{"id":23450,"date":"2024-04-19T07:01:30","date_gmt":"2024-04-19T04:01:30","guid":{"rendered":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=23450"},"modified":"2024-04-17T20:05:43","modified_gmt":"2024-04-17T17:05:43","slug":"osmanli-kurdistaninin-suriye-ve-irak-devletlerine-bolunmesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=23450","title":{"rendered":"‘Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u0131’n\u0131n Suriye ve Irak Devletlerine B\u00f6l\u00fcnmesi’"},"content":{"rendered":"
Dr. Azad Ahmed Ali taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan \u201cOsmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u0131’n\u0131n Suriye ve Irak Devletlerine B\u00f6l\u00fcnmesi\u201d adl\u0131 ara\u015ft\u0131rman\u0131n ilk bask\u0131s\u0131 yay\u0131mland\u0131.<\/strong><\/span><\/div>\n
<\/div>\n
\n
\n

Be\u015f b\u00f6l\u00fcm ve 27 fas\u0131ldan olu\u015fan bu \u00e7al\u0131\u015fma, Arap\u00e7a ve K\u00fcrt\u00e7e k\u00fct\u00fcphanelere kazand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u00f6nemli bir ara\u015ft\u0131rmad\u0131r. Yazar bu kitapta, birden \u00e7ok kaynak ve referanstan yararlanarak kan\u0131tlara ve belgelere dayanarak, \u00f6n hipotezlere dayal\u0131 bilimsel bir y\u00f6ntem izlemi\u015ftir. Bu sayede Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u0131’n\u0131n tan\u0131m\u0131ndan ba\u015flayarak ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 ana noktalar\u0131 \u00f6zetliyor ve daha sonra tarihi d\u00f6nemlerden ge\u00e7erek g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar geliyor.<\/p>\n

Yazar, \u201cs\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir (payidar) uluslar\u201d kavram\u0131n\u0131 tan\u0131t\u0131rken, K\u00fcrt mirlikleri ve ba\u011f\u0131ms\u0131z yap\u0131lar\u0131 ile ilgili bir dizi yeni fikir sunuyor. Bunlar \u201cdevlet \u00f6nceki formlara ait topluluklar\u0131n kendilerini ifade etme ve kendi topraklar\u0131 \u00fczerinde \u00f6zy\u00f6netim ve egemenlik hakk\u0131 talep etmesi\u201d olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rma, halklar\u0131n devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n kan\u0131t\u0131 olan k\u0131rsal mimari tarz\u0131n\u0131n benimsendi\u011fi \u00e7ok eski tarihi d\u00f6nemleri F\u0131rat\u2019\u0131n do\u011fusundaki Cezire b\u00f6lgesinde Arapla\u015ft\u0131rma ve K\u00fcrt varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn inkar politikas\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 daha sonraki d\u00f6nemlere ba\u011fl\u0131yor.<\/p>\n

Yazar, karma\u015f\u0131k tarihsel konular \u00fczerine yap\u0131lan bu ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ara\u015ft\u0131rman\u0131n \u00e7e\u015fitli tarihsel, co\u011frafi, politik, demografik, entelekt\u00fcel ve dilsel y\u00f6nlerini de ele alm\u0131\u015f, belirsizlik ve ikilemin g\u00f6lgeledi\u011fi konulardaki kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gidermeyi ama\u00e7layan materyallerle k\u00fct\u00fcphaneleri zenginle\u015ftirmek istemi\u015ftir.<\/p>\n

