{"id":5455,"date":"2016-02-13T11:48:57","date_gmt":"2016-02-13T09:48:57","guid":{"rendered":"http:\/\/candname.com\/?p=5455"},"modified":"2016-03-18T08:23:21","modified_gmt":"2016-03-18T06:23:21","slug":"kurdistandaki-kent-sakinleri-turk-mudur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=5455","title":{"rendered":"K\u00fcrdistan\u2019daki Kent Sakinleri T\u00fcrk m\u00fcd\u00fcr?"},"content":{"rendered":"

Bir \u00e7oklar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesini \u00f6nemli bir sorun olarak i\u015fgal eden bu konuya ili\u015fkin birka\u00e7 s\u00f6z yazmay\u0131 \u00e7oktan beri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcm. Hatta bu ama\u00e7la baz\u0131 \u015feyler de haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131m. Ne var ki onlar\u0131 yay\u0131nlay\u0131p a\u00e7\u0131klamay\u0131, durumun bir \u00f6l\u00e7\u00fcde geli\u015fece\u011fi zamana ertelemek gerekiyordu. Uygun zaman\u0131 bekliyordum.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n

Bu sorun \u00fczerine yap\u0131lacak tart\u0131\u015fman\u0131n bug\u00fcnk\u00fc durumda yararl\u0131 olmayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc, sorun \u00fczerine yap\u0131lmakta \u0131srar edilen k\u0131\u015fk\u0131rtmalara da \u00f6nem verilmemesini istiyordum. \u00c7\u00fcnk\u00fc, herkesin pek a\u011f\u0131r bir sinirsel y\u00fckle y\u00fckl\u00fc bulundu\u011fu \u015fu nazik d\u00f6nemde, bu gibi yay\u0131nlar\u0131n, al\u0131\u015f\u0131la geldi\u011fi gibi, bilimsel y\u00f6n\u00fcn\u00fc kaybederek ki\u015fisel k\u00fcf\u00fcrle\u015fmelere s\u00fcr\u00fcklenece\u011fi kan\u0131s\u0131nday\u0131m. Bu takdirde, tart\u0131\u015fan iki taraf\u0131n, ayn\u0131 i\u015flerle ilgili ve fakat karde\u015f ayr\u0131mlar\u0131ndan kendisine bir zafer pay\u0131 \u00e7\u0131karmak hesabiyle karars\u0131z olan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ki\u015fiye ba\u015far\u0131 olanaklar\u0131 haz\u0131rlamaktan ba\u015fka bir \u015fey elde edemeyecekleri, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir olas\u0131l\u0131kla akla gelmektedir.<\/span><\/p>\n

Hat\u0131rlanmaya de\u011fer ko\u015fullar alt\u0131nda meydana gelip, ne yaz\u0131k ki i\u00e7tenli\u011fini -bizim taraftan asla sebebiyet verilmedi\u011fi halde- k\u0131sa bir zamanda yitiren T\u00fcrk-K\u00fcrd y\u00fcce birli\u011fi, bize, istemleri uzla\u015ft\u0131rma ve mukadderat\u0131 birle\u015ftirme zorunlulu\u011funda bulundu\u011fumuzu ve siyasetin bug\u00fcn dahi o zorunlulu\u011fun hayat\u00ee gereklerine uygun olmas\u0131 zorunlulu\u011funun var oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Bunu bozmaktan sak\u0131nmal\u0131y\u0131z. Oysa bu hayat\u00ee noktay\u0131 \u015fimdiye kadar oldu\u011fu gibi bug\u00fcn de kimse anlamad\u0131, takdir etmedi. Osmanl\u0131l\u0131kla temas etti\u011fi tarihten beri yaln\u0131z kahr ve zulm\u00fcn\u00fc, isyan ve ta\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz unsurlar, yurdun ger\u00e7ek hizmet\u00e7ilerine tercih edildi. Osmanl\u0131 devletini olu\u015fturan M\u00fcsl\u00fcman unsurlardan s\u00f6zedilirken d\u00f6rt y\u00fcz y\u0131ll\u0131k bir Osmanl\u0131l\u0131k hizmet\u00e7isinden, bu s\u00fcre i\u00e7inde bir kez bile ve fakat siyasal bir ama\u00e7 alt\u0131nda ba\u011fl\u0131l\u0131k duygusu asla de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framam\u0131\u015f ger\u00e7ek bir birle\u015fik unsurdan s\u00f6zedilmedi. Fakat hi\u00e7 bir zaman yan\u0131lmayan ger\u00e7ek, kesin h\u00fckm\u00fcn\u00fc g\u00f6stermekte ge\u00e7 kalmad\u0131; bu fikirlerdeki sap\u0131kl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, pek ac\u0131kl\u0131 ve \u00fcz\u00fcc\u00fc maceralarla ve g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc bir bi\u00e7imde duyurdu<\/span><\/p>\n

