{"id":24261,"date":"2026-04-28T12:29:01","date_gmt":"2026-04-28T09:29:01","guid":{"rendered":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=24261"},"modified":"2026-04-28T12:29:01","modified_gmt":"2026-04-28T09:29:01","slug":"garzan-bolgesinin-tarihi-derinligi-ve-kulturel-zenginligi-kapsamli-bir-roportajla-ele-alindi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=24261","title":{"rendered":"Garzan B\u00f6lgesinin Tarihi Derinli\u011fi ve K\u00fclt\u00fcrel Zenginli\u011fi Kapsaml\u0131 Bir R\u00f6portajla Ele Al\u0131nd\u0131"},"content":{"rendered":"

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131-Yazar Murat Bora, Garzan\u2019\u0131n binlerce y\u0131ll\u0131k tarihini ve medeniyetler ge\u00e7mi\u015fini Tahir Eren\u2019e anlatt\u0131. B\u00f6lgenin bilinmeyen y\u00f6nleri dikkat \u00e7ekti.<\/h2>\n
Garzan ve b\u00f6lge tarihi hakk\u0131nda ara\u015ft\u0131rmalar yaparak bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bizlerle de ara ara payla\u015fan Ara\u015ft\u0131rmac\u0131-Yazar dostumuz Murat Bora ile sohbet edebilme ve kendisi ile Garzan Tarihi ile ilgili merak edilen baz\u0131 konular\u0131 konu\u015fabilme f\u0131rsat\u0131 bulduk. R\u00f6portaj konseptinden ziyade kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sohbet ve bilgi al\u0131\u015fveri\u015fi tarz\u0131nda yapm\u0131\u015f oldu\u011fumuz bu tarihimize yolculu\u011fu, siz de\u011ferli okurlar\u0131m\u0131zla da payla\u015fmak istedik. Faydal\u0131 ve yol g\u00f6sterici olabilmesi dilek ve temennisiyle…;<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Tahir Eren: Say\u0131n Bora, \u00f6ncelikle bu sohbet ve bilgi al\u0131\u015fveri\u015fi i\u00e7in Garzan Kurtalanl\u0131lar Platformu ad\u0131na te\u015fekk\u00fcr ederiz. \u0130lk sorumuz tabii olarak Garzan ile ilgili olacak. Garzan B\u00f6lgesi, bildi\u011fimiz gibi kadim bir tarihe sahip, sosyo-k\u00fclt\u00fcrel a\u00e7\u0131dan \u00e7ok zengin olan \u00f6nemli bir co\u011frafyad\u0131r. Ge\u00e7mi\u015ften g\u00fcn\u00fcm\u00fcze bir\u00e7ok uygarl\u0131\u011f\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve bug\u00fcn de bizlerin bu yolculu\u011fu s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bu kadim topraklar\u0131n ge\u00e7mi\u015fi ve tarihi hakk\u0131nda bizlere neler s\u00f6yleyebilirsiniz?<\/p>\n

Murat Bora: \u0130lk ba\u015fta bana bu f\u0131rsat\u0131 verdi\u011finiz i\u00e7in ben te\u015fekk\u00fcr ederim. Garzan Kurtalanl\u0131lar Platformu, yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 akademik ara\u015ft\u0131rmalar ve yapt\u0131\u011f\u0131 tan\u0131t\u0131mlar ile tarihimize \u0131\u015f\u0131k tutmaktad\u0131r. B\u00f6ylelikle, b\u00fcy\u00fck bir bo\u015flu\u011fu doldurmakta ve gelecek nesillere de\u011ferli bir miras b\u0131rakma amac\u0131 g\u00fctmektedir. Bu ama\u00e7 de\u011ferlidir ve desteklenmelidir. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131z\u0131n devam\u0131n\u0131 dilerken, her t\u00fcrl\u00fc deste\u011fimin de sizlerle oldu\u011funu belirtmek isterim. Sorunuza gelince;<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Evet, dedi\u011finiz gibi Garzan B\u00f6lgesi kadim bir co\u011frafyad\u0131r. Hem tarihi, hem medeniyet ge\u00e7mi\u015fi hem de sosyok\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131 ile sadece b\u00f6lge i\u00e7in de\u011fil, t\u00fcm d\u00fcnya i\u00e7in bir insanl\u0131k miras\u0131d\u0131r. Kendim yapt\u0131\u011f\u0131m saha ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ve okumalar sonucu, bu b\u00f6lgenin malesef lay\u0131k oldu\u011fu kadar bilinmedi\u011fi ve de\u011fer g\u00f6rmedi\u011fi ger\u00e7e\u011fi ile y\u00fczle\u015ftim ve elimden geldi\u011fince tan\u0131tmaya, gelecek nesillere bilgi aktarmaya karar verdim. Bu ama\u00e7la yapt\u0131\u011f\u0131m okumalar ve s\u00f6zl\u00fc tarih dinletilerini elimden geldi\u011fince payla\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum.<\/p>\n