\u201cOsmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u0131’n\u0131n Suriye ve Irak Devletlerine B\u00f6l\u00fcnmesi\u201d kitab\u0131nda yazar K\u00fcrt toplumunun k\u00f6klerinin izini s\u00fcrm\u00fc\u015f ve \u00e7e\u015fitli tarihsel d\u00f6nemler boyunca politik olarak nas\u0131l geli\u015fti\u011fini ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. En nihayetinde bunlar \u201cOsmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u0131\u201d kavram\u0131n\u0131n temeli haline getirmi\u015fti. Y\u00fczy\u0131llar boyunca Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun kontrol\u00fcnde olan K\u00fcrdistan co\u011frafyas\u0131nda bu kontrol\u00fcn \u00e7e\u015fitli alanlardaki sonu\u00e7lar\u0131n\u0131, co\u011frafi, tarihi, siyasi, ekonomik, demografik ve milliyet\u00e7ilik ile bunlar\u0131n K\u00fcrt halk\u0131n\u0131n bug\u00fcn\u00fc ve gelece\u011fi \u00fczerindeki yans\u0131malar\u0131n\u0131 aktarmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu halk\u0131n \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yan\u0131 s\u0131ra, kuzeyden toplu g\u00f6\u00e7lerle gelen Osmanl\u0131lar\u0131n ve g\u00fcneyden gelen Araplar\u0131n her birinin K\u00fcrdistan’\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kendi h\u00e2kimiyeti ve kontrol\u00fc alt\u0131na almas\u0131n\u0131 anlatm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rma hem K\u00fcrt hem de K\u00fcrdistan kavramlar\u0131n\u0131n k\u00f6klerine iniyor. Bu b\u00f6lgelerdeki K\u00fcrt mirlikleri ve K\u00fcrt topluluklar\u0131n\u0131n Arap topluluklar\u0131 ile co\u011frafi ortakl\u0131klar\u0131n\u0131, K\u00fcrt b\u00f6lgelerini ve bu topluluklar\u0131 birbirine ba\u011flayan ili\u015fkileri, sonras\u0131nda ise K\u00fcrt mirlikler ve ba\u011f\u0131ms\u0131z y\u00f6netimlerinin Osmanl\u0131 ile ittifak a\u015famas\u0131na ge\u00e7i\u015fleri ve Osmanl\u0131 devleti ile birle\u015fmeleri \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131yor.<\/p>\n

Sonraki s\u00fcre\u00e7ter, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu y\u00f6netimi alt\u0131ndaki K\u00fcrt toplumunda siyasi ve sivil sars\u0131lmaya neden olan Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ile ortaya \u00e7\u0131kan d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131na de\u011finiliyor. Bunun sonucunda bir da\u011f\u0131lma ya\u015fayan K\u00fcrt toplumunun siyasi rol\u00fcne de son verilir. Nihayetinde K\u00fcrtler millet olarak siyasi egemenlik hakk\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f, birle\u015fik bir devlet kurma f\u0131rsat\u0131n\u0131 \u0131skalam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli sonu\u00e7lardan biri de \u015fudur; Osmanl\u0131 edebiyat\u0131nda hem \u201cK\u00fcrt\u201d hem de \u201cK\u00fcrdistan\u201d isimleri s\u0131kl\u0131kla ge\u00e7mektedir. Bu, T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri iktidara gelene kadar devam etti, dolay\u0131s\u0131yla ilk ad\u0131m olarak ad\u0131 gizlendi. Daha sonra \u00e7arp\u0131t\u0131larak resmi, idari ve siyasi kitap ve belgelerde ad\u0131 yasakland\u0131 akabinde de \u201cK\u00fcrdistan\u201d kelimesini dile getirenler cezaland\u0131r\u0131ld\u0131. Oraya \u201cG\u00fcneydo\u011fu Anadolu\u201d b\u00f6lgesi denilmeye ba\u015fland\u0131.<\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015fma, Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u0131 kavram\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131kl\u0131yor:<\/p>\n

