{"id":23387,"date":"2024-02-27T07:00:21","date_gmt":"2024-02-27T04:00:21","guid":{"rendered":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=23387"},"modified":"2024-02-26T17:47:10","modified_gmt":"2024-02-26T14:47:10","slug":"mesut-yegen-kurt-entelijensiyasi-ilk-kez-turk-entelijensiyasina-onculuk-ediyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=23387","title":{"rendered":"Mesut Ye\u011fen: K\u00fcrt Entelijensiyas\u0131 \u0130lk Kez T\u00fcrk Entelijensiyas\u0131na \u00d6nc\u00fcl\u00fck Ediyor"},"content":{"rendered":"

\"📍\"Kemalizm\u2019den ba\u011f\u0131ms\u0131z bir K\u00fcrt entelijensiyas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan bahsetmek pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Neden?<\/span><\/p>\n

\"📍\"<\/span>K\u00fcrdistan fikrini ortaya atan ve bunu bir siyasi projeye \u00e7eviren ilk entelekt\u00fcellerimiz asl\u0131nda iyi \u0131slahat\u00e7\u0131lard\u0131, iyi milliyet\u00e7iler de\u011fil. <\/span><\/p>\n

\"📍\"Biz K\u00fcrtlerin entellekt\u00fcel ser\u00fcveni, T\u00fcrkiye\u2019deki entellekt\u00fcel ser\u00fcvenin bir t\u00fcrevi olarak geli\u015fti.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>\u00a0\u00a0: \u0130deolojinin tan\u0131m\u0131 ile ba\u015flayal\u0131m isterseniz, ideolojiyi nas\u0131l tan\u0131mlars\u0131n\u0131z? Bu konuyu konu\u015furken Marx\u2019\u0131n, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131\u2019ya yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zde \u201cmaddi ya\u015fam\u0131n \u00fcretim tarz\u0131 genel olarak toplumsal, siyasal ve entelekt\u00fcel ya\u015fam s\u00fcrecini ko\u015fulland\u0131r\u0131r\u201d belirlemesine de\u011finmeden ge\u00e7mek olmaz. Klasik Marksist literat\u00fcr\u00fc de i\u015fin i\u00e7ine katarsak sizin i\u00e7in g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ideoloji tam olarak ne ifade ediyor?<\/em><\/p>\n

Sosyal bilimleri ilgilendirdi\u011fi bi\u00e7imi ile konu\u015facak olursak, Marksizm i\u00e7erisinde ideoloji kavram\u0131 \u00fczerinde bir uzla\u015f\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Birka\u00e7 \u015feyi birden anlat\u0131yor, hatta birbirleri ile uzla\u015fmayan birka\u00e7 \u015feyi anlat\u0131yor ideoloji. Fakat kabaca iki b\u00fcy\u00fck yakla\u015f\u0131m oldu\u011funu s\u00f6yleyebilirim, ideolojiyi nas\u0131l anlamam\u0131z gerekti\u011fine dair. \u0130lki, ideolojiyi yanl\u0131\u015f bilin\u00e7 olarak anlamay\u0131 \u00f6neriyor, ikincisi n\u00f6tr bir bilin\u00e7 haline i\u015faret ediyor. Bu iki tan\u0131m\u0131n ortakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 yer \u015furas\u0131: ideoloji bilmeyle bilin\u00e7le, d\u00fcnyay\u0131 anlamam\u0131zla ile ilgili bir kategori ama ideoloji, tek tek bireylerin d\u00fcnyay\u0131 anlamas\u0131yla ilgili olmaktan ziyade, s\u0131n\u0131f, cemaat, mezhep, ulus gibi kategorilerin d\u00fcnyay\u0131 anlamas\u0131yla ilgili.<\/p>\n

Bu iki yakla\u015f\u0131mdan ilki Marx\u2019\u0131n Alman \u0130deoloji\u2019sinde ortaya konuldu ve kabaca d\u00fcnyay\u0131 oldu\u011fu bi\u00e7imiyle g\u00f6rmemizi, anlamam\u0131z\u0131 engelleyen bir durum olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc ideoloji. Buna mukabil, Marx\u2019\u0131n \u00a8Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131\u2019s\u0131n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde ortaya koydu\u011fu, daha sonra Gramsci\u2019nin ve Althusser\u2019in geli\u015ftirdi\u011fi bir perspektif \u00fczerinden konu\u015facak olursak, ideoloji aksine bizzat d\u00fcnyada olabilmemizi sa\u011flayan, d\u00fcnyay\u0131 deneyimlememizi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan bir kategori.<\/p>\n