En k\u00f6r g\u00f6zlere bile bir \u0131\u015f\u0131k par\u0131lt\u0131s\u0131 yakabilecek kudretle ortaya \u00e7\u0131kan bu ger\u00e7e\u011fe ra\u011fmen, cahilce bir inat ile h\u00e2l\u00e2 o b\u00fcy\u00fck hatalar\u0131 i\u015flemekte devam edenlere bilmem ki ne demeli. Onlarki \u0130sl\u00e2m \u00fcmmetininkurtulu\u015f \u00e7aresinin ve Osmanl\u0131 haklar\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar korunmas\u0131 tedbirlerinin neye ba\u011fl\u0131 oldu\u011funa ve hangi unsura dayan\u0131larak elde edilebilece\u011fine birt\u00fcrl\u00fc ak\u0131l erdiremiyorlar. Anlam\u0131yorlar ki, ge\u00e7mi\u015fte oldu\u011fu kadar \u015fimdi de ayn\u0131 mukadderata ba\u011fl\u0131 ve gelecekte de ayn\u0131 tehlikelere u\u011frayacak olan T\u00fcrk ve K\u00fcrd milletlerinin ba\u015flar\u0131 \u00fczerinde u\u00e7an \u00f6l\u00fcm f\u0131rt\u0131ndar\u0131yle birlikte u\u011fra\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bir d\u00f6nemde bulunuyoruz. Zaman\u0131n ola\u011fan\u00fcst\u00fc nazik olu\u015fu, \u00fcmmetin birli\u011fini peki\u015ftirmeyece\u011fi a\u015fik\u00e2r olan dedikodular \u00fcretmekten ka\u00e7\u0131ndmas\u0131n\u0131kulaklar\u0131patlatacakbir \u015fiddetle ba\u011f\u0131rmakta, budefakif\u0131rt\u0131nan\u0131n\u00f6yle kolayl\u0131kla ge\u00e7i\u015ftirilebilecek t\u00fcrden olmad\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 etki ve belirtilerle kan\u0131tlanmaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n

Durum bu iken, bana \u00f6yle geliyor ki, zul\u00fcm ve istibdad alt\u0131nda bunalan insanl\u0131\u011f\u0131 bir s\u00fcre \u00fcmit seraplar\u0131 arkas\u0131nda ko\u015fturan teoriler gibi insanc\u0131l teoriler aras\u0131na al\u0131naca\u011f\u0131 ne yaz\u0131k ki gittik\u00e7e belli olan yeni ilkelerin, en yetkili a\u011f\u0131zlar\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131yle do\u011frulanan tehlikeli bi\u00e7imlerle bir araya gelmesiyle, bizim i\u00e7in b\u00fcsb\u00fct\u00fcn ba\u015fka bir niteli\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015fmek \u00fczere bulundu\u011fu \u015fu tehlikeli d\u00f6nemlerde, d\u00f6rt yandan ya\u011fan g\u00fc\u00e7 t\u00fcketici sald\u0131r\u0131lara g\u00f6\u011f\u00fcs germek konusunda yaln\u0131z ve pek yaln\u0131z kalan bu iki k\u00f6t\u00fc talihli halk\u0131n birbirine karde\u015f\u00e7e sar\u0131lmas\u0131 gere\u011fi en az takdir edilmektedir.<\/span><\/p>\n

Mevcut yanl\u0131\u015f anla\u015fmalara bir yenisini ekleme haks\u0131zl\u0131\u011f\u0131na girmekten sak\u0131nma iste\u011fi dolay\u0131s\u0131yledir ki, bir karde\u015f milletin, ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmeden K\u00fcrdistan \u00fczerine d\u00f6nd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc feci yaz\u0131 oyunlar\u0131n\u0131 yaln\u0131z \u00fcz\u00fcnt\u00fc ve hayretle izlemeye, ba\u015fka bir \u015fey yapmamaya karar vermi\u015ftim. Bu karar kendimle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmam\u0131\u015f, hakl\u0131 ve esasl\u0131 incelemelere dayanan de\u011ferli g\u00f6r\u00fc\u015fmelerin yay\u0131n alan\u0131na \u00e7\u0131kmamas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak \u00f6l\u00e7\u00fcde geni\u015f s\u0131n\u0131rlara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/p>\n

