Kronolojîya Serdema Xîlafeta Hz. Elî (r.a.) (656–661 p.Z.), ku yek ji serdemên herî girîng û tevlihev ên dîroka Îslamê ye, bi awayekî rêzkirî û bi qonaxên xwe yên sereke bi vî rengî ye:
1. Hilbijartina Hz. Elî û Destpêka Serdemê (656)
Hezîrana 656 (Zilhîce 35):
Piştî şehadeta Hz. Osman (r.a.), sehabe û pêşengên Medîneyê li ser xîlafetê lihev kirin û Hz. Elî wekî xîlafê çaremîn hate hilbijartin.
Tîrmeha 656:
Hz. Elî ( r.a) dest bi guhertinên îdarî û siyasî kir; Waliyên ku di serdema berê de hatibûn tayînkirin guhert û li şûna wan kesên nû bi cih kir da ku edalet û pergala Hz. Omer û Ebû Bekir vegerîne.
2. Tevliheviya Cemelê (Şerê Cemelê) (656)
Cotmeha 656:
Hin sehabe û rayedar (wekî Hz. Eyşe, Talha b. Ubeydullah û Zubeyr b. El-Evwam) xwestin ku kujerên Hz. Osman yekser bên cezakirin. Ji ber ku di rewşa aloz a wê demê de cezakirina bilez ne mimkun bû, alozî derket.
Mijdara 656 (Cumadîyezin 36): Şerê Cemelê li nêzî Basrayê qewimî. Di vî şerî de Hz. Eyşe li ser devekî bû (navê “Cemel” ji vir tê). Hz. Elî ( r.a) serfiraz bû; Talha û Zubeyr şehîd bûn, û Hz. Eyşe bi rêzgirî hat şandin Medîneyê.
3. Veguhastina Paytext û Têkoşîna bi Muawiye re (656–657)
Zivistana 656-657:
Hz. Elî ( r.a) ji ber sedemên jeopolîtîk û stratejîk paytexta xîlafetê ji Medîneyê bir Kûfeyê (Îraqa îroyîn). Kûfe bû navenda operasyonel a leşkerî û siyasî ya serdemê.
Destpêka 657:
Hz. Elî ( r.a) name şand bo Muawiye b. Ebî Sufyan (waliyê Şamê) û daxwax kir ku beyeta wî bike da ku yekîtiya Îslamê pêk were. Muawiye bi hinceta ku qatilên Hz. Osman nehatine girtin beyet nekir û amadekariyên şer kir.
4. Şerê Siffînê û Bûyera Tehkîmê (657)
Havîna 657 (Sifera 37): Artêşa Hz. Elî ( r.a) û artêşa Muawiye li qada Siffînê (li qeraxa çemê Feratê) hatin beramberî hev. Şer bi mehan domiya.
Tîrmeha 657:
Gava aliyê Muawiye di şerî de têk diçû, wan Qur’an xistin ser serê nîzayan û banga “Tehkîmê” (çareseriya li gorî Qur’anê) kirin. Hz. Elî xwest şer bidomîne, lê ji ber zexta hin hêzên di nava artêşa wî de, ew neçar ma ku tehkîmê qebûl bike.
Sibeha 658 (Sibata 58):
Hevdîtinên Tehkîmê li Dûmetülcendelê pêk hatin. Ebu Musa El-Eşarî (wekîlê Hz. Elî) û Amr b. El-As (wekîlê Muawiye) di muzakereyan de li hev nekirin û rewş bêçare ma.
5. Derketina Xariciyan û Şerê Nehrewanê (658)
Adara 658:
Komeke ku di nava artêşa Hz. Elî ( r.a) de bû û li dijî biryara tehkîmê derketibû (“La hukme illa lillah”-لا حكم إلاالله digotin), ji Hz. Elî ( r.a) qut bûn û bûn grûpa yekem a Xariciyan (الخورج). Ew li Nehrewanê bi cih bûn û dest bi tevgerên tundkariyê kirin.
Tîrmeha 658:
Hz. Elî ( r.a) artêşa xwe re çû ser Xariciyan û di Şerê Nehrewanê de ew têk birin. Lê belê, ev yek bû sedem ku nakokiyên navxweyî yên di nava dewletê de hîn kûrtir bibin.
6. Winda Kirina Misirê û Têkçûna Siyasî (658–660)
658–659:
Muawiye hêzên xwe şand Misirê û waliyê Hz. Elî ( r.a) Muhammed b. Ebu Bekir, têk bir. Misir ket bin kontrola Muawiye. Bi vî rengî, herêmên mîna Şam û Misirê bûn yek li dijî Kûfeyê.
659–660:
Li herêmên sînorî (Îran, Hîjaz û Yemen) êrîşên alîgirên Muawiye çêbûn. Hz. Elî ( r.a) neçar ma ku bi piranî bi parastina herêmên xwe re mijûl bibe.
7. Şehadeta Hz. Elî (661)
Kanûna Paşîn / Çileya 661 (Remezana 40 hîcrî):
Sê kes ji Xariciyan (Ebdurrehman b. Mulcem, Berik b. Ebdullah û Amr b. Bekir El-Temîmî) li bajarên Kûfe, Şam û Fûstatê biryar dan ku Hz. Elî ( r.a) Muawiye û Amr b. El-As bikujin da ku “arêşa misilmanan ji serokên fitneyê xilas bikin.” Tenê sûîqasta li dijî Hz. Elî serketî bû.
21ê Çileya 661 (19 an 21ê Remezanê): Ebdurrehman b. Mulcem di dema nimêja sibehê de li Mescidiya Kûfeyê bi şûrê jehrî lê da. Hz. Elî çend roj piştî vê birîndariyê, di temenê 63 salî de çû ber dilovaniya Xwedê û li Kûfeyê hate veşartin.
Encam
Bi şehadeta Hz. Elî ( r.a) re, serdema Xîlafeta Raşîdîn nêzîkî bidawî bû. Kurê wî Hz. Hasan (r.a.) ji bo demekî kurt bû xelîfe, lê ji bo pêşîgirtina li xwînrijandina navxweyî û yekîtiya misilmanan, di sala 661 de (Salê Cemaetê) xîlafet da destê Muawiye b. Ebî Sufyan û bi vî awayî Serdema Xanedana Umeviyan dest pê kir.
MED.ZAN, Medrese Zanîngeh
Gotara berê: Gun
Gotara piştî: Ma tu dikarî berhevkarîya folklorê bikî?
Gotarên Têkildar
Feydeyên Şikirkirinê – Mele Elîyê Şoşikî
Tewhîdname – Mele Mihammed Bêcirm
Peyama Qur’anê: Ehsen-i Teqwîm:Însan