\u00d6ncelikle Garzan Co\u011frafyas\u0131n\u0131 tarihi ve co\u011frafi olarak belirtmemiz gerekir. Antik \u00e7a\u011flardan bug\u00fcne de\u011fi\u015fik dillerde Xerzan, Arzanane, Arzan ve Erzen olarak kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nan b\u00f6lge, bat\u0131da Batman \u00c7ay\u0131, do\u011fuda Bitlis \u00c7ay\u0131, G\u00fcneyde Dicle Nehri ve Kuzeyde ise Mu\u015f Ovas\u0131 ile \u00e7evrili bir yar\u0131mada olarak tan\u0131mlanabilecek, bereketli topraklar ve su kaynaklar\u0131na sahip m\u00fcthi\u015f bir co\u011frafyad\u0131r. Do\u011fu ve Bat\u0131 Medeniyetlerini birbirlerine ba\u011flayan ticari-askeri yollar \u00fczerinde olmas\u0131 ve bereketli su kaynaklar\u0131 sebebiyle binlerce y\u0131l boyunca hep bir m\u00fccadele sahas\u0131 olagelmi\u015ftir. Buna ra\u011fmen ilk defa hayvanlar\u0131n evcille\u015ftirildi\u011fi, ilk tar\u0131m faaliyetlerinin yapilmaya ve daha sonra, medeni \u015fehirlerin kurulmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerin ba\u015f\u0131nda gelmektedir. D\u00fcnya tarihi boyunca uygarl\u0131k faaliyetlerin ilk ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 yer olan bereketli hilalin kuzey yay\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnde bulunmas\u0131 ve medeniyetin kuzeyden g\u00fcneye yolculu\u011funa devam etti\u011finin akademik olarak art\u0131k ispat\u0131 ile beraber, medeniyetin insanl\u0131k tarihininde Garzan civar\u0131ndan yay\u0131lm\u0131\u015f olma ihtimali tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6zellikle Sason\u00a0 Hallan \u00c7emi ve Darge\u00e7it Boncuklu Tarla arkeolojik kaz\u0131lar\u0131nda bulunan eserler, yaz\u0131n\u0131n ilk haliyle S\u00fcmerlerden \u00f6nce bu co\u011frafyada kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispat etmekte ve ilk k\u00f6y yerle\u015fim ve ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131n da keza buralarda ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispata ye yeterli gelmektedir.<\/p>\n

T. Eren:\u00a0 Sizin anlatt\u0131klar\u0131n\u0131zdan, Garzan B\u00f6lgesi’nin insanl\u0131k tarihinin ilk yerle\u015fimlerinden biri oldu\u011funu rahatl\u0131kla \u015f\u00f6yleyebiliriz o zaman. O d\u00f6nemlerden sonraki tarihi s\u00fcreci de anlatabilir misiniz?<\/p>\n