“K\u00fcrt h\u00fck\u00fcmetlerinin ve emirliklerinin \u00e7o\u011funu uygar, talepkar ve siyasi etkile\u015fimlerinin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan en son siyasi ve idari varl\u0131\u011f\u0131 ifade eder. Bu etkile\u015fim uzun bir s\u00fcre boyunca devam edegelmi\u015ftir. K\u00fcrdistan Eyaleti olarak adland\u0131r\u0131lan geni\u015f bir b\u00f6lge olarak resmi kurulu\u015fu Tekvim el-Vaka’ (\u062a\u0642\u0648\u064a\u0645 \u0627\u0644\u0648\u0642\u0627\u0626\u0639) gazetesinde yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Hicri 5 Muharrem 1264’e (MS 14 Aral\u0131k 1847) kadar uzan\u0131r. Bu beyan ayn\u0131 zamanda Osmanl\u0131 y\u00f6netiminden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve kurtulu\u015f aray\u0131\u015f\u0131ndaki K\u00fcrt mirlikleri aras\u0131nda geni\u015f bir birlik projesine \u00f6nc\u00fcl\u00fck eden Bedirhan Beg hareketinin yok edilmesiyle de yak\u0131ndan ilgilidir.<\/p>\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fma co\u011frafyan\u0131n, siyasetin ve tarihin \u00e7e\u015fitli alanlar\u0131n\u0131 incelemekte ve yeni s\u0131n\u0131rlar\u0131yla b\u00f6lge s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n yeniden \u015fekillendirilmesinde ve hem Suriye hem de Irak devletlerinin kurulmas\u0131nda s\u00f6m\u00fcrgeci g\u00fc\u00e7lerin rol\u00fcn\u00fc tart\u0131\u015fmaktad\u0131r. Buna paralel olarak T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin do\u011fu\u015fu, (zira Cumhuriyet sitemli T\u00fcrkiye, Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan eyaletinin yaln\u0131zca bir k\u0131sm\u0131n\u0131 alabildi) Birinci ve \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015flar\u0131 (1920-1940) aras\u0131ndaki uzun y\u0131llar boyunca b\u00f6lgenin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 hem Suriye hem de Irak devletlerinin hakimiyetine ge\u00e7ti.<\/p>\n

Daha sonra K\u00fcrdistan’\u0131n baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerinin bu iki yeni devlete nas\u0131l ilhak edildi\u011fini ve “ba\u015far\u0131l\u0131 s\u00f6m\u00fcrgeci g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan bir dizi uluslararas\u0131 anla\u015fmaya g\u00f6re bu iki devletin par\u00e7as\u0131 haline geldi\u011fini” anlat\u0131yor.<\/p>\n

Kitab\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u0131’n\u0131n \u00e7\u00f6kmesine neden olan siyasi ve tarihsel d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcn k\u00f6klerinin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalarda ele al\u0131nmayan bir\u00e7ok soruya da cevap verme \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bunlar\u0131n “Arap akrabal\u0131\u011f\u0131” fikriyle yak\u0131ndan ili\u015fkili oldu\u011fu ve ara\u015ft\u0131rmada bunun tarihsel arka plan\u0131nda Suriye ve F\u0131rat\u2019\u0131n do\u011fusu ile Irak’ta geni\u015f bir alan \u00fczerinde Arap egemenli\u011finin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 irdeliyor.<\/p>\n

Bu durum hem Suriye hem de Irak devletlerinin mevcut s\u0131n\u0131rlar\u0131yla olu\u015fumuna yans\u0131m\u0131\u015f, hem K\u00fcrt toplumunun \u00f6zelliklerini tan\u0131mam\u0131\u015f, hem de K\u00fcrt toplumun Arap toplumu i\u00e7inde par\u00e7alanma (sindirilmesini) s\u00fcrecini devam ettirmi\u015f ve Arap elitlerinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 da bunu desteklemi\u015ftir.<\/p>\n

