Kürt Gazeteciliğinin Gelişim Evresi

Kürdistan Gazetesi  (22 Nisan 1898 – 14 Nisan 1902)

 

Tarihte İlk Kürtçe gazete olan Kürdistan Gazetesi 22 Nisan 1898’de Mısır’ın başkenti Kahire’de, El Hilal matbaasında Bedirhan ailesinin önde gelen üyelerinden Mıkdad Mithat Bedirhan tarafından yayımlanmıştır. 15 günde bir yayımlanan gazete toplam 31 sayı çıkmıştır. Gazetenin yayın amacı gazetenin ilk sayısında Kürtleri uyandırmak, sanat ve geliştirmeye özendirmek olarak belirtilmiştir.  14 Nisan 1902’de 31. Sayısından sonra yayın hayatına son veren gazetenin sayılarının çoğu Kahire’de; bazıları Cenevre’de bazıları da Falkstone’da basılmıştır.

 

          Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi ( 5 Aralık 1908 )

 

Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi 5 Aralık 1908’de İstanbul da yayımlanır. Gazetenin ön kapağında gazetenin dini, ilmi, siyasi, edebi, içtimai bir gazete olduğu belirtilir.   Gazetenin sorumlu müdürü, Pîrêmerd yani gerçek adıyla Süleymaniyeli Tevfik Bey’di. Başyazarı ise Diyarbakırlı Ahmet Cemil’dir.  Gazeteden önce Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti kuruldu ve gazete aynı adı taşıyan Cemiyeti’nin yayın organıdır. Kürt Teavün ve Terakki gazetesi aynı zamanda bir dergi biçimindeydi. Bu gazetenin isminin anlamı “Kürt yardımlaşma ve ilerleme gazetesi” idi.

 

Bu gazete haftada bir yayınlanıyordu ve en az 9 sayı çıkardığı bilinir. Bu gazetenin 9. Sayısı 30 Ocak 1919 tarihlidir. Kürt Teavün ve terakki Cemiyeti’nin tüzüğünde Türkçe ve Kürtçe haftalık bir dergi yayımlanacağı belirtilmiştir. Gazetede Kurmanci lehçesinin yanı sıra ilk kez bir gazetede Sorani lehçesi ile yazılar yazılıyor ve yayınlanıyordu. Gazete yasak olmadığından İstanbul ve diğer bölgelerde kolayca yayılabiliyordu.

 

 Kürt Teavün ve Terakki Gazetesine yazı yazan yazarların başında Diyarbakırlı Ahmet Cemil Bey, Motkili Halil Hayali, Babanzade İsmail Hakkı Bey, Süleyman Nazif, Diyarbakırlı Mazharzade Mazhar, Erzincanlı Hamdi Süleyman, Haydarizade İbrahim Efendi, Hüseyin Paşazade Süleyman, Mahmud Muin, Malatyalı Bedri, Molla Said – i Kürdi ( Büdiüzzaman ), Seyyid Abdulkadir, Süleymaniyeli Fethi, Süleymaniyeli M. Tevfik, Süleymaniyeli Seyfullah gibi yazarlar yazılar yazmışlardır. Ayrıca Kürtçe Yazıları yayımlananlar arasında ise Bediüzzaman Molla Said – i Kürdi ( bedi’uzzaman Se’îdê Kurdî ), Ercişli Seyyah Ahmet Şevki ( Seyyah Ehmed Şewqî ), Halil Hayali ( Xelîl Xeyalî ), Mihemed Tahir Ciziri, Süleymaniyeli Tevfik ( Tewfîq ) gibi kişiler bulunmaktadır. Bu gazete 1998 yılında M. Emin Bozarslan tarafından İsveç’te basımı gerçekleştirildi.

 

          Peşkeftîn Gazetesi ( 8 KASIM 1919 )

 

Peşkeftin Gazetesi 8 Kasım 1919 yılında ilk sayısı Irak’ın, Süleymaniye kentinde çıktı. Bu gazete 27 Temmuz 1922 yılına kadar haftalık olarak yayımlandı. Peşkeftin Gazetesi toplam 118 sayı basıldı.