M. Bora: Garzan, Neolitik d\u00f6nem sonras\u0131, sahip oldu\u011fu miras sebebiyle binlerce y\u0131ll\u0131k tarihi s\u00fcre\u00e7te \u00f6nemini hep korumu\u015f ve bir\u00e7ok medeniyete ev sahipli\u011fi yapm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6lgede modern anlamda ilk \u015fehirle\u015fme giri\u015fimleri M.\u00d6. 3000lerde Hurriler d\u00f6nemlerine tarihlenmektedir. Yani modern site devletlerinin kurulu\u015f a\u015famas\u0131nda yeralmaktad\u0131r. Daha sonra Mitanniler d\u00f6neminde alt\u0131n \u00e7a\u011flar\u0131ndan birini ya\u015fayan co\u011frafyam\u0131z, malesef Asur i\u015fgaliyle beraber b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131mla y\u00fczy\u00fcze kalm\u0131\u015f ve uzunca bir s\u00fcre belini do\u011frultamam\u0131\u015ft\u0131r. Tarihin bilinen ilk k\u00f6leci ve emperyalist imparatorlu\u011fu olan Asur \u0130mparatorlu\u011fu’nun s\u00f6m\u00fcr\u00fc politikas\u0131 ancak M.\u00d6. 7. yy.da Medlerin Keyakser \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde tarih sahnesine \u00e7\u0131kmas\u0131 ve b\u00f6lge halklar\u0131 aras\u0131nda siyasi bir birlik olu\u015fturarak Asurlular\u0131n egemenli\u011fine son vermesi ile nihayete ermi\u015ftir. Garzan b\u00f6lgesindeki halk da bu birli\u011fe kat\u0131lm\u0131\u015f ve g\u00f6rece eski d\u00fczenine kavu\u015fmu\u015ftur. Medler bir as\u0131r kadar sonra Persler iktidar\u0131 ele ge\u00e7irmi\u015f ve Kiros \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 Anadolu’ya do\u011fru geni\u015fletmi\u015ftir. Garzan bu d\u00f6nemde de geli\u015fimini s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. B\u00fcy\u00fck \u0130skender d\u00f6neminde ise tekrar bir i\u015fgal ve sald\u0131r\u0131 r\u00fczgar\u0131na maruz kalan b\u00f6lge, iki y\u00fczy\u0131l boyunca Makedon Selevkoslar egemenli\u011finde kalm\u0131\u015f ve daha sonra iktidar\u0131 Selevkoslardan alan Partlar Garzan’\u0131 da i\u00e7eren b\u00fcy\u00fck bir imparatorluk kurmu\u015flard\u0131r. Garzan’\u0131n modern anlamda \u015fehir olarak kurulmas\u0131 da bu d\u00f6nemlere denk gelmektedir. Partlar, merkezi y\u00f6netimi elde tutarak egemenli\u011fi alt\u0131nda bulunan halklara da kendilerini idare etme hakk\u0131 veriyorlard\u0131. Bu Medler, Persler ve hatta Selevkoslar d\u00f6neminde de uygulanan bir idare bi\u00e7imiydi. Ad\u0131na Satrapl\u0131k denilen bir nevi \u00f6zerk b\u00f6lgeler vas\u0131tas\u0131yla idare ediliyorlard\u0131. Bu b\u00f6lgelerden biri olarak kayda ge\u00e7mi\u015f olan Kordion Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131n ba\u015fkenti bug\u00fcn bildi\u011fimiz Erzen-Xerzan-Xerabajar antik kentidir. Garzan’\u0131n tam ortas\u0131nda kurulan bu \u015fehir d\u00f6neminin en b\u00fcy\u00fck ticaret merkezlerinden biridir. Daha sonra M.\u00d6. 1. yy’da Armenia Satrapl\u0131\u011f\u0131 Kral\u0131 Tigran’\u0131n o d\u00f6nemde ya\u015fanan siyasi ve askeri bir bo\u015fluktan istifade ederek g\u00fcneye Garzan’a do\u011fru inmesi ve Kordion Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131 i\u015fgal edip krallar\u0131 Zarbenius’u \u00f6ld\u00fcrmesi ile beraber Garzan’da yeni bir d\u00f6nem ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fck Tigran olarak bilinen Ar\u015faki hanedan\u0131na mensup bu Part Soylusu Kral, Adana’ya kadar ilerlemi\u015f ve kendisine yeni bir ba\u015fkent aramaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Kendi ad\u0131n\u0131 verece\u011fi bu ba\u015fkent i\u00e7in ise Xerzan \u00e7ay\u0131 kenar\u0131ndaki Kordion Ba\u015fkenti olan Xerzan-Erzen Kentini se\u00e7erek, \u015fehri ba\u015ftanba\u015fa imar ettirmi\u015f, kaynaklarda belirtilen amfi tiyatro ve y\u00fcksek surlar\u0131 in\u015fa ettirerek kendi ad\u0131yla Tigran’\u0131n kenti anlam\u0131na gelen Tigranakerd ad\u0131yla ba\u015fkenti olarak ilan etmi\u015ftir. \u00c7evre \u015fehirlerden getirtti\u011fi insanlarla beraber \u015fehir n\u00fcfusu 120 bin civar\u0131na y\u00fckselmi\u015ftir. Yaln\u0131z bu s\u00fcre\u00e7 uzun s\u00fcrmemi\u015f ve Romal\u0131 komutan Lukullus taraf\u0131ndan Erzen-Xerzan’da yenilgiye u\u011frat\u0131lan Tigran geri \u00e7ekilmi\u015f, Romal\u0131 komutan Lukullus ise Kordion Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131 tekrar tesis ederek \u00f6ld\u00fcr\u00fclen kral\u0131n ailesine \u015fehri teslim etmi\u015ftir. Romal\u0131lar\u0131n b\u00f6lgeye geli\u015finden sonra bir nevi s\u0131n\u0131r b\u00f6lgesi stat\u00fcs\u00fcnde yaz\u0131lan Garzan B\u00f6lgesi, Partlardan sonra iktidar\u0131 ele ge\u00e7iren Sasaniler ve Romal\u0131lar aras\u0131nda ya\u015fanan sava\u015flar\u0131n malesef merkez \u00fcss\u00fc olagelmi\u015f ve bu \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131ll\u0131k s\u00fcre\u00e7te b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131mlar ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130slam Fetihleri’nin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 7. yy.’a kadar s\u00fcregelen bu d\u00f6nem, 640’l\u0131 y\u0131llarda Garzan’\u0131n da dahil oldu\u011fu geni\u015f bir co\u011frafyan\u0131n, \u0130yaz bin Ganem ve Halid bin Velid komutas\u0131ndaki \u0130slam Ordular\u0131 taraf\u0131ndan fethedilmesiyle son bulmu\u015ftur.<\/p>\n

T. Eren:\u00a0 Garzan’\u0131n \u0130slam \u00f6ncesi tarihini \u00f6zet olarak anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in te\u015fekk\u00fcrler. Burdan \u015funu anlayabiliyoruz ki, Garzan B\u00f6lgesi Sasaniler ve Romal\u0131lar aras\u0131nda daha do\u011frusu Do\u011fu ve Bat\u0131 Medeniyetleri aras\u0131nda bir nevi tampon b\u00f6lge olmu\u015ftur. Bu konumundan \u00f6t\u00fcr\u00fc de, malesef bu iki b\u00fcy\u00fck g\u00fcc\u00fcn \u00e7at\u0131\u015fma alanlar\u0131ndan biri olmas\u0131 sebebiyle, devaml\u0131 bir m\u00fccadele sahas\u0131 olagelmi\u015f.<\/p>\n

M.Bora: Evet, malesef co\u011frafi konumu hasebiyle bu durum ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn baraj sular\u0131 alt\u0131nda kalan \u00f6nemli bir tarihi liman olan Tila Navro (\u00c7attepe) liman\u0131 ve daha da \u00f6nemlisi hemen arkas\u0131ndaki Beykent Kalesi Roma \u0130mparatorlu\u011fu’nun do\u011fu s\u0131n\u0131r\u0131ndaki en u\u00e7 noktas\u0131 olarak kabul g\u00f6rmektedirler. Ayn\u0131 \u015fekilde, Ba\u015fur \u00c7ay\u0131 kenar\u0131nda yak\u0131n zamanda ke\u015ffedilen on bin y\u0131ll\u0131k Ba\u015fur H\u00f6y\u00fck yerle\u015fkesi civar\u0131ndaki tahkimatlar da Romal\u0131lar taraf\u0131ndan ayn\u0131 ama\u00e7 i\u00e7in kurulmu\u015ftur. Beykent Kalesi ise,\u00a0 bildi\u011fimiz gibi \u00fc\u00e7 tabakadan olu\u015fan tarihi bir kaledir ve en alttaki tabakada Roma Mimarisi \u00e7ok a\u00e7\u0131k g\u00f6zlenebilmektedir. Daha sonraki tabakalar \u0130slam d\u00f6nemi ve Orta\u00e7a\u011f Mimari \u00f6zelliklerini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu her \u00fc\u00e7 tarihi miras da Garzan B\u00f6lgesi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde yer almaktad\u0131r.<\/p>\n