T\u00fcm bu tarihi, co\u011frafi ve siyasi hatalar\u0131n birle\u015fimi, yazr\u0131 Arap\u00e7a ve Arap\u00e7a olmayan hikaye ve anlat\u0131larda sunulan ger\u00e7ekleri incelemeye y\u00f6neltmi\u015ftir. \u00d6ncelikle Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan eyaletinin olu\u015fum \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc ve ikinci olarak bu eyaletin topraklar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n hem Suriye hem de Irak topraklar\u0131na devredilmesi incelemeye de\u011fer bir konudur. Dolay\u0131s\u0131yla bu devletlerin co\u011frafi, do\u011fal ve idari s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Bunlar\u0131n yan\u0131nda isk\u00e2n ve n\u00fcfus da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ile ilgili hususlara da dikkat edilmelidir. Bu, “K\u00fcrtlerin Suriye’ye kitlesel g\u00f6\u00e7 \u015feklinde geldi\u011fi” iddias\u0131na yan\u0131t verilmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nem ta\u015f\u0131yor. Bu, F\u0131rat\u2019\u0131n do\u011fusunda (Cezire b\u00f6lgesi) K\u00fcrtlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddeden t\u00fcm Arap h\u00fck\u00fcmetlerinin s\u00f6ylemi olmu\u015ftur. Ara\u015ft\u0131rmada \u201cs\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir toplum\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 toplumun \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve \u00f6zellikleri k\u00fclt\u00fcrel olarak \u00e7e\u015fitli ve co\u011frafi olarak geni\u015f bir toplum olmas\u0131yla orant\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n

S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir halklar\u0131n \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc<\/strong><\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015fmada \u201cPayidar yada s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir toplum\u201d kavram\u0131na \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm ayr\u0131l\u0131yor. Bu, herhangi bir erken devlet bi\u00e7iminin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndan \u00f6nce bir co\u011frafi b\u00f6lgede organize bir sosyal varl\u0131k olarak ya\u015fayan eski toplumlar\u0131 ifade ediyor.<\/p>\n

Yani bu dilsel ve k\u00fclt\u00fcrel kimlik tarihin ba\u015flang\u0131c\u0131ndan bu yana \u015fekillenmi\u015ftir. Daha sonra, bir\u00e7ok uzun tarihsel d\u00f6neme damgas\u0131n\u0131 vurmu\u015f ve toplumsal \u00fcretim sistemine k\u0131rsal ve tar\u0131msal bir ya\u015fam tarz\u0131 hakim olmu\u015ftur. Kendi kendine yetebilecek bir seviyeye ula\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak bunun aksine topra\u011fa ve tar\u0131ma ba\u011fl\u0131 olmayan g\u00f6\u00e7ebe halklar ise askeri, disiplin ve g\u00fc\u00e7 hiyerar\u015fisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha organize olmu\u015ftur. K\u0131rsal topluluklarda sosyal itici g\u00fc\u00e7ler yoksulluktan ve toplulu\u011fun s\u00fcrekli g\u00f6\u00e7 etme ihtiyac\u0131ndan do\u011far.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rma, \u201cPayidar toplumlar\u0131n\u201d \u00f6zelliklerini kan\u0131tlamak i\u00e7in bu t\u00fcr toplumlar\u0131 \u00f6ncelikle ulusal kimlikler olarak tan\u0131mlamaya y\u00f6neliyor. Bu, ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n, kitab\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden fazlas\u0131n\u0131, tarihsel d\u00f6nemler boyunca K\u00fcrt halk\u0131n\u0131n ve K\u00fcrt ad\u0131 olarak K\u00fcrt kimli\u011finin incelenmesine ay\u0131rmas\u0131na olanak tan\u0131yor.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rma daha sonra arkeolojik belgelere dayanarak hem K\u00fcrt hem de K\u00fcrdistan isimlerinin k\u00f6keni inceleniyor. Kurd veya Kurda isminin, F\u0131rat Nehri \u00fczerindeki Mari Krall\u0131\u011f\u0131’ndaki Zmerlim saray\u0131nda bulunan eski bir \u00e7\u00f6mlek par\u00e7as\u0131nda bulundu\u011fu s\u00f6yleniyor. Saray\u0131n tarihi M.\u00d6. 2. biny\u0131la kadar uzan\u0131yor.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmada, Dr. Cemal Ahmed Ra\u015fid\u2019in bir yaz\u0131s\u0131ndan al\u0131nt\u0131lanan \u015fu s\u00f6zlere yer veriliyor: “Suriye’nin g\u00fcneydo\u011fusunda yer alan Cezire b\u00f6lgesi, tarihin ba\u015flang\u0131c\u0131ndan bu yana hik\u00e2yelerini antik Hitit ve Babil tabletlerine yazan tar\u0131m alanlar\u0131yla \u00fcnl\u00fcd\u00fcr. Bu yerle\u015fim yerlerinin en \u00fcnl\u00fcs\u00fc Tel Barak olarak da bilinen Nilabshino’dur. Bu b\u00f6lgenin topo\u011frafyas\u0131, Habur Nehri vadisinde kurulmu\u015f olan Ork krall\u0131\u011f\u0131 Hori’nin yan\u0131 s\u0131ra A\u015fnakkom (\u015eehrbazar) ve Kakhat (Tel Bari) b\u00f6lgeleriyle de do\u011frudan ili\u015fkilidir. Bunlar\u0131n hepsi Takhtakurinler’de K\u00fcrt \u00fclkesi (Mat Kurda Ki) olarak bilinen \u00fclkeyi \u00e7evrelir. Bu, kuzey Haseke’deki Habur Nehri \u00fczerindeki, Amuda Vadisi’ndeki ve bug\u00fcn \u00c7aq\u00e7aq olarak bilinen Tel Aswad’daki t\u00fcm b\u00f6lgeyi kapsamaktad\u0131r.\u201d<\/p>\n