Fakat her t\u00fcrl\u00fc dikkatli davranmaya ra\u011fmen kar\u015f\u0131t yay\u0131nlar\u0131n s\u00fcr\u00fcp gitmesi, beni, yaln\u0131z bir maddeye \u00f6zg\u00fc olmak \u00fczere fikirlerimi a\u00e7\u0131klamaya zorlad\u0131. Belki ger\u00e7e\u011fin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na vesile olur da, muhta\u00e7 oldu\u011fumuz dinginlik ve birli\u011fi peki\u015ftirir d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle, K\u00fcrdistan\u2019daki kent sakinleri hakk\u0131ndaki incelemelerimi birka\u00e7 sat\u0131rla \u00f6zetlemeyi uygun buldum.<\/span><\/p>\n

\u0130zleri eski zamanlar\u0131n karanl\u0131klar\u0131nda kaybolan ve fakat \u015fimdiki K\u00fcrdistan\u2019da egemenlik kurduklar\u0131 tarih\u00e7e bilinmekte olan baz\u0131 eski h\u00fck\u00fcmetleri burada tart\u0131\u015fmaya gerek g\u00f6rm\u00fcyorum. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n, \u00e7aresizlik ve kaynak eksikli\u011fi dolay\u0131s\u0131yla bir-iki kelimenin filolojik incelenmesine ya da elde ettikleri k\u0131r\u0131k-d\u00f6k\u00fck birka\u00e7 heykelin g\u00f6sterebildi\u011fi uydurma benzerliklere dayanarak o h\u00fck\u00fcmetlerin \u015fu ya da bu milliyete ba\u011fl\u0131 olu\u015funu belirleme yolunda ortaya koyduklar\u0131 tezlere, ola\u011fan\u0131n \u00fcst\u00fcnde bir \u00f6nem verilmesi do\u011fru de\u011fildir. Bu gibi konular\u0131n uzmanlar\u0131nca bilinmektedir ki, bu tezlerde g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr bir benzerlik ve denklik mevcut olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, birbirine tam kar\u015f\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015flere de \u00e7ok\u00e7a rastlanmaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n

Bu nedenle, o h\u00fck\u00fcmetler \u00fczerindeki esrarl\u0131 karanl\u0131\u011f\u0131 gelece\u011fin gayretlerinin ayd\u0131nlatmas\u0131na b\u0131rakarak, Arduhu ve Hitit devletleri cephesine as\u0131lmakta bulunan ve hem de Fino-Ugri dal\u0131na ait olan Turan \u00e7ekici tablosunu \u015fimdilik bir yana atman\u0131n zorunlulu\u011fu vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir\u00e7ok a\u00e7\u0131k belirtiler vard\u0131r ki, o h\u00fck\u00fcmetlerin kurulup geli\u015fti\u011fi b\u00f6lgelerle oralar\u0131n bug\u00fcnk\u00fc peri\u015fan ve inleyen sakinleri aras\u0131nda en g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011flar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na tan\u0131kl\u0131k etmektedir.<\/span><\/p>\n

\u0130ran K\u00fcrdistan\u0131 da dahil olmak \u00fczere K\u00fcrdistan ile T\u00fcrkler aras\u0131nda \u2013milliyetlerini belirlemek i\u00e7in verilen h\u00fck\u00fcmlerin say\u0131s\u0131 kadar \u00e7ok olan ve say\u0131s\u0131 kesin olmayan eski \u00e7a\u011f istil\u00e2c\u0131 kabileleri bir yana-ilk temas\u0131n, ger\u00e7ek ve tarihsel temas\u0131n, ancak, \u0130sl\u00e2miyetin do\u011fu\u015fuyle \u0130ran\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ve h\u00fck\u00fcmetinin t\u00fcm\u00fcyle ortadan kalkmas\u0131ndan \u00e7ok sonra meydana gelmi\u015f oldu\u011fu bir ger\u00e7ektir.<\/span><\/p>\n