T. Eren: Garzan’da \u0130slam d\u00f6nemi 640lardaki fetihler ile ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r dediniz. 640 y\u0131lindan sonraki tarihi geli\u015fimi anlatabilir misiniz?<\/p>\n

M.Bora: \u0130slam Fetihleri’nden sonra Garzan’\u0131n da i\u00e7inde bulundu\u011fu geni\u015f bir b\u00f6lge Hz. \u00d6mer d\u00f6neminde idari olarak \u00fc\u00e7e taksim edilir. Beni Bekir kabilesine izafeten, onlar\u0131n idaresine verilen b\u00f6lgeye Diyar-\u0131 Bekir ismi verilir ve Garzan da bu b\u00f6lgeye ba\u011fl\u0131 bir idari birim olarak kayda ge\u00e7er. Diyar-\u0131 Bekir ismi, bug\u00fcn de ayn\u0131 \u015fekilde Diyarbak\u0131r \u015eehri i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. Garzan’\u0131n Erzen olarak tan\u0131mlanmas\u0131 da bu d\u00f6neme denk gelmektedir. Zira K\u00fcrt\u00e7e ismi Xerzan olan b\u00f6lge, Arap\u00e7ada X harfi olmamas\u0131 sebebiyle Arzan ve zamanla Erzen olarak telaffuz edilir ve bu \u015fekilde kayda ge\u00e7irilir. 640l\u0131 y\u0131llardan 950li y\u0131llara kadar yerel hanedan ve Arap valiler taraf\u0131ndan y\u00f6netilen Diyarbekir B\u00f6lgesi, 900l\u00fc y\u0131llarda s\u0131ras\u0131yla Hamdani ve B\u00fcveyhiler taraf\u0131ndan k\u0131sa s\u00fcrelerle el de\u011fi\u015ftirir. 980 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde Bad bin Dostik taraf\u0131ndan Silvan merkezli kurulan Merwan\u00ee K\u00fcrt Devleti tarih sahnesine \u00e7\u0131kar ve t\u00fcm Diyarbekir b\u00f6lgesini egemenli\u011fi alt\u0131na al\u0131r. 120 sene civar\u0131 ya\u015fayan bu devlet d\u00f6neminde Garzan, Tigran d\u00f6neminde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ihti\u015fam\u0131 tekrar kazan\u0131r. Merwan\u00eelerin merkezi Silvan olmas\u0131na ra\u011fmen, aile mezarl\u0131klar\u0131 ve en g\u00fc\u00e7l\u00fc ordular\u0131 Erzen yani Garzan’da bulunmaktayd\u0131. Garzan’\u0131n surlar\u0131 Merwan\u00eeler taraf\u0131ndan tekrar tahkim ve tamir edilir. Bug\u00fcn Xerabajar olarak bilinen tarihi kal\u0131nt\u0131lar i\u015fte bu muhte\u015fem \u015fehrin kal\u0131nt\u0131lar\u0131d\u0131r. Erzen-Xerzan \u015fehri, daha \u00f6nce anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z geni\u015f Garzan B\u00f6lgesi’nin kalbi ve merkezi durumundad\u0131r o zaman. Botan ve Serhad \u015fehirlerini Silvan ve Amed’e ba\u011flayan yollar\u0131n \u00fczerinde bulunmas\u0131 onu hem merkez hem de ticari anlamda mamur etmi\u015ftir. Bu bir as\u0131rl\u0131k d\u00f6nem Garzan’\u0131n alt\u0131n \u00e7a\u011f\u0131d\u0131r diyebiliriz rahatl\u0131kla…<\/p>\n

T. Eren:\u00a0 Merwan\u00eeler Sel\u00e7uklular taraf\u0131ndan y\u0131k\u0131ld\u0131 diye biliyoruz. Merwanilerden sonra Garzan kimler taraf\u0131ndan y\u00f6netildi?<\/p>\n