Bu temelde topografik bi\u00e7im (K\u00fcrt\u00e7e) bizce, K\u00fcrt ulusunun bug\u00fcn bilindi\u011fi \u00e7a\u011fda\u015f isme en eski ve en yak\u0131n tarihsel bi\u00e7imdir.<\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015fma Herodot’un bize aktard\u0131\u011f\u0131 eski Aramice, Roma, Asur ve S\u00fcmer metinlere de yer veriyor. Arap Buldanl\u0131lar\u0131n geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131larda da K\u00fcrtlerin ve K\u00fcrdistan’\u0131n kimli\u011fini aramaya devam ediyor. B\u00f6lgenin Yunan ve daha sonra Roma egemenli\u011fi s\u0131ras\u0131nda Kurdokhi isminin di\u011fer isimlerden daha \u00fcnl\u00fc oldu\u011fu tahminine yer veriliyor. “K\u00fcrtler Bahtan Nehri’nin g\u00fcneyinde ya\u015f\u0131yor” diyor. Yani Kuzey K\u00fcrdistan’daki Botan Nehri. Bu nehrin Dicle’ye d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yer K\u00fcrt b\u00f6lgesinin bat\u0131 s\u0131n\u0131r\u0131yd\u0131. S\u0131n\u0131rlar\u0131 da g\u00fcneyde kayal\u0131k alanlar\u0131n sonu olan Mansouria k\u00f6y\u00fc b\u00f6lgesinde sona eriyordu. Dolay\u0131s\u0131yla K\u00fcrt anavatan\u0131 bug\u00fcnk\u00fc Botani b\u00f6lgesini de i\u00e7eriyordu.<\/p>\n

Bu tart\u0131\u015fmaya ili\u015fkin i\u00e7erikler aras\u0131nda Arap\u00e7a rivayetler b\u00fcy\u00fck bir yer tutuyor. \u00d6zellikle \u0130bn el-Vardy, Makdisi, Taberi, Mes’udi, Bilazari, \u0130bn el-Faq\u012b ve \u0130bn Fazlallah ‘Umar gibi \u015fahsiyetlerin eserleri. Ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re K\u00fcrt\u00e7e ad\u0131 Arap\u00e7a s\u00f6zl\u00fcklerde ve anlat\u0131larda yer al\u0131yor. \u0130slami d\u00f6nemde daha derin bir anlam kazan\u0131yor. \u201cK\u00fcrtler belirli ve geni\u015f bir etnik grubu ifade ediyor. Araplarla birlikte ya\u015fayan bir halk\u0131n ad\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n