Bu ayr\u0131ma kar\u015f\u0131n, ideoloji bug\u00fcn g\u00fcnl\u00fck anlam\u0131yla daha ziyade d\u00fcnyay\u0131 g\u00f6rme bi\u00e7imine, daha da basitle\u015ftirirsek d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc denen \u015feye denk d\u00fc\u015f\u00fcyor asl\u0131nda. Bunun i\u00e7indir ki, ilk ideolojiler dedi\u011fimizde, akl\u0131m\u0131za hemen Liberalizm, Sosyalizm, Milliyet\u00e7ilik gibi \u015feyler geliyor ya da bunun i\u00e7indir ki, \u0130slam ve \u0130slamc\u0131l\u0131k aras\u0131nda bir fark var. \u0130slam\u2019\u0131n kendisi bir ideoloji de\u011fil ama \u0130slamc\u0131l\u0131k bir ideoloji. Sonu\u00e7 olarak modern zamanlarda, insan gruplar\u0131n\u0131n d\u00fcnyay\u0131 anlama bi\u00e7imlerini, siyasi etkinlik formlar\u0131n\u0131 etkileyen, y\u00f6nlendiren bir rehber olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz ideolojiyi.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0Peki Bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131 d\u00fcnyada ideolojiye olan bak\u0131\u015f\u0131 konu\u015fal\u0131m. K\u00fcrtler ya da Orta do\u011fudaki Araplar, Farslar itibari ile d\u00fc\u015f\u00fcnelim, ideolojiye bak\u0131\u015f sanki biraz \u201cbat\u0131l\u0131la\u015fmaya giri\u015f\u201d spektrumunda ele al\u0131nmakta. Daha \u00e7ok da Shayegan\u2019\u0131n deyi\u015fiyle bir t\u00fcr \u201ck\u00fclt\u00fcrel \u015fizofreni\u201d de bu anlam aray\u0131\u015f\u0131na e\u015flik ediyor gibi. Burada i\u015fleyen bir hiyerar\u015fi var. \u2018Bat\u0131 halihaz\u0131rda ileride biz onlar\u0131n ideolojisini al\u0131rsak ve ara\u00e7salla\u015ft\u0131r\u0131rsak belki onlara ula\u015fabiliriz\u201d \u015feklinde bir aray\u0131\u015f ve bu aray\u0131\u015f an\u0131lan hiyerar\u015fiyi s\u00fcrekli yeniden \u00fcretiyor. E\u011fer b\u00f6yleyse bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131 d\u00fcnyadaki \u201cideoloji\u201dnin ele al\u0131n\u0131\u015f bi\u00e7imi ve muhtevas\u0131 sorunlu de\u011fil mi?<\/em><\/p>\n

Bir a\u00e7\u0131dan sorunlu de\u011fil. Zira, Bat\u0131\u2019yla kar\u015f\u0131la\u015fma bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131 toplumlar\u0131n hemen hepsinde bir travmaya yol a\u00e7\u0131yor. Ki, asl\u0131nda bat\u0131 ve bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131 ayr\u0131m\u0131 nerede ba\u015fl\u0131yor ya da nerede ba\u015flad\u0131 bilmiyoruz. Mesela \u0130ngiltere ile Fransa, Fransa ile Almanya aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131la\u015fmalar bile bat\u0131 ve bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Almanlar\u0131n Frans\u0131z Devrimi\u2019nden sonra Fransa ordular\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ald\u0131klar\u0131 feci yenilgiler, asl\u0131nda Almanlar\u0131n kendi bat\u0131lar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131yd\u0131. Malum, me\u015fhur Alman romantizmi bu kar\u015f\u0131la\u015fma ba\u011flam\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bat\u0131n\u0131n ideolojisini almak, onun gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmek, onun gibi yapman\u0131n hayatta, ayakta kalmakla ilgili bir taraf\u0131 var. \u00c7\u00fcnk\u00fc bat\u0131; bat\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc ve bat\u0131 gibi davrand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bat\u0131l\u0131 olmayan toplumlar i\u00e7in tehdit olu\u015fturuyordu. Bat\u0131l\u0131lar, bat\u0131l\u0131 oldu\u011fu\u00a0 i\u00e7in daha iyi ekonomilere, daha iyi ordulara, daha iyi e\u011fitim sistemlerine vesaire sahipti. Dolay\u0131s\u0131yla da bat\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fanlar ayakta kalmak i\u00e7in bat\u0131ya \u00f6yk\u00fcnmek, bat\u0131 gibi olmak, bat\u0131n\u0131n ideolojisiyle, bat\u0131n\u0131n zihniyetiyle, hem bat\u0131 hem de kendi \u00fczerlerine d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunda kald\u0131lar.<\/p>\n

Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, b\u00fct\u00fcn bu s\u00fcrecin, bat\u0131l\u0131 olmayanlar\u0131n bat\u0131l\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n ya da bat\u0131l\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmalar\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n oldu\u011fu \u00e7ok a\u00e7\u0131k. D\u00fcnyan\u0131n bat\u0131l\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 eninde sonunda bir hegemonya i\u015fine, bir e\u015fitsizlik ve tahakk\u00fcm ili\u015fkisine denk d\u00fc\u015f\u00fcyor. \u00d6te yandan \u015funu da g\u00f6rmek gerekiyor: bat\u0131l\u0131la\u015fmaktan \u015fikayet\u00e7i olanlar, bat\u0131l\u0131la\u015farak benli\u011fimizi yitirdik diyenler de yitirdik dediklerini asl\u0131nda bat\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fma an\u0131nda in\u015fa ettiler. Hem de bat\u0131dan ald\u0131klar\u0131 kavramlar ve kategoriler yoluyla. \u015eunu s\u00f6ylemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum, d\u00fcnyan\u0131n, bat\u0131l\u0131 olmayanlar\u0131n bat\u0131l\u0131la\u015fmas\u0131 elbette bir hegemonya ve tahakk\u00fcm s\u00fcreci. Lakin bu s\u00fcre\u00e7ten \u015fikayet etmenin bu s\u00fcrece kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kman\u0131n formlar\u0131 da epey bat\u0131l\u0131 formlar.<\/p>\n

Soru:<\/strong><\/em>\u00a0Daha da somutla\u015ft\u0131r\u0131rsak e\u011fer, biz K\u00fcrtlerde ideolojinin tarihini nerden ba\u015flat\u0131rs\u0131n\u0131z \u00f6rne\u011fin, hangi ku\u015fak, hangi d\u00f6nem ve neden?<\/em><\/p>\n

Osmanl\u0131y\u0131 merkeze alarak konu\u015facak olursak, herhalde terc\u00fcme dairesi ve ondan hemen sonra gelen Gen\u00e7 Osmanl\u0131lar\u0131 i\u015fin merkezine almam\u0131z gerekiyor. Yani, sistematik bir \u015fekilde kendi \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmek, yeni bir \u2018norm of conduct\u2019, bir yapma-etme bi\u00e7imleri nas\u0131l geli\u015ftiririz sorusu \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmek, Gen\u00e7 Osmanl\u0131larla birlikte olan bir \u015fey. \u0130lk kez onlar bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinden ald\u0131klar\u0131 kavramlarla buralar\u0131n kadim baz\u0131 kavramlar\u0131n\u0131 birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnerek yeni duruma dair birtak\u0131m re\u00e7eteler, \u00f6neriler geli\u015ftirdiler. Me\u015fveret fikriyle Cumhuriyet fikri aras\u0131nda kurulan ba\u011flant\u0131y\u0131 kast ediyorum. B\u00fct\u00fcn bunlar herhalde ilk kez Gen\u00e7 Osmanl\u0131lar ile birlikte ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ama orada \u015funu teslim etmek gerekir. Bu i\u015fleri \u00e7ok detayl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f biri de\u011filim ama bu konuda \u015eerif Mardin\u2019in \u015fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine kat\u0131lmamak zor: Gen\u00e7 Osmanl\u0131lar d\u00fc\u015f\u00fcncesi aman aman derinlikli bir d\u00fc\u015f\u00fcnce de\u011fildi. Gen\u00e7 Osmanl\u0131lar\u0131n 19. y\u00fczy\u0131l bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesini \u00f6nceleyen entelekt\u00fcel ba\u011flam\u0131 bildiklerini s\u00f6ylemek pek m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<\/p>\n