M.Bora: 1090lardan itibaren \u015fehirde Sel\u00e7uklulara ba\u011fl\u0131 Dilma\u00e7o\u011fular\u0131 ve Artuko\u011fullar\u0131 egemenli\u011fi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r ve bu egemenlik B\u00fcy\u00fck Sultan Selahaddin Eyyubi d\u00f6nemine kadar s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Selahaddin onikinci y\u00fczy\u0131lda t\u00fcm \u0130slam co\u011frafyas\u0131n\u0131 hakimiyeti alt\u0131na alarak, Sel\u00e7uklularla da iyi ili\u015fkiler geli\u015ftirerek, bu b\u00f6lgeyi daha sonra Hasankeyf ve Silvan Eyyubileri olarak tan\u0131nacak olan kendi ailesinden Meliklerin idaresine b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Xerzan-Erzen\u2019de Eyyubi hakimiyeti Selahaddin d\u00f6neminde ba\u015flar. Bu d\u00f6nem yakla\u015f\u0131k 300 sene s\u00fcrecektir. Eyyubilerin hakimiyeti d\u00f6neminde \u015fehir belki de en verimli ve tarihi rollerine sahip olabilirdi belki ama hesapta olmayan Mo\u011fol istilas\u0131 \u015fehrin yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131lmas\u0131na ve bir daha belini do\u011frultmamas\u0131na sebep olacakt\u0131r ne yaz\u0131k ki. \u015eehrin y\u0131k\u0131l\u0131p bir daha mamur hale gelememesi Mo\u011fol istilas\u0131 sebebiyledir. 1260lardan sonra Garzan B\u00f6lgesi’nin merkezi olan Erzen \u015fehri, \u015fehir kimli\u011fini kaybetmi\u015f ama verimli topraklar\u0131 sebebiyle K\u00fcrt Mirlikleri aras\u0131nda hep ihtilaf konusu olmu\u015ftur. \u00d6zellikle Hasankeyf Eyyubileri ve Sason-Xerzan Mirlikleri aras\u0131nda..<\/p>\n

T.Eren:\u00a0 Mo\u011fol istilas\u0131 sonras\u0131 s\u00fcre\u00e7 nas\u0131l geli\u015fti?<\/p>\n

Mo\u011fol istilas\u0131 sonras\u0131 bir ara d\u00f6nem ya\u015fan\u0131r. \u00d6zellikle Silvan Eyyubileri b\u00fcy\u00fck bir direni\u015f g\u00f6sterir ve bu direni\u015f \u00e7evre b\u00f6lgelerde Mo\u011follara kar\u015f\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 olma inanc\u0131n\u0131 a\u015f\u0131lar. Sel\u00e7uklulara ba\u011fl\u0131 beylikler ve K\u00fcrt Mirlikleri aras\u0131nda ara ara el de\u011fi\u015ftiren Garzan B\u00f6lgesi, 1402 Ankara Sava\u015f\u0131’ndan sonra Timur taraf\u0131ndan t\u00fcm Diyarbekir B\u00f6lgesi ile beraber Akkoyunlu Devleti’ne verilir. Akkoyunlu iktidar\u0131 boyunca 100 y\u0131la yak\u0131n bir s\u00fcre b\u00fcy\u00fck zul\u00fcm g\u00f6ren b\u00f6lge halk\u0131, Safevilerin b\u00f6lgeye gelmesi ile bu sefer Safevi egemenli\u011fini tan\u0131mak zorunda kal\u0131r. K\u00fcrt Mirlikleri, ki 28 mirlik vard\u0131r, Osmanl\u0131 Sultan\u0131 Yavuz Sultan Selim’le \u0130dris-i Bitlisi’nin arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Amasya’da ittifak yaparlar ve 1514’de K\u00fcrt-Osmanl\u0131 ittifak\u0131 Safevileri ma\u011flup eder. Yavuz Sultan Selim, \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 kanunname ile 28 K\u00fcrt Mirli\u011fini, miras usul\u00fc edindikleri b\u00f6lgelerde hakim ilan eder ve bu s\u00fcre\u00e7 1850lere kadar yani 350 sene boyunca bu \u015fekilde devam eder. Garzan B\u00f6lgesi 1514e kadar Hasankeyf Eyyubileri ve Sason – Xerzan Mirli\u011fi aras\u0131nda ihtilaf konusuyken, bu tarihte Yavuz Sultan Selim taraf\u0131ndan Sason-Xerzan Mirli\u011fine verilir.<\/p>\n

T. Eren: K\u00fcrt Mirlikleri d\u00f6nemi hakk\u0131nda yeterli kaynaklar\u0131m\u0131z var m\u0131d\u0131r? \u00d6zellikle Garzan B\u00f6lgesine hakim olan Mirlikleri anlatabilir misiniz?<\/p>\n