Ayn\u0131 ba\u011flamda ara\u015ft\u0131rmada F\u0131rat Ceziresi isminin k\u00f6klerine de de\u011finiliyor. Ancak Suriye h\u00fck\u00fcmetinin s\u00f6ylemindeki ve baz\u0131 Arap anlat\u0131lar\u0131ndaki anlay\u0131\u015ftan farkl\u0131 bir \u015fekildedir bu. Dicle ve F\u0131rat nehirleri aras\u0131ndaki araziye at\u0131fta bulunarak s\u0131kl\u0131kla Suriye Ceziresi veya iki nehir aras\u0131ndaki \u00fclke olarak an\u0131l\u0131r. Bu, Ebu Fida el-Eyyubi’nin \u015fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne dayanmaktad\u0131r; “Ada, Dicle ile F\u0131rat aras\u0131nda bir \u00fclkedir.<\/p>\n

\u0130bn Fazlallah el-‘Umari \u015f\u00f6yle diyor; “K\u00fcrt \u00fclkesinin s\u0131n\u0131rlar\u0131 F\u0131rat Nehri’nin tamam\u0131n\u0131 olmasa da \u00e7o\u011funu kaps\u0131yor.” Bu, K\u00fcrt ulusunun ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n belirlenmesinde e\u015fi benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir ad\u0131md\u0131r. Bu ayn\u0131 zamanda b\u00f6lgeye birle\u015fik bir ulusal karakter kazand\u0131rmakta, n\u00fcfusun \u00e7o\u011funlu\u011fu i\u00e7in s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fmakta ve b\u00f6lgeyi K\u00fcrtler d\u0131\u015f\u0131nda daha geni\u015f bir co\u011frafi alana yaymaktad\u0131r. Ayn\u0131 zamanda bir dizi ba\u015fka s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir (payidar) ulus ve toplumu da i\u00e7erir. Bu topraklar\u0131n neredeyse tamam\u0131 K\u00fcrt \u00fclkesi \u00e7er\u00e7evesinde s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n

K\u00fcrt mirliklerinden Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u0131\u2019na<\/strong><\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rma \u015funu ortaya koyuyor; \u201cK\u00fcrt mirlikleri kendi d\u00f6nemlerinde geli\u015fmi\u015f bir \u00f6zy\u00f6netime sahipti. \u00d6yle ki o zaman\u0131n geleneksel d\u00fcnyas\u0131nda e\u015fi ve benzerine az rastlanan bir durumdu. S\u00f6z konusu \u00f6zerk y\u00f6netimler her alanda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar ve g\u00fczel ilerlemeler kaydettiler. \u00d6zellikle in\u015faat ve mimari alan\u0131nda, \u00f6rne\u011fin Abbasi halifeli\u011finin temeli olan dost devlet Mervani (MS 973-1094) mirli\u011fi. Bu geli\u015fmi\u015f K\u00fcrt imparatorlu\u011fu, Suriye ve F\u0131rat Yar\u0131madas\u0131ndaki Eyyubi emirliklerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na bile zemin haz\u0131rlad\u0131.\u201d<\/p>\n

Daha sonra Osmanl\u0131 y\u00f6neticilerinin, iktidardaki K\u00fcrt mirlikleri aras\u0131nda nas\u0131l sorun ve \u00e7at\u0131\u015fma yaratt\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131l\u0131yor. Bu, sosyal ve ekonomik i\u00e7eri\u011fe sahip medeniyet merkezlerinin kendi m\u00fccadelesinin yan\u0131 s\u0131ra yerel \u00f6zerkli\u011fi bulan\u0131kla\u015ft\u0131rma ve merkezi otoriteyi sa\u011flamla\u015ft\u0131rma politikas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131yd\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla o d\u00f6nemde Botan Mirli\u011fini ortadan kald\u0131rmak ve ulusal m\u00fchr\u00fcn\u00fc k\u0131rmak i\u00e7in F\u0131rat adas\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 \u00f6nemli medeniyet merkezi aras\u0131ndaki (Musul, Cezire ve Amed) \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n k\u00f6kenlerinden yararland\u0131lar. Ard\u0131ndan 1847’den 1868’e kadar yani yakla\u015f\u0131k 21 y\u0131l s\u00fcren bir d\u00f6nemde Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan eyaleti kuruldu.<\/p>\n