 

            Riya Teze Gazetesi ( 1930 )

 

 Riya Teze Gazetesi Ereb Şemo ve Süryani asıllı İshak Maragulov’un girişimleriyle 1930 yılında devlet çatısı altında Ermenistan’ın başkenti Erivan’da Kürtçe olarak yayın hayatına başlar. Gazete kuruluşundan 1937 yılına kadar Latin Alfabesi ile yayın yapar. Daha sonra 1955’ten 2000 yılına kadar Sovyet Kiril Alfabesini kullanan Gazete 2000 yılından sonra tekrar Latin Alfabesiyle yayınlarına devam eder. Gazetenin amacı: Kürtler arasında okuma yazma oranını yükseltmektir. Kürtler arasında gazeteyi yönetip, çekip çevirecek kimse olmadığından, Kevork Paris, Hraçya Koçar ve Haruçi Mıgırdıçyan, dönemin Komünist Sovyet yönetimi tarafından gazetenin başına getirilir. Paris, Koçar ve Mıgırdıçyan Kürtçeyi anadilleri kadar bilen ve bu dili ustalıkla kullanan üç Ermenidir. Bunların 4 Yıllık editörlüğünden sonra, gazetenin yönetimi gerçek sahiplerine yani Kürtlere devredilir. 1934 – 1937 döneminde gazetenin başındaki ilk Kürt ismi Cerdoyı Genco’dur.

 

1937 Stalin dönemidir ve Kafkasya’daki Kürtlerin önü tıkatılır. Buradaki Kürtlerin Dil, kültür ve müzikleri yasaklanır. Riya Teze Gazetesi de bundan payını alır ve kapatılır. 1955 yılına kadar kapalı kalır. Bu tarihten itibaren durumun normalleşmesi sonucu Riya Teze Gazetesi 18 yıllık suskunluktan sonra okuyucusuyla tekrar buluşur. 1955’ten 1989 yılına kadar bu gazeteyi Miroyı Esed yönetir. Daha sonra yaklaşık bir buçuk sene Titalı Efo gazetenin başı olarak görev alır. 1991 yılından günümüze kadar ise Emerikı Serdar gazetenin baş redaktörü ve yöneticisidir.

 

Riya Teze Sovyetler Birliği döneminde çıkan tek ‘Kürtçe’ gazete idi. 1994 yılına kadar haftada iki kez basılıyordu. Daha sonra ekonomik nedenlerden dolayı ayda bir basılmaya başlandı. Gazetenin sayfa sayısı dörttür. Sovyetler Birliği’nin yıkıldığı 1990 yılına kadar, Sovyet sınırları içerisinde basımı ve dağıtımı serbestti. Riya Teze Gazetesi Ermenistan ve bütün Sovyetler Birliği sınırları içerisinde dağıtımı yapılan tek Kürtçe gazete idi. Gazete ayrıca Avrupa, Kanada ve ABD’ye de ulaştırılıyordu. 4000 adet basılan gazetenin tamamı abone sistemi ile dağıtıyordu.

 

Riya Teze, Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra sadece Ermenistan’da basılıp dağıtılıyor. Tiraj ise 500 e düşmüş. Emerîkê Serdar, 500 gazeteyi de köylerde Kürtlere ‘bedava’ dağıttıklarını belirtiyor. Bu işi ise gazetenin muhabiri olan Mirazı Cemal tarafından yapılıyor. Gazete çalışması 4 kişi tarafından yürütülüyordu; Emerîkê Serdar (Genel Yayın Yönetmeni-Redaktör), Grîşayê Memê (Redaktör Yardımcısı), Rizganê Cango (Sekreter) ve Mirazê Cemal (Muhabir-Dağıtımcı).

 

Bu gazete Kürt basın hayatında en uzun ömürlü olan gazetedir. Riya Teze Gazetesine çeşitli yıllarda yazı yazanlar Haciyı Cindi, Eminı Evdal, Kaçakhı Miraz, Şekiroyı Khidoyı Mihoyan, Mikayilı Reşid, Keremı Seyad, Aliyı Evdirehman, Tital Muradov, Hesenı keşeng, Babayı Keleş vb daha birçok yazar.