K\u00fcrt Mirlikleri ile ilgili ba\u015fat kayna\u011f\u0131m\u0131z, Bitlis Miri \u015eeref Xan \u00ea Bedl\u00ees\u00ee’nin 1596’da tamamlad\u0131\u011f\u0131 \u00fcnl\u00fc eseri \u015eerefname’dir. \u015eerefname’de \u015eeref Xan,\u00a0 Sason-Xerzan Mirleri ile Bitlis Mirlerinin amcazade olduklar\u0131n\u0131, \u0130zzeddin ve Ziyaeddin isminde iki karde\u015ften \u00e7o\u011fald\u0131klar\u0131n\u0131 kaydeder. Yani, Xerzan Mirleri de Bitlis Mirleri gibi Rojki A\u015firet Konfederasyonu’nun y\u00f6neticileri konumundaki ailenin mensuplar\u0131d\u0131rlar. Gurdilan Mirleri, Azizan ailesinden yani Cizre-Botan Mirlerindendirler. Hasankeyf ve Silvan Eyyubileri ise tan\u0131mland\u0131klar\u0131 gibi, Eyyubi Ailesi’nin \u00fcyeleridirler. Bu bilgileri \u015eerefname bizlere vermektedir. \u015eerefname’ye ek olarak, b\u00f6lgede 1700l\u00fc y\u0131llar\u0131n sonu ile 1800l\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda ya\u015fanan siyasi olaylar\u0131 kaydeden, K\u00fcrt tarih yaz\u0131m\u0131nda \u015eerefname’nin devam\u0131 olarak kabul edilen \u015eirwan M\u00eerlerinden Salih Beg \u00ea Xan Budak taraf\u0131ndan yaz\u0131lan “D\u00eeroka Nijada \u015e\u00earwan” isimli eser de de\u011ferli bilgiler vermektedir. \u00d6zellikle Xerzan, Botan, Bitlis, Gurdilan ve \u015e\u00earwan Mirliklerinin birbirleriyle olan \u00e7eki\u015fme ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131, bu Mirliklerin Osmanl\u0131 ile olan ili\u015fkileri a\u00e7\u0131k ve ele\u015ftirel bir dille Salih Beg taraf\u0131ndan kayda al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Yine, Osmanl\u0131 ar\u015fiv belgeleri ve b\u00f6lgemizde ya\u015fam\u0131\u015f olan hristiyan vatanda\u015flar\u0131n y\u0131ll\u0131k olarak kiliselerde tuttuklar\u0131 salnameleri de eklemek gerekir. S\u00f6zl\u00fc tarih anlat\u0131mlar\u0131 ve de \u00f6zellikle dengb\u00eajlerin kilam ve stranlar\u0131 da \u00f6nemli ve gerekli kaynaklard\u0131r. Bunlar\u0131n bile\u015fkesinden anlaml\u0131 ve do\u011fru bir tarih okumas\u0131 yapabiliriz.<\/p>\n

T.Eren:\u00a0 Garzan ile ilgili bu kaynaklarda nas\u0131l bilgiler bulunuyor?<\/p>\n

M.Bora: Tarihi Garzan B\u00f6lgesi s\u0131n\u0131rlar\u0131, daha \u00f6nce anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, do\u011fuda Bitlis ve Botan \u00c7ay\u0131, bat\u0131da Batman \u00c7ay\u0131, g\u00fcneyde Dicle Nehri ile \u00e7evrili olan bereketli topraklar\u0131 tan\u0131mlar.\u00a0 \u015eerefname’de anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, bu geni\u015f b\u00f6lge \u00e7ogunlukla Sason-Xerzan Mirli\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r. G\u00fcney k\u0131s\u0131mlar\u0131 Gurdilan Mirli\u011fine, G\u00fcneybat\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131 ise Hasankeyf Eyyubi Melikleri’ne ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ama \u00f6zellikle Erzen \u015eehri, topraklar\u0131n\u0131n bereketi, ticaret yollar\u0131 \u00fczerinde olmas\u0131 ve miras yoluyla devri gibi sebeblerden \u00f6t\u00fcr\u00fc daha \u00e7ok Hasankeyf Eyyubileri ve Sason-Xerzan Mirli\u011fi aras\u0131nda s\u00fcrekli ihtilaf konusu olmu\u015ftur. \u00d6zellikle Erzen \u015eehri bu ihtilaf\u0131n ana merkezidir. Mo\u011fol istilas\u0131 sonras\u0131 k\u0131sa bir d\u00f6nem Dilma\u00e7o\u011fullar\u0131 egemenli\u011finde kalan b\u00f6lge, daha sonra Hasankeyf Eyyubileri taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilmi\u015f ve \u00c7ald\u0131ran Sava\u015f\u0131’na kadar onlar\u0131n elinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Garzan B\u00f6lgesi, temelde Bamerd, Gurdilan, Babos\u00ee, \u00c7iyay\u00ean Xerzan (Garzan Da\u011flar\u0131) ve De\u015fta Xerzan (Garzan Ovas\u0131) olarak ana be\u015f b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fur. Apika, Re\u015fan, Bi\u015fer\u00ee vb. daha k\u00fc\u00e7\u00fck co\u011frafi b\u00f6l\u00fcmleri de vard\u0131r. \u015eerefname’ye g\u00f6re Garzan’\u0131n da\u011fl\u0131k b\u00f6l\u00fcmleri yani Hezo-Sason k\u0131s\u0131mlar\u0131 ve Babos\u00ee B\u00f6lgesi Sason-Xerzan Xerzan Mirli\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bamerd, Apika, Re\u015fan ve Gurdilan k\u0131s\u0131mlar\u0131 ise Gurdilan Mirli\u011fine aittir. Erzen \u015eehri ve g\u00fcneyi 1514’e kadar Hasankeyf Eyyubileri’ne, daha sonra ise Hezzo Hakimleri olarak adland\u0131r\u0131lan Sason-Xerzan Mirlerine ba\u011fl\u0131 olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r. Hasankeyf Eyyubileri \u00c7ald\u0131ran Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 Erzen’in de ellerinden \u00e7\u0131kmas\u0131 sebebiyle uzun s\u00fcre tutunamam\u0131\u015f ve iktidarlar\u0131n\u0131 kaybetmi\u015flerdir. Ama Xerzan ve Gurdilan Mirlikleri, Tanzimat sonras\u0131 Osmanl\u0131’n\u0131n merkezile\u015fme politikalar\u0131 hayata ge\u00e7ene kadar \u00f6zerkliklerini korumu\u015flard\u0131r. Osmanl\u0131 ar\u015fivlerinde Hezzo Hakimleri olarak kaydednilen Sason-Xerzan Mirleri, 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131ndan itibaren Xerzan Mirleri olarak yaz\u0131lm\u0131\u015flar ve Tarihi Hezzo Kalesinde h\u00fck\u00fcm s\u00fcrmeye devam etmi\u015flerdir. Mirlik merkezi daha sonra Zoq kazas\u0131na ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f ve 1860lara kadar, yani merkezile\u015fme politikalar\u0131 sonucu t\u00fcm Mirlikler ortadan kald\u0131r\u0131l\u0131ncaya kadar da Osmanl\u0131’ya ba\u011fl\u0131 idari \u00f6zerklik ile b\u00f6lgeyi y\u00f6netmeye devam etmi\u015flerdir. Ayn\u0131 durum Gurdilan Mirli\u011fi i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Aslen Botan Azizan Mirleri ailesinden gelen ve \u015eerefname’ye g\u00f6re Botan-Cizre Mirlerin \u00fc\u00e7 kolundan biri olan Gurdilan Mirleri, merkezi Beykent Kalesi olmak \u00fczere y\u00fczlerce y\u0131l Gurdilan, Bamerd, Apika ve Re\u015fan B\u00f6lgesi k\u00f6ylerini yonetmi\u015flerdir. Yine Tanzimat sonras\u0131 Mirlikler ortadan kald\u0131r\u0131l\u0131ncaya kadar da h\u00fck\u00fcm s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Beykent Kalesi’nin de y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 bu d\u00f6nemlere denk gelmektedir.<\/p>\n

