîne; ew tenê wesweseyan dide, lê biryara dawî ya mirov e.

Li gorî baweriyên olî, şeytan ne wekî “xirabiyek bê armanc” hatiye xuliqandin, lê wekî beşek ji plana Xwedê ya ku mirovan di ceribandinekê de bihêle. Hebûna wî ji bo ceribandina îradeya azad, bihêzkirina bawerî û têgihiştina qîmeta qenciyê ye. Her çend nîqaşên li ser vê mijarê cûda bin jî, di Îslamê de giranî li ser wê yekê ye ku mirov dikare bi bawerî û xebatê li hember bandorên şeytan bisekinî û rêya rast hilbijêre.