Ondan \u00f6nce yer tutmak \u015fan\u0131ndan olmayan T\u00fcrk\u2019\u00fcn g\u00f6\u00e7\u00fc daima Azak\u2019in kuzeyinden ge\u00e7mi\u015ftir. Olaylar\u0131 nisbeten daha do\u011fru ve g\u00fcvenilebilir bir \u015fekilde aktarabilen \u0130sl\u00e2m tarih\u00e7ileri, Kafkas eteklerindeki \u0130sl\u00e2m m\u00fccahitlerine kar\u015f\u0131 baz\u0131 T\u00fcrk giri\u015fimlerini kaydetmi\u015flerse de, dikkat \u00e7ekici ilk T\u00fcrk istil\u00e2 selinin Abbas\u00ee halifelerinden Harun\u00fcrre\u015fid zaman\u0131nda meydana geldi\u011fini bildirmi\u015flerdir. Hazar T\u00fcrklerinin Musul\u2019a kadar s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 geni\u015fletebilen bu hareketini h\u0131zla tepeleyen \u0130sl\u00e2m g\u00fc\u00e7leri, onlar\u0131 Kafkas da\u011flar\u0131 \u00fczerindeki \u00fcnl\u00fc Derben\u2019in d\u0131\u015f\u0131na atm\u0131\u015f ve T\u00fcrklerin h\u0131zla meydana gelen bu med ve cezir ak\u0131n\u0131 ile istil\u00e2 edilen topraklarda bir tane olsun T\u00fcrk b\u0131rakmam\u0131\u015flard\u0131r. (183 H.) (Hicr\u00ee 183 y\u0131l\u0131na ait bu tarih, Mil\u00e2d\u00ee tarihe g\u00f6re 798\u2019dir). Bu nedenle, bu d\u00f6nem i\u00e7in K\u00fcrdistan\u2019\u0131n hi\u00e7 bir noktas\u0131nda T\u00fcrk ve T\u00fcrk\u2019e ili\u015fkin bir \u015fey aramamak gerekir.<\/span><\/p>\n

Ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 \u0130sl\u00e2m tarihlerinde esasl\u0131 bir \u015fekilde mevcut oldu\u011fu \u00fczere, hi\u00e7 bir sosyal mevkiye sahip olmayan bir-iki T\u00fcrk k\u00f6lesinin Abbas\u00ee saray\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, Ebu Cafer El-Mansur\u2019un halifeli\u011fi d\u00f6neminin olaylar\u0131ndand\u0131r. El-Mu\u2019tas\u0131m Bill\u00e2h zaman\u0131nda zorunlu bir bi\u00e7imde gerekti\u011fi i\u00e7in bunlardan s\u0131n\u0131rl\u0131 miktarda asker\u00ee birlikler olu\u015fturulmu\u015f ve sonra bu asker\u00ee \u00f6rg\u00fctler geni\u015fletilmi\u015ftir. Her ne kadar macera pe\u015finden dola\u015fan ya da milletta\u015flar\u0131n\u0131n yararland\u0131\u011f\u0131 nimetlerden pay sahibi olmaya ko\u015fan fertlerin s\u00fcrekli kat\u0131lmalar\u0131yle say\u0131lar\u0131 \u00e7o\u011fal\u0131yor idiyse de, \u00e7a\u011f\u0131n m\u00fczminle\u015fmi\u015f ihtil\u00e2llerini bast\u0131rmaya memur olduklar\u0131ndan, s\u00fcr\u00fcp giden sava\u015flarla bir yandan da yok olup gidiyorlard\u0131.<\/span><\/p>\n

Bunlardan pek az k\u0131sm\u0131n\u0131n yerlilerle evlendi\u011fini kaydeden tarih, bu d\u00f6nemdeAbbas\u00ee devletinin egemenlik alan\u0131na bir T\u00fcrk kabile ya da a\u015firetinin ge\u00e7ti\u011fi konusunda t\u00fcm\u00fcyle sessiz ve suskundur.<\/span><\/p>\n

Ancak Hicretin 400\u2019\u00fcnc\u00fc y\u0131l\u0131na do\u011frudur (Mil\u00e2d\u00ee takvime g\u00f6re 1000 y\u0131l\u0131na do\u011fru) ki, M\u00e2vera\u00fcnnehir\u2019den kopan bir\u00e7ok T\u00fcrkmen a\u015firetleri Azerbaycan otlaklar\u0131na, \u015eirvan sahralar\u0131na yerle\u015ftiler.(M\u00e2veraunnehir: S\u00f6zl\u00fck anlam\u0131 \u201cIrma\u011f\u0131n \u00f6tesi\u201d demek olan bu ad, \u201cCeyhun\u201d da denilen Amuderya \u0131rma\u011f\u0131n\u0131n kuzeyinde kalan Orta Asya b\u00f6lgesine eskiden Araplar taraf\u0131ndan verilen co\u011fraf\u00ee bir add\u0131r. Eski Bat\u0131l\u0131 kaynaklarda ise bu ad \u201cTransoxiana\u201d \u015feklinde ge\u00e7mektedir. \u015eirvan: Azerbeycan\u2019da bulunan ve Hazar denizinin bat\u0131s\u0131nda yer alan bir b\u00f6lgedir.)<\/span><\/p>\n

Bunlar \u0130ran ve K\u00fcrdistan\u2019a yay\u0131lmaktan \u00e7ok, K\u00fcrdistan\u2019\u0131n kuzeyinden hareketle Bizans topraklar\u0131na do\u011fru yakla\u015fmaya devam ettiler.<\/span><\/p>\n