\u0130ngiliz Mark Sykes ve di\u011ferlerinin etnografik ve co\u011frafi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na dayanan ara\u015ft\u0131rmada \u015f\u00f6yle bir sonuca yer veriliyor: \u201c19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na kadar Deyrizor n\u00fcfusunun \u00e7o\u011funlu\u011fu K\u00fcrt\u2019t\u00fc. Baz\u0131lar\u0131 Arap\u00e7a bile bilmiyordu.\u201d<\/p>\n

Ama daha sonra \u015funlar ekleniyor: \u201cDeyrizor’un bu orijinal medeni K\u00fcrt toplumu sosyal \u00e7evresinden izole edildi ve yava\u015f yava\u015f dilini, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ve geleneklerinden uzakla\u015ft\u0131. Bu durum \u00f6zellikle Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun idari yap\u0131lar\u0131n\u0131 par\u00e7alamas\u0131ndan sonra belirginle\u015fti. Bunlara K\u00fcrdistan eyaleti ve F\u0131rat Ceziresi de dahildi. B\u00f6ylelikle F\u0131rat\u2019\u0131n do\u011fusundaki ovalar kentlerden izole edildi, zay\u0131f ve sallant\u0131l\u0131 bir toplum olu\u015ftu, \u00e7o\u011fu b\u00f6lgesinde g\u00f6\u00e7ebe ya\u015fam\u0131 devam ettirdi ve bir d\u00f6nem ovalarda ya\u015fayanlar k\u0131rsal kesimde ya\u015famaya ba\u015flad\u0131.\u201d<\/p>\n

Sonraki s\u00fcre\u00e7te Deyrizor’daki K\u00fcrt ailelerin, K\u00fcrt a\u015firetlerinin k\u0131rsal \u00e7evreleriyle ba\u011flar\u0131 koptu ve Arap a\u015firetlerinin kentte giderek hakim hale gelmesiyle Arap etkisi alt\u0131na girdi. Fransa daha sonra \u00e7e\u015fitli uluslararas\u0131 anla\u015fmalarda yer alan siyasi anla\u015fmalara uygun olarak F\u0131rat’\u0131n do\u011fusundaki b\u00f6lgeyi (veya Cezire’yi) Suriye’ye ilhak etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. B\u00f6ylece Suriye’nin kuzey ve do\u011fu s\u0131n\u0131rlar\u0131, hem T\u00fcrk hem de Irak h\u00fck\u00fcmetleriyle yap\u0131lan s\u0131n\u0131r anla\u015fmalar\u0131na uygun olarak belirlendi.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rma ayr\u0131ca a\u015firet m\u00fcbadelesi ve g\u00f6\u00e7ebelerin F\u0131rat adas\u0131n\u0131n sosyal yap\u0131s\u0131 \u00fczerindeki etkisini de ele al\u0131yor. Bu, demografik de\u011fi\u015fim ard\u0131ndan siyasi dengeyi \u00f6yle bir de\u011fi\u015ftirdi ki, bazen silahl\u0131 sald\u0131r\u0131lar ve i\u015fgal \u015feklini ald\u0131. Bu durum, nehir k\u0131y\u0131lar\u0131 boyunca kasabalarda ve da\u011f\u0131n\u0131k k\u00f6ylerde ya\u015fayan yar\u0131 istikrarl\u0131 K\u00fcrt topluluklar\u0131n\u0131n da \u00e7\u00f6kmesine yol a\u00e7acakt\u0131r. \u0130ki b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7ebe kabile olarak bilinen \u015eammar ve Anaza kabilelerinin g\u00f6\u00e7\u00fc, sosyal ve siyasi a\u00e7\u0131dan b\u00fcy\u00fck bir deprem olarak kabul ediliyor ve bu g\u00f6\u00e7 Cezire ile Irak’\u0131n t\u00fcm kadim topluluklar\u0131n\u0131 silip s\u00fcp\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

