{"id":23605,"date":"2024-07-09T20:49:03","date_gmt":"2024-07-09T17:49:03","guid":{"rendered":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=23605"},"modified":"2024-07-09T20:49:03","modified_gmt":"2024-07-09T17:49:03","slug":"doktor-sukru-mehmed-sekban-kurdler-turklerden-ne-istiyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=23605","title":{"rendered":"Doktor \u015e\u00fckr\u00fc Mehmed Sekban: \u201cK\u00fcrdler T\u00fcrklerden Ne \u0130stiyor\u201d"},"content":{"rendered":"

Doktor \u015e\u00fckr\u00fc Mehmed Beyrut\u2019ta bulundu\u011fu s\u00fcre i\u00e7erisinde 24 Temmuz 1923\u2019te Lozan Antla\u015fmas\u0131 imzalan\u0131r. Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131ndan yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 ay \u00f6nce, antla\u015fma metni mevcut \u015fekliyle birinci BMM taraf\u0131ndan onay\u0131n\u0131n sorun olabilece\u011fi endi\u015fesiyle, ani bir kararla 1 Nisan 1923\u2019te esas olarak Lozan\u2019\u0131 kabul edecek yeni Meclis se\u00e7imlerine gidildi. Yap\u0131lan yeni se\u00e7imlerde, \u00f6zellikle K\u00fcrdistan\u2019da se\u00e7ilen mebuslar ba\u015fta olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn adaylar merkezden belirlendi. B\u00f6ylece muhalif olabilecek K\u00fcrdler tamamen siyasetten uzakla\u015ft\u0131r\u0131larak tasfiye edildi ve K\u00fcrdlerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n daha \u00f6nceleri a\u00e7\u0131klanan vaatler nedeniyle Kemalist hareketten olan beklentileri de bo\u015fa \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Lozan Antla\u015fmas\u0131 metninde K\u00fcrdlerin hak ve hukukuna dair do\u011frudan hi\u00e7bir madde bulunmaz. Be\u015f k\u0131s\u0131mdan ve toplam olarak 143 maddeden olu\u015fan anla\u015fma metninin \u201cAz\u0131nl\u0131k haklar\u0131\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, K\u00fcrdler i\u00e7in de baz\u0131 dil ve k\u00fclt\u00fcrel haklar aranabilir. Ancak Ankara H\u00fck\u00fcmeti, K\u00fcrdleri M\u00fcsl\u00fcman \u00e7o\u011funluk i\u00e7erisine koyup az\u0131nl\u0131k olarak kabul etmedi\u011fi i\u00e7in, s\u00f6zkonusu haklar\u0131n K\u00fcrdlere tan\u0131nmas\u0131n\u0131 kabul etmemi\u015ftir. Kemalist y\u00f6netime g\u00f6re var\u0131lan anla\u015fma gere\u011fince az\u0131nl\u0131k haklar\u0131 M\u00fcsl\u00fcman olmayanlar i\u00e7in ge\u00e7erliydi. \u00c7\u00fcnk\u00fc alt komisyon belgelerinde M\u00fcsl\u00fcman az\u0131nl\u0131klardan bahsedilirken, parantez i\u00e7erisinde \u201cK\u00fcrdler, \u00c7erkezler ve Araplar\u201d s\u0131ralanmaktad\u0131r. Antla\u015fman\u0131n 39. maddesinin 4. paragraf\u0131nda bahsedilen haklar ise T\u00fcrkiye\u2019de yerle\u015fik olan herkesten bahsetmektedir: \u201cHerhangi T\u00fcrkiye tebaas\u0131n\u0131n m\u00fcnasebat\u0131 hususiye ve ticariyede, gerek din, matbuat veya her nevi ne\u015friyat hususunda ve gerek i\u00e7timaat\u0131 umumiyede herhangi bir lisan\u0131 serbest\u00e7e istimal etmesine kar\u015f\u0131 hi\u00e7bir kay\u0131t vaz\u2019edilmeyecektir.\u201d[1]<\/a>\u00a0paragraf\u0131ndan hareket ederek K\u00fcrd dilinin bas\u0131n yay\u0131n alan\u0131nda kullan\u0131labilece\u011fi yorumu yap\u0131lmaktad\u0131r ve yap\u0131labilir de. Ancak Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131ndan k\u0131sa bir m\u00fcddet sonra gizli veya a\u00e7\u0131k uygulamalar ve \u00e7\u0131kart\u0131lan yeni kanunlarla ba\u015fta dil olmak \u00fczere K\u00fcrdler ve K\u00fcrdistan\u2019a dair ne varsa yok say\u0131ld\u0131 ve yasakland\u0131. O ana kadar \u201cT\u00fcrk-K\u00fcrt karde\u015fli\u011finden\u201d bahseden Mustafa Kemal, Cumhuriyetin kurucu unsurlardan bahsederken art\u0131k \u015f\u00f6yle demektedir: \u201cCumhuriyetimizin as\u0131l unsuru T\u00fcrk halk\u0131d\u0131r.\u201d[2]<\/sup><\/a><\/p>\n