 

            Roja Nû Gazetesi ( 1943 – 1946 )

 

Roja Nû gazetesi 1943 – 1946 yıllarında Beyrut’ta yayınlanır. Bu gazetenin sahibi ve sorumlu müdürü Kamuran Ali Bedirhan’dır. Bu haftalık siyasi gazete 73 sayı çıkartıldı. Her hafta düzenli yayınlanmamıştır. Bazen 15 günde bir, bazen de iki tane birlikte yayınlandığı oluyordu. Bazı sayıları Kürtçe-Fransızca ve bir tanesi yalnız Fransızca yayınlandı. Gazetede Kürt folkloru ve edebiyatına da yer verilir. II. Dünya savaşı sonrasında Demokrasi cephesi denilen İngiltere, Fransa, Sovyet Birliği devletlerinden yana tavır alır. Savaşa ABD de katılınca, Amerikan toplumuna ilişkin yazılar yazılır. Roja Nû Gazetesinin amacı:Kürt Edebiyatını ve Folklorunu geliştirme, Kürt Halkının sesini her yere duyurmaktır. Roja Nû Gazetesinde Celadet Bedirhan, Osman Sabri, Hasan Hişyar, Kadri Can, Reşid Kürd vb yazarlar yazılar yazmışlardır. Bu gazete 1986 yılında isveç’in Uppsala kentinde yeniden toplu basımı yapılmıştır.

 

           Roja Newê Gazetesi ( 15 Mayıs 1963 )

 

Roja newê gazetesi 15 Mayıs 1963 yılında İstanbul’da yayın hayatına başladı. Kürtçe Türkçe çıkan aylık siyasi ve edebi gazetedir. Kaç sayı çıktığı bilinmeyen gazetenin imtiyaz sahibi Doğan Kılıç Şıhhesenanlı, sorumlu yazı işleri müdürü Halil Kılıçkaya ve genel yayın yönetmeni ise Hasan Buluş’tudur. Bu gazetede Kürtçenin Dımıli (zazaki ) lehçesiyle yazılar yer aldı. Daha çok Kürtlerin kültür yaşamını konu alan yazılarıyla dikkat çeker. Gazeteye Abdurrahman Efhem Dolak, selim Hangül, Zülküf Karahan ve Doğan Kılıç Şıhhesenanlı gibi dönemin kürt aydınları yazılar yazmaktaydı.

 

            Ayrıca yukarıda saydığımız gazete ve dergilerin dışında; kürt basın ve yayınında değişik dergi ve gazetelerde çıkmıştır. Bu gazete ve dergiler şunlardır.

 

            Rojê Kurdistan (Kürdistan Güneşi) 1922-3 yılları arasında 15 sayı, Bağdat’da 1973’te Cemal Hıznıdar tarafından yeniden basıldı.1922’de Haftalık Bangê Kurdistan ( Kürdistan’ın Çağrısı) 14 sayı, 1923’de Bangê Haqq ( Gerçeğin Çağrısı Şeyh Mahmud’un resmi gazetesi, 3 sayı) ve Umidi İstiklal ( Bağımsızlık Umudu, Refik Hilmi 25 sayı) yayımlandı. 1925-26 yıllarında Salih Zeki Sahipkıran’ın Kürtçe, Arapça ve Türkçe yayınladığı Diyarê Kurdistan ( Kürdistan Ülkesi) 16 sayı çıkarıldı. 1924-26 da resmi bir yayın olan haftalık Jıyanewe ( Diriliş) 56 sayıdan sonra Jiyan ( Yaşam) adını alarak 1936-38 de 556 sayı çıktı. 1938 de Salih Kuftan’ın Zanısti Dergisi (Bilim) birkaç sayı çıkarmıştır. Belediyenin yayımladığı haftalık Zıman (Dil) 1937-39 yıllarında 70 sayı boyunca yayın hayatını sürdürdü. [1]  

 

            Revanduz’da ise Hüseyin Huzni Mikriyani’nin Zari Kurmanci (Kürt Dili) 1926-32 arasında 30 sayı yayınlandı. Bağdat da İbrahim Ahmed’in yönettiği Gelawêj (Sirius, 1939-49) İngiliz Büyükelçiliği ve Tevfik Vehbi’nin çıkardığı Denge Geti-yi Teze (Yeni Dünyanın Sesi) önemlidir. İran’da Kürdistan (Resmi Gazete, 1945-46, 113 sayı) ve aynı adla bir de edebiyat dergisi (16 sayı), Lahican’da ise Şeyh Mahmud’un oğlu Şeyh Latif 3 sayılık süren Niştiman’ı (Anayurt) yayımladı.[2]

 