Daha sonra Sel\u00e7uklulara kat\u0131larak Bizans imparatorlu\u011funa ba\u015f bel\u00e2s\u0131 olup kald\u0131lar. Konumuzla ilgili olan \u015fu olay\u0131 bu vesileyle anlatmadan ge\u00e7meyece\u011fim: Bilindi\u011fi gibi, Mervan\u00ee K\u00fcrd h\u00fck\u00fcmetinin y\u00f6netim merkezi bug\u00fcnk\u00fc Diyarbekir kenti idi. (\u201cMervan\u00ee K\u00fcrdleri Tarihi\u201dnin yazar\u0131 \u0130bn\u2019\u00fcl-Ezrak, Sel\u00e7uklular\u0131n iki komutan\u0131n\u0131n 1043 y\u0131l\u0131nda Mervan\u00ee devletinin ba\u015fkenti Meyyafarq\u00een\u2019i ku\u015fatt\u0131klar\u0131n\u0131, ancak bu giri\u015fimin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7land\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmekte ve aynen \u015f\u00f6yle demektedir: \u201cBu,T\u00fcrklerin bu memlekete ilk geli\u015fleriydi. Ondan \u00f6nce buralarday\u00fczleri bile g\u00f6r\u00fclmemi\u015fti\u201d. (\u0130bn\u2019\u00fcl-Ezrak, Mervan\u00ee K\u00fcrdleri Tarihi, s. 153, T\u00fcrk\u00e7esi M. Emin Bozarslan, Koral Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul-1975) Bu da, \u201cJ\u00een\u201din yazar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kesin bi\u00e7imde belgeliyor.)<\/span><\/p>\n

Hicretin 380\u2019inci y\u0131l\u0131nda (Mil\u00e2d\u00ee takvime g\u00f6re 991 y\u0131l\u0131. Bu tarih, devletin kurucusu olan Dost\u0131k o\u011flu Bad\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc ve ye\u011feni Ebu Ali Hasan\u2019\u0131n tahta \u00e7\u0131k\u0131p, devletin \u201cMervan\u00ee devleti\u201d ad\u0131n\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 tarihtir.) kurulan bu h\u00fck\u00fcmete sald\u0131ran Sel\u00e7uklu h\u00fck\u00fcmetinin kurulu\u015f d\u00f6nemini, K\u00fcrd\u2019\u00fcn yurdunu terketmemekteki y\u00fcce gelene\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnerek, bug\u00fcn bu kentin sakinlerine T\u00fcrkt\u00fcr diyen Diyarbekir evl\u00e2dlar\u0131na ne demek gerekti\u011fini okuyucular\u0131n vicdan\u0131na b\u0131rak\u0131yorum.(Yazar burada Kurdistan \u015fehirlerini t\u00fcrk \u015fehirleri olarak g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fan Ziya G\u00f6kalp\u2019\u0131 kast etmi\u015ftir)<\/span><\/p>\n

Yukar\u0131da belirtilen tarih \u00f6zeti g\u00f6steriyor ki Hicretin V. y\u00fczy\u0131l\u0131 ba\u015flang\u0131c\u0131nda K\u00fcrdistan kentlerinde ve k\u00f6ylerinde T\u00fcrk yoktu.<\/span><\/p>\n

Acaba K\u00fcrdistan\u2019\u0131n kent ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz \u015fehirleri o tarihte var m\u0131yd\u0131? Say\u0131lar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 olan K\u00fcrdistan kentlerinin kurulu\u015f zamanlar\u0131, hi\u00e7 ku\u015fku edilmez ki o tarihe, ondan pek \u00e7ok daha gerilere, tarihin bilinmez derinliklerine kadar gider. Kimse ink\u00e2r edemez ki bu kentler, Hicr\u00ee V. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda mesk\u00fbn idi ve sakinleri (ortak) bir dil konu\u015fur ve bir milliyete sahip idiler.<\/span><\/p>\n

Bu nedenle, bu kentlerdeki halk\u0131n, kesin olarak T\u00fcrk\u00e7eden ba\u015fka bir dile sahip olduklar\u0131n\u0131, yukar\u0131da belirtilen nedenlere dayanarak iddia edebiliriz. Bu da K\u00fcrd\u00e7eden ba\u015fka bir dil de\u011fildi.<\/span><\/p>\n