Doktor \u015e\u00fckr\u00fc Mehmed Sekban\u2019\u0131n \u201cK\u00fcrtler T\u00fcrklerden Ne \u0130stiyorlar?\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla 14 Eyl\u00fcl 1923\u2019te Beyrut\u2019tan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Devleti Bay\u0131nd\u0131rl\u0131k Bakan\u0131 ve Diyarbak\u0131r Milletvekili Feyzi (Pirin\u00e7\u00e7io\u011flu) Bey \u00fczerinden Mustafa Kemal\u2019e ula\u015ft\u0131rmak istedi\u011fi mektup b\u00f6yle bir s\u00fcre\u00e7te yaz\u0131lm\u0131\u015f. Mektubun orijinal metni otuz bir sayfadan ibaret olup Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esiyle kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Feyzi Bey\u2019e \u00fc\u00e7 mektup g\u00f6nderdi\u011fi halde cevap alamaz ve bunun \u00fczerin Z\u00fclfi Bey\u2019e (Diyarbekir parlamenteri ve Lozan heyeti \u00fcyesi Z\u00fclf\u00fc Ti\u011frel) yazm\u0131\u015f. Mektubun g\u00f6nderilmesi \u00fczerinden \u00fc\u00e7 ay ge\u00e7mesine ra\u011fmen Fevzi Bey\u2019den bir cevap alamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, 18 Aral\u0131k 1923\u2019te mektubu taahh\u00fctl\u00fc olarak g\u00f6ndererek kamuoyuna a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f ve \u015f\u00f6yle bir ilave not eklemi\u015f: \u201cAradan \u00fc\u00e7 ay ge\u00e7ti\u011fi halde bu mektuba hen\u00fcz bir cevap zuhur etmemesine nazaran verilecek h\u00fckm\u00fc -ba\u015fka s\u00f6z s\u00f6ylemeden- karin-i kir\u00e2m\u0131n takdir ve vicdanlar\u0131na havale ediyorum.\u201d[3]<\/a><\/p>\n

Cumhuriyet\u2019in kurulu\u015fundan sonra yok say\u0131lan ve ink\u00e2r edilen K\u00fcrd milletinin hak ve hukukunun tan\u0131nmas\u0131 i\u00e7in, K\u00fcrd ayd\u0131nlar\u0131 \u015e\u00fckr\u00fc Mehmed Sekban\u2019\u0131n mektubunun mahiyetine benzer i\u00e7erikte mektuplar, daha sonra da farkl\u0131 zamanlarda cumhuriyetin kurucu kadrolar\u0131 ve y\u00f6neticilerine yazm\u0131\u015flar. Cumhuriyet\u2019in 10. y\u0131l\u0131 dolay\u0131s\u0131yla Celadet Bedirhan da \u201cT\u00fcrkiye Cumhurreisi Gazi Mustafa Kemal Pa\u015fa Hazretlerine\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla bir a\u00e7\u0131k mektup g\u00f6nderir ve mevzubahis mektup daha sonra kitap \u015feklinde bas\u0131l\u0131r.[4]<\/a>\u00a0Benzer bir a\u00e7\u0131k mektup da Mustafa Remzi Bucak taraf\u0131ndan, 03.01.1965 tarihinde d\u00f6nemin ba\u015fbakan\u0131 \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019ye g\u00f6nderilmi\u015ftir.<\/p>\n

\u0130\u015fte yukar\u0131da k\u0131saca bahsetti\u011fimiz ko\u015fullarda \u015e\u00fckr\u00fc Mehmed Sekban\u2019\u0131n 14 Eyl\u00fcl 1923\u2019te Beyrut\u2019tan \u201cK\u00fcrtler T\u00fcrlerden Ne \u0130stiyor\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla \u015fahs\u0131 ad\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta, k\u0131saca s\u00fcreci de\u011ferlendirip kendi siyasi ser\u00fcveninden bahsettikten sonra, K\u00fcrd meselesinin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne dair T\u00fcrklerin \u00f6n\u00fcnde d\u00f6rt se\u00e7ene\u011fin oldu\u011funu belirtir: T\u00fcrkler, ya bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye hududu d\u00e2hilindeki K\u00fcrtleri Osmanl\u0131 devleti idaresinde oldu\u011fu gibi terk ederler, yahut T\u00fcrkle\u015ftirmek politikas\u0131n\u0131 takip ederler, yahut Panturanizm gayesini takip ederek imha ve tehcir politikas\u0131n\u0131 ittihaz ederler. Bir d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc de K\u00fcrtleri bir millet olarak tan\u0131y\u0131p kendilerine m\u00fcsait olmak esb\u00e2b\u0131n\u0131 izhar ederler.[5]<\/a><\/p>\n

Bu genel giri\u015ften sonra, Doktor \u015e\u00fckr\u00fc Mehmed Sekban\u2019\u0131n ad\u0131 ge\u00e7en mektubunda, o zaman ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc fikirleri \u00f6zetleyerek \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabiliriz:<\/p>\n