T.Eren:\u00a0 Tarihe bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Garzan B\u00f6lgesi’nde K\u00fcrtler d\u0131\u015f\u0131nda Ermeni ,Asuri ve K\u00fcrt Ezidi halklar\u0131 ya\u015famaktayd\u0131. Bug\u00fcn de k\u00f6ylerinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 bo\u015falm\u0131\u015f veya el de\u011fi\u015ftirmi\u015f. Ezidi halklar\u0131 i\u00e7in neler s\u00f6ylemek istersin?<\/p>\n

Garzan B\u00f6lgesi, binlerce y\u0131ll\u0131k tarihi boyunca onlarca kavime, inanca ve halka evsahipli\u011fi yapm\u0131\u015ft\u0131r. Hurriler, Mitanniler, Asuriler, Medler, Persler, Romal\u0131lar, Araplar, Ermeniler, ve daha sonra Keldaniler, S\u00fcryaniler, M\u00fcsl\u00fcman ve \u00cazd\u00ee K\u00fcrtler tarihi s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde hep beraber \u00e7o\u011fulcu bir toplum olarak ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. B\u00fcy\u00fck \u0130mparatorluklar, yerel devlet ve hanedanl\u0131klar, hilafet ve sultanl\u0131klar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla y\u00f6netilmi\u015f olan bu topluluklar, hep beraber ya\u015fama k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn en g\u00fczel \u00f6rneklerinden biri olarak tan\u0131mlanabilir. Garzan B\u00f6lgesinde Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 \u00f6ncesi, bir\u00e7ok mezhepten hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir Hristiyan n\u00fcfus bulunmaktayd\u0131. Da\u011fl\u0131k b\u00f6lgelerde Ermeniler, ovada ve Apika-Gurdilan-Bamerd b\u00f6lgelerinde daha \u00e7ok Keldani-S\u00fcryani n\u00fcfus bulunmaktayd\u0131. 1850lerden sonra yap\u0131lan n\u00fcfus say\u0131mlar\u0131nda Garzan geneli gayrim\u00fcslim n\u00fcfusun M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusa oran\u0131 d\u00f6rtte birdir. Burada bilinmesi gereken, d\u00f6rtte \u00fc\u00e7l\u00fck m\u00fcsl\u00fcman \u00e7o\u011funlu\u011fa \u00cazd\u00ee K\u00fcrtlerin de dahil edilmesidir. Yani \u00cazd\u00ee K\u00fcrtler de genel K\u00fcrt n\u00fcfusu i\u00e7erisinde say\u0131lmaktad\u0131rlar. \u00cazd\u00eeler, \u015eerefname’de anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015fekilde 16. y\u00fczy\u0131lda Sason-Xerzan Mirli\u011fi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde bug\u00fcnk\u00fc Ridwan\u00ea merkez olmak \u00fczere Apika ve\u00a0 Bi\u015f\u00ear\u00ee b\u00f6lgelerinde m\u00fcstakil olarak ya\u015famaktayd\u0131lar. Mirlikler d\u00f6neminde Hristiyan ve M\u00fcsl\u00fcman halklarla beraber, bar\u0131\u015f i\u00e7erisinde bir ya\u015fam s\u00fcrd\u00fcrmekteydiler. \u00dcnl\u00fc Tarih\u00e7i Mehrdad \u0130zady’nin ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, K\u00fcrt Tarih yaz\u0131m\u0131ni\u0148 \u00f6nemli ismi Cel\u00eel\u00ea Cel\u00eel’in “K\u00fcrt Halk Tarihi’nden 13 ilgin\u00e7 yaprak” isimli eseri ve s\u00f6zl\u00fc tarih anlat\u0131mlar\u0131n\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda \u015funu da biliyoruz ki, \u00cazd\u00eeler, R\u0131dvan merkezli Xaltan \u00cazd\u00ee Mirli\u011fi ad\u0131yla, 1850li y\u0131llara kadar, Apika ve Bi\u015fer\u00ee b\u00f6lgelerinde m\u00fcstakil bir y\u00f6netim alt\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. \u00dcnl\u00fc Mirleri M\u00eerzik\u00ea Zaza, Ridvan’da 1800lerin ba\u015f\u0131nda zaman\u0131na g\u00f6re baya\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir \u015fehir ve pazar kurmu\u015f, kom\u015fu Mirlikler ile ticaret ve iyi ili\u015fkiler geli\u015ftirmi\u015ftir. Daha sonra b\u00f6lgede yarat\u0131lan ve k\u00f6p\u00fcrt\u00fclen halklar ve inan\u00e7lar aras\u0131ndaki d\u00fc\u015fmanl\u0131klar sonucu, Garzan’da \u00e7at\u0131\u015fmalar ya\u015fanm\u0131\u015f, bu sebeble \u00cazd\u00ee N\u00fcfusun b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 bug\u00fcnk\u00fc \u015eengal B\u00f6lgesi’ne g\u00f6\u00e7 etmi\u015ftir. Kalanlar ise, Mirlikler ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131ktan\u00a0 k\u00f6ylerinde binbir zorlukla ya\u015famaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ama \u00e7evre bask\u0131s\u0131 sonucu b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc 1980lerde Avrupa’ya g\u00f6\u00e7 etmi\u015f ve k\u00f6ylerini terk etmi\u015flerdir. Bug\u00fcn ise \u00cazd\u00ee Toplumu, k\u00f6ylerine geri d\u00f6n\u00fc\u015f yapmaya ba\u015flam\u0131\u015f ve y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f olan evlerini yeniden in\u015fa etmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6zellikle Apika ve Bi\u015f\u00ear\u00ee b\u00f6lgesinde bu geri d\u00f6n\u00fc\u015fleri g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn…<\/p>\n