Say\u0131n kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlar, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu kentlerde T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fulmas\u0131n\u0131, sakinlerinin T\u00fcrk oldu\u011funa kan\u0131t gibi tekrarlay\u0131p duruyorlar. Bu iddialar\u0131 bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan \u00e7\u00fcr\u00fckt\u00fcr. Oralarda pek yeni bir hayata sahip oldu\u011fu ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla a\u00e7\u0131klanan T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131 ile tarihsel k\u0131demi kan\u0131tlanmaya bile gerek g\u00f6stermeyen K\u00fcrd varl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131ndaki zaman boyutu, iddian\u0131n ne kadar \u00e7\u00fcr\u00fck bir temele dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Kald\u0131 ki herhangi bir dili konu\u015fman\u0131n, onun g\u00f6sterdi\u011fi mill\u00ee topluluktan gelmek demek olmad\u0131\u011f\u0131 da ortadad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmak T\u00fcrk olmay\u0131 kan\u0131tlayabilseydi, y\u00f6netimi alt\u0131nda ya\u015fad\u0131klar\u0131 egemenliklerin dillerini konu\u015fan \u0130srail o\u011fullar\u0131n\u0131 mevcut milletler aras\u0131nda taksim edebilmek ger\u00e7ekten pek g\u00fc\u00e7 olurdu; ve bug\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan Rumlar\u0131n, ana dillerinden bir s\u00f6zc\u00fck bile bilmeyen bir k\u0131s\u0131m Ermenilerin hangi mill\u00ee toplulu\u011fa kat\u0131labilece\u011fini anlamak, c\u00fcz\u00fcm\u00fc g\u00fc\u00e7 bir problem olurdu. \u00d6rneklerimi geni\u015fletebilirim. Fakat \u015fimdilik bu kadar\u0131n\u0131 yeterli g\u00f6r\u00fcyorum.<\/span><\/p>\n

Bu \u00f6rnekler yeterli \u00f6l\u00e7\u00fcde kan\u0131tl\u0131yor ki, T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan her ki\u015finin aln\u0131na bir T\u00fcrk etiketi yap\u0131\u015ft\u0131rmak mant\u0131\u011fa uygun de\u011fildir. Bundan ba\u015fka,K\u00fcrdistan\u2019da yap\u0131lm\u0131\u015f ve on y\u0131ll\u0131k tarihe sahip y\u00f6resel inceleme ve g\u00f6zlemlerim, oralar\u0131 dolduran n\u00fcfusun sade K\u00fcrd olduklar\u0131n\u0131 itiraz kabul etmez bir bi\u00e7imde ortaya koyan sonu\u00e7lara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan her kent ve b\u00f6lgeye ait olanlar\u0131 bir bir saymak \u00e7ok uzun s\u00fcrer. Bundan dolay\u0131d\u0131r ki, hakk\u0131nda en belirgin bilgiye sahip bulundu\u011fum yaln\u0131z birini \u00f6rnek olarak g\u00f6sterece\u011fim.<\/span><\/p>\n

Size Bitlis \u015eehrini sunay\u0131m:<\/span><\/p>\n

Buran\u0131n efsanele\u015fmi\u015f bir tarihi vard\u0131r. Her yerden daha fazla K\u00fcrd olan ve ayn\u0131 isimde olan bir \u0130l\u2019in merkezidir.<\/span><\/p>\n

Burada, kent halk\u0131 aras\u0131nda T\u00fcrk dilinin kullan\u0131lmas\u0131 dikkat \u00e7ekicidir. Fakat halk T\u00fcrk m\u00fcd\u00fcr?<\/span><\/p>\n

Ben bu soruya cevap haz\u0131rlamak i\u00e7in bildiklerimi numara s\u0131ras\u0131yle s\u0131ralayacak ve bunlar\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ile gereken karar\u0131n verilmesini okuyucular\u0131n sa\u011fduyusuna ve iyi takdirine b\u0131rakaca\u011f\u0131m.<\/span><\/p>\n

1-<\/strong>Bitlis kenti, pek k\u0131sa aralar say\u0131lmazsa, Tanzimat\u2019tan sonraki d\u00f6nemlere kadar (1846\u2019ya kadar) Bitlis K\u00fcrd h\u00fck\u00fcmetinin y\u00f6netim merkezi idi.<\/span><\/p>\n

2-<\/strong>Kentleri olu\u015fturan n\u00fcfus, genellikle kom\u015fu k\u00f6ylerin ahalisinin bilinen nedenler alt\u0131nda ve azar azar kente ta\u015f\u0131nmas\u0131yle meydana gelir; bazen de siyasal nedenlere ba\u011fl\u0131 olarak ayr\u0131 bir milletin bireylerinden belirli ki\u015filerin ailece kasabalara yerle\u015ftirildi\u011fi olur. Bu a\u00e7\u0131lardan Bitlis\u2019i incelersek:<\/span><\/p>\n