\u00d6te yandan manda politikas\u0131, g\u00f6\u00e7ebe Araplar\u0131n bu b\u00f6lgelere yerle\u015fmesinin h\u0131zland\u0131r\u0131lmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Bu da demografik de\u011fi\u015fime yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 gibi F\u0131rat adas\u0131n\u0131n K\u00fcrt kimli\u011fini ortadan kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Y\u0131llar sonra Suriye h\u00fck\u00fcmetlerinin g\u00fc\u00e7 ve deste\u011fiyle F\u0131rat adas\u0131n\u0131n her taraf\u0131 fiili yerle\u015fimlerle dolarak defakto haline geldi.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rman\u0131n \u00f6zeti<\/strong><\/p>\n

600 sayfal\u0131k ara\u015ft\u0131rma, Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u0131 devleti projesinin 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda K\u00fcrdistan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k projesine d\u0131\u015far\u0131dan veya b\u00f6lgesel destek verilmemesiyle ilgili bir dizi nedenden dolay\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. Buna Britanya, Almanya ve Rusya’n\u0131n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun son d\u00f6neminde K\u00fcrt ulusal kurtulu\u015f hareketlerini ortadan kald\u0131rma konusundaki rol\u00fcn\u00fc de eklenebilir.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan eyaletinin gelece\u011fi \u00fczerinde etkisi oldu. Daha sonra yeni d\u00f6nemde Arap toplumlar\u0131n\u0131n siyasi faaliyetlere ge\u00e7mesi hem Suriye hem de Irak devletlerinin kurulmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck rol oynad\u0131. K\u00fcrdistan’\u0131n co\u011frafi ve demografik temellerini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bozan bu yap\u0131lar Bat\u0131 s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fine hizmet ederek ve b\u00f6lgesel alternatifini sa\u011flayarak K\u00fcrdistan’\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa kavu\u015famamas\u0131na katk\u0131da bulunacaklard\u0131r. K\u00fcrt toplumu Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funun varl\u0131\u011f\u0131nda oldu\u011fu gibi da\u011f\u0131lmas\u0131ndan da zararl\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<\/div>\n

R\u00fbdaw<\/strong><\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dr. Azad Ahmed Ali taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan \u201cOsmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u0131’n\u0131n Suriye ve Irak Devletlerine B\u00f6l\u00fcnmesi\u201d adl\u0131 ara\u015ft\u0131rman\u0131n ilk bask\u0131s\u0131 yay\u0131mland\u0131. Be\u015f b\u00f6l\u00fcm ve 27 fas\u0131ldan olu\u015fan bu \u00e7al\u0131\u015fma, Arap\u00e7a ve K\u00fcrt\u00e7e k\u00fct\u00fcphanelere kazand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u00f6nemli bir ara\u015ft\u0131rmad\u0131r. Yazar bu kitapta, birden \u00e7ok kaynak ve referanstan yararlanarak kan\u0131tlara ve belgelere dayanarak, \u00f6n hipotezlere dayal\u0131 bilimsel bir y\u00f6ntem izlemi\u015ftir. …<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":23451,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1084],"tags":[6579,117,1616,734,6578,6580,3785],"class_list":["post-23450","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-arastirma","tag-deyrizor","tag-kurtler","tag-manset","tag-osmanli","tag-osmanli-donemi-kurtler","tag-osmanli-kurdistani","tag-suriye"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23450","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23450"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23450\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23452,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23450\/revisions\/23452"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/23451"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23450"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23450"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23450"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}