T.Eren: Misirc\u00ea’nin bir k\u00f6yden Kurtalan merkez il\u00e7eye d\u00f6n\u00fc\u015fen bir hikayesi vard\u0131r. Bu geli\u015fim ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn hikayesini bizlere anlatabilir misiniz?<\/p>\n

1938 senesinde \u00e7\u0131kar\u0131lan Cel\u00e2l Bayar imzal\u0131 bir kanunla, Garzan il\u00e7e merkezi Zoq (Yanarsu) k\u00f6y\u00fcnden Eynqesir (Konakp\u0131nar) k\u00f6y\u00fcne ta\u015f\u0131n\u0131r. Eynqesir (Konakp\u0131nar) K\u00f6y\u00fc 1944 y\u0131l\u0131na kadar, yani demiryolunun Kurtalan il\u00e7e s\u0131n\u0131rlar\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 tarih olan 1944 y\u0131l\u0131na kadar, tam 6 sene boyunca Kurtalan \u0130l\u00e7esi\u2019nin merkez k\u00f6y\u00fc olarak idari sistemde yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu tarihten sonra, demiryolunun ula\u015f\u0131m olarak daha kolay bir yer olan Misir\u00e7-Misirc\u00ea k\u00f6y\u00fcne uzanmas\u0131, il\u00e7e merkezinin Eynqesir \u2019dan Misirc\u00ea\u2019ye ta\u015f\u0131nmas\u0131na sebeb olmu\u015ftur. Bununla beraber, Kurtalan \u0130l\u00e7esi, ismini Osmanl\u0131 idari sisteminde de kullan\u0131lan “Gurdilan-Kurdilan” kazas\u0131ndan alm\u0131\u015ft\u0131r. Yani bu eski ismin T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirilmi\u015f halidir.<\/p>\n

T.Eren: Verdi\u011finiz de\u011ferli bilgiler i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ederiz. Ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 bir sohbet ve r\u00f6portaj oldu. Dilinize sa\u011fl\u0131k.<\/p>\n

M.Bora: Tekrar belirtmek isterim ki, verdi\u011finiz f\u0131rsat ve de\u011fer i\u00e7in ben te\u015fekk\u00fcr ederim. Umar\u0131m ki ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 ve faydal\u0131 bir r\u00f6portaj olmu\u015ftur. Tarihi bilmeden, tarihten ders almadan sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir gelecek tahayy\u00fcl\u00fc yapmak imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Bar\u0131\u015f, demokrasi ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck dolu yar\u0131nlar dile\u011fiyle… Tekrar te\u015fekk\u00fcrler.<\/p>\n<\/article>\n

\n
<\/div>\n<\/div>\n
\n

Kaynak: Tahir EREN-kurtalangazetesi.com<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131-Yazar Murat Bora, Garzan\u2019\u0131n binlerce y\u0131ll\u0131k tarihini ve medeniyetler ge\u00e7mi\u015fini Tahir Eren\u2019e anlatt\u0131. B\u00f6lgenin bilinmeyen y\u00f6nleri dikkat \u00e7ekti. Garzan ve b\u00f6lge tarihi hakk\u0131nda ara\u015ft\u0131rmalar yaparak bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bizlerle de ara ara payla\u015fan Ara\u015ft\u0131rmac\u0131-Yazar dostumuz Murat Bora ile sohbet edebilme ve kendisi ile Garzan Tarihi ile ilgili merak edilen baz\u0131 konular\u0131 konu\u015fabilme f\u0131rsat\u0131 bulduk. R\u00f6portaj konseptinden …<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":24263,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1539],"tags":[6868,1616],"class_list":["post-24261","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-roportaj","tag-garzan","tag-manset"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24261","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=24261"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24261\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24264,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24261\/revisions\/24264"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/24263"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=24261"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=24261"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=24261"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}