A-<\/strong> Do\u011fu, kuzey, g\u00fcney ve bat\u0131s\u0131ndaki \u00e7evrede g\u00fcnlerce say\u0131lan mesafeler i\u00e7inde bir tane olsun T\u00fcrk k\u00f6y\u00fcne rastlan\u0131lamaz. Hatta T\u00fcrk\u2019le kar\u0131\u015f\u0131k k\u00f6yler de yoktur. Ancak kuzeydo\u011fuda ve iki konak mesafedeki k\u00fc\u00e7\u00fck ve karma Ahlat kasabas\u0131nda T\u00fcrk\u2019e rastlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/span><\/p>\n

B-<\/strong> Siyasal nedenler alt\u0131nda ya da ba\u015fka bir nedenle bir ka\u00e7 T\u00fcrk ailesinin toplu ya da ayr\u0131 ayr\u0131 olarak Bitlis\u2019e geldi\u011fine ya da getirildi\u011fine ili\u015fkin ne bir tarih bilgisi vard\u0131r ve ne de b\u00f6yle bir olay\u0131n meydana geldi\u011fi i\u015fitilmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

3-<\/strong> Son olaylardan once, Bitlis \u015fehrini dolduran ve T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan k\u00fcrtlerden herhangi bir ailenin soy zinciri, nihayet d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc babada yak\u0131n ve uzak bir K\u00fcrd kabile ya da k\u00f6y\u00fcne ula\u015f\u0131r.<\/span><\/p>\n

4-<\/strong> Kasaban\u0131n mahalle taksimat\u0131, kent sakinlerinin gelmi\u015f olduklar\u0131 yerler olan K\u00fcrd k\u00f6y ve a\u015firetlerinin adlar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. K\u0131z\u0131lmescid ve Ta\u015f mahallelerinin yaln\u0131z genel adlar\u0131 T\u00fcrk\u00e7edir, mahallelerin ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 birimler (\u00f6rne\u011fin Merm\u00fbt, Geboller. .. gibi) K\u00fcrd\u00e7edir.<\/span><\/p>\n

5-<\/strong> Bitlis\u2019te aile dili K\u00fcrd\u00e7e oldu\u011fu gibi, \u00e7ar\u015f\u0131 i\u015fleri de \u00e7o\u011funlukla K\u00fcrd\u00e7e cereyan eder.<\/span><\/p>\n

6-<\/strong> B\u00fct\u00fcn medreselerin \u00f6\u011fretim dili K\u00fcrd\u00e7edir.<\/span><\/p>\n

7-<\/strong> Memlekette T\u00fcrk\u00e7e okuyup yazanlar\u0131n tarihi k\u0131rk y\u0131l\u0131 ge\u00e7mez. Daha eski tarihlerde T\u00fcrk\u00e7eyi dil olarak bilen, yaln\u0131z Faik Han ve M\u00fc\u015ftak (M\u00fc\u015ftak Baba) gibi bir iki zat vard\u0131.<\/span><\/p>\n

8-<\/strong> Bitlis\u2019te T\u00fcrk dilini \u00f6zel okul a\u00e7arak \u00f6\u011freten zat, bug\u00fcnk\u00fc Hizan\u00ee ailesinin ikinci babas\u0131 olan rahmetli H\u00fcseyin Fevzi Efendi\u2019dir.<\/span><\/p>\n

9-<\/strong> \u015eehirde bug\u00fcn g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte yayg\u0131n bir yere sahip g\u00f6r\u00fclen T\u00fcrk\u00e7enin nispeten pek k\u0131sa bir zaman i\u00e7inde bu kadar geni\u015flemesi, h\u00fck\u00fcmet y\u00f6netiminde benimsenen sert bask\u0131dan meydana gelmi\u015ftir. Ger\u00e7ekte K\u00fcrdistan i\u00e7in s\u00fcrekli bir fel\u00e2ket niteli\u011fine sahip bulunan memurlar\u0131n zul\u00fcm ve despotlu\u011fundan, daha \u00f6nceleri oldu\u011fu gibi vil\u00e2yetlerin kurulu\u015fundan sonra da bir t\u00fcrl\u00fc insanc\u0131l ve uygarca \u015fekle yakla\u015ft\u0131r\u0131lamayan adaletsizliklerden insanlar\u0131n kendilerini ve ailelerini korumalar\u0131, en k\u00fc\u00e7\u00fck maa\u015fl\u0131 ve hatta fahr\u00ee bir memurlu\u011fa girmek i\u00e7in bile dil bilmek, hayat\u00ee bir zorunluluk halini alm\u0131\u015ft\u0131.Resm\u00ee dil bak\u0131m\u0131ndan bu durum, s\u0131radan insanlar i\u00e7in de ayniyle y\u00fcr\u00fcrl\u00fckteydi.<\/span><\/p>\n

10-<\/strong> Genel hizmetler ve \u00f6zellikle askerlik, dilin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131nda esasl\u0131 bir etmen olmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n