            Bağdat’ta 1948-9 arasında Alaattin Sucadi Nizar (Kaya 22 sayı) ve Hafız Mustafa Gazi ise 1957-63 arasında Hêwa (Umut, 36 sayı) çıkarttı. Erbil’de de 1954-60 arasında Gew Mukriani iki ayda bir çıkan Hetaw’ı (Güneş, 118 sayı) yayımladı. Kerkük’te Raygel (Kamuoyu, 34 sayı, 1959-62); Azadi (Özgürlük, 1959-61, 56 sayı) adlı yayınlar görüldü. Süleymaniye’de öğretmenler sendikası aylık Bılêsê’yi (Alev, 1959-60, 10 sayı) yayınladı. 1960’ta yayın hayatına atılan Rojê Newe ( Yeni Güneş) 18 sayı sürdü. Komünist siyasi ve edebiyat gazetesi Birwa (İnanç) Temmuz 1960’dan Ocak 1963’e kadar 59 sayı yayımlandı. Bağdat’ta D.K.P’nin Xebat (Çalışma) 1959-61 arasında 462 sayı çıktı. Tarım Bakanlığı da Arapça ve Kürtçe olarak 1956-59 arasında Çareser kırdınij kışt û kal’i (21 sayı), Oryantasyon Bakanlığı ise Iraqe nuwe’yi (24 sayı) yayınladı. 1960 yılında avukat Omer Huwaizi demokrat siyasi gazete Dengê Kurd’u (69 sayı) yayınladı.[3]

 

            Tahran’da İran hükümetinin nezaretinde Mayıs 1959’dan Mayıs 1963’e kadar yayınlanan Kurdistan (205 sayı) yayımlandı. Erbil Belediyesi 1962-63 yıllarında Hewlêr adlı gazeteyi 76 sayı bastı. Bağdat’ta 1964’de tütün idaresinin yayınladığı ilk dönemlik dergi olan Tutın yayın hayatına başladı. Ayrıca 1967’de Salih Yusufi Bırayeti (Kardeşlik) gazetesini kurdu. Türkiye’de Türkçe ve Kürtçe olarak yayınlanan Dicle û Fırat 1962-63 (İstanbul, 8 sayı), Deng (1963, 4 sayı) ve Dengê Teze (Yeni Ses, 1966 4 sayı) yayımladı.[4]

 

            Ayrıca Süleymaniye’de Bırayeti (1971-2, 18 sayı); Deng-i mamosta (Öğretmenin Sesi, 7 sayı), 1971’den itibaren Piremerd’in kurduğu gazetenin devamı olan Jin ve 1972’den itibaren de aylık Êstêre (Star) yayın hayatına başladı. Bağdat’ta yayınlanan Bırayeti, günlük Ta’axi’nin (1970-1, 18 sayı) ekiydi. 1970’den itibaren Filateli Klubü Gêti-i pûl (Pul Dünyası) adlı Arapça, Kürtçe ve İngilizce yayını çıkardılar. Sendikalar Konfederasyonu’nun resmi organı Hışyar-i Krêkaran (İşçilerin Uyanışı) Aralık 1972’deki 189. Sayısından başlayarak Kürtçe bir bölüme yer verdi.[5] Bunların dışında genel yayın yönetmenliğini Belediyeler Başkanı İhsan Şirzad’ın yaptığı bir bölümü Arapça olan 800 sayfalık büyük bir ciltten oluşan yıllık The Journal of the Kurdısh Academy yayınlandı. İran’da ise İran hükümetinin aylık yayını olarak 1971’den 1978’e kadar düzenli olarak yayınladığı Rêka Yekiti (Birlik Yolu) yayınlanmıştır. [6]

 

            Bunların dışında farklı ülkelerde yayınlanan bazı gazete ve dergilerde bulunmaktadır. Bunlar 1949’da Fransızca yayınlanan Dengê Kurdistan (Kürdistan’ın Sesi) K.D.P’nin yayın organıdır. 1958 ‘de Avrupa’da ki Kürt öğrenci Birliği her yıl Kürtçe ve Latin harfleriyle Kürdistan’ı çıkarmaktadırlar. Aynı grup 1963-5 arasında Hivıya Welêt’i (Anayurt Umudu) bazı yıllık sayılarını 1965-7 arasında Çiya’nın (Dağ) bazı sayılarını yayınlamıştır.[7]    

 

[1] V. Minorsky, Kürtler ve Kürdistan, İstanbul 2004,s.189

[2] V. Minorsky, a.g.e, s.190

[3] V. Minorsky, a.g.e, s.191

[4] V. Minorsky, a.g.e, s.191

[5] V. Minorsky, a.g.e, s.191

[6] V. Minorsky, a.g.e, s.192

[7] V. Minorsky, a.g.e, s.192