11-<\/strong> \u015eehir halk\u0131ndan K\u00fcrd\u00e7e bilmeyenler, son zaman\u0131n yeni okullar\u0131na devam eden gen\u00e7lerden, \u00fclkenin genel hayat\u0131na kat\u0131lmaya vakit bulamayarak gen\u00e7 bir ya\u015fta yurdu terketmeye mecbur kalanlard\u0131r. Bunlar\u0131n miktar\u0131 da 10\u2019lar hanesinin \u00fczerine y\u00fckselemez.<\/span><\/p>\n

12-<\/strong> Bitlis i\u00e7inde T\u00fcrk olarak, yaln\u0131z vil\u00e2yetin kurulu\u015fundan sonraki d\u00f6neme ait olmak \u00fczere, g\u00f6revlerine son verilmi\u015f memurlar ve emekli subaylardan yerli k\u0131zarla evli ve say\u0131lar\u0131 onu ge\u00e7meyen zatlar ile, daha eski bir ikamet tarihine sahip iki aile vard\u0131r. Bunlar da K\u0131z\u0131lmescid mahallesinde oturan \u015eefkatli ve Zeydan mahallesinde outran Siraclar ailesidir, ki bunlardan birincisinin n\u00fcfusu sava\u015ftan \u00f6nce 16\u2019ya ula\u015fm\u0131\u015f, ikincisinin n\u00fcfusu ise 7\u2019ye d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/span><\/p>\n

13-<\/strong> Sava\u015ftan \u00f6nceki son say\u0131ma g\u00f6re Bitlis\u2019in merkez il\u00e7esinin genel n\u00fcfusu 35.000 idi.<\/span><\/p>\n

14-<\/strong> Bitlis ili hakk\u0131nda benzerlerine oranla en ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve g\u00fczel bir eser yay\u0131nlayan bir Rus generalinin dilimize de \u00e7evrilmi\u015f bulunan incelemelerine g\u00f6re de, il i\u00e7inde yaln\u0131z \u201cbe\u015f y\u00fcz\u201d T\u00fcrk vard\u0131r.<\/span><\/p>\n

15-<\/strong> Bitlis kasabas\u0131 i\u00e7indeki camiler, medreseler, t\u00fcrbeler\u2026 gibi yap\u0131lar, t\u00fcm\u00fcyle Bitlis h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131na ait olup, mimarl\u0131k bi\u00e7imlerinde de T\u00fcrk ve Arap stili d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6zelliklere sahiptirler.<\/span><\/p>\n

\u00d6zet\u00e7esi, Bitlis kenti t\u00fcm\u00fcyle \u201cK\u00fcrd\u201dd\u00fcr ve di\u011fer kentlerde de ayn\u0131 durum kesinlikle bir olgudur<\/strong><\/span><\/p>\n

17 Aral\u0131k 1334 (1918)<\/span><\/p>\n

Kurd\u00eey\u00ea Bitl\u00ees\u00ee<\/strong><\/span><\/p>\n

Bu yaz\u0131 \u201cJin\u201d Dergisi\u2019nin 25 K\u00e2nun-\u0131 Evvel 1334 (1918, 17 Aral\u0131k), Aded 6 (6. Say\u0131s\u0131\u2019nda) Bitlisli alim, ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Kurd\u00eey\u00ea Bitl\u00ees\u00ee taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz t\u00fcrk\u00e7esine M. Emin Bozaraslan taraf\u0131ndan adapte edilmi\u015f ve 1981 y\u0131l\u0131nda yeniden yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/em><\/span><\/p>\n

Bitlisname.com<\/strong><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bir \u00e7oklar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesini \u00f6nemli bir sorun olarak i\u015fgal eden bu konuya ili\u015fkin birka\u00e7 s\u00f6z yazmay\u0131 \u00e7oktan beri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcm. Hatta bu ama\u00e7la baz\u0131 \u015feyler de haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131m. Ne var ki onlar\u0131 yay\u0131nlay\u0131p a\u00e7\u0131klamay\u0131, durumun bir \u00f6l\u00e7\u00fcde geli\u015fece\u011fi zamana ertelemek gerekiyordu. Uygun zaman\u0131 bekliyordum. \u00a0 Bu sorun \u00fczerine yap\u0131lacak tart\u0131\u015fman\u0131n bug\u00fcnk\u00fc durumda yararl\u0131 olmayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc, sorun …<\/p>\n","protected":false},"author":53,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158,25,299],"tags":[205,156,2745,17],"class_list":["post-5455","post","type-post","status-publish","format-standard","","category-dergicilik","category-tarih","category-turkce","tag-jin","tag-kovar","tag-kovargeri","tag-slide"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5455","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/53"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5455"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5455\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5455"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5455"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5455"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}