\u015eimdi, Gen\u00e7 Osmanl\u0131larda, J\u00f6n T\u00fcrklerde durum buysa K\u00fcrtlerin ilk ku\u015fak entelekt\u00fcellerin bunlardan farkl\u0131 olmad\u0131klar\u0131n\u0131 kabul edebiliriz. Hatta belki bir ad\u0131m daha gerideydiler. Dolay\u0131s\u0131yla, modern zamanlar\u0131n meseleleri \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnen ilk K\u00fcrtlerin, K\u00fcrdistan gazetesinde yazanlar\u0131n ya da Abdullah Cevdet\u2019in de a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 Gen\u00e7 Osmanl\u0131lar ya da J\u00f6n T\u00fcrkler t\u00fcr\u00fcnden entelekt\u00fceller olduklar\u0131n\u0131 tahmin etmek zor de\u011fil. Modern zamanlar\u0131n meseleleri \u00fczerine, modernli\u011fi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan entelekt\u00fcel ba\u011flam\u0131 bilerek tefekk\u00fcr etmi\u015f insanlar yok kar\u015f\u0131m\u0131zda. Bug\u00fcnle k\u0131yaslayarak konu\u015facak olursak, bug\u00fcn iyi bir k\u00f6\u015fe yazar\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz entelekt\u00fcel derinlikte insanlar bunlar.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0\u0130ki koldan ideolojinin K\u00fcrdistan\u2019a giri\u015f yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliyoruz. Bir taraftan evet \u00f6zellikle K\u00fcrt co\u011frafyas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda K\u00fcrdistan Gazetesi, Abdullah Cevdet, \u0130shak Sukuti\u2019ler eliyle ideolojik bir k\u0131v\u0131lc\u0131m vard\u0131 ama \u00f6b\u00fcr taraftan K\u00fcrdistan\u2019da, Van ve Bitlis\u2019te Ermeniler Rusya \u00fczerinden Marks\u2019\u0131, Bakunin\u2019i falan co\u011frafyaya ta\u015f\u0131m\u0131\u015flard\u0131. Hatta A. Cevdet vs. ku\u015fa\u011f\u0131ndan \u00f6nce sosyalizmi, modern ideolojileri buraya getirmi\u015flerdi. Erzurum, Bitlis, Van\u2019\u0131 devrimci fikirler ile tan\u0131\u015ft\u0131rd\u0131lar fakat ama bu ideolojik hareketlenmeye nedense K\u00fcrtler ilgi g\u00f6stermedi. K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n Avrupa, Rusya, K\u00fcrdistan hatt\u0131na de\u011fil de Avrupa, \u0130stanbul, K\u00fcrdistan hatt\u0131na ilgi g\u00f6stermesini nas\u0131l yorumlamal\u0131?<\/em><\/p>\n

Bu meselenin detaylar\u0131na vak\u0131f de\u011filim. Fakat sorunuzun kolay bir cevab\u0131 var gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ermenilerin Ortodoksluk \u00fczerinden Rusya\u2019yla yo\u011fun bir k\u00fclt\u00fcrel al\u0131\u015fveri\u015fleri var. Bizim K\u00fcrt entelekt\u00fcellerimiz ise esas olarak \u0130stanbul\u2019dan besleniyordu. \u0130stanbul harici kaynaklara da \u0130stanbul \u00fczerinden ula\u015f\u0131yorlard\u0131. Ki bu durum bug\u00fcn de \u00e7ok de\u011fi\u015fmi\u015f de\u011fil. Bu sebeple, \u0130stanbul\u2019da kar\u015f\u0131l\u0131k bulmam\u0131\u015f bir fikrin K\u00fcrt entelekt\u00fceller aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131k bulmas\u0131 \u00e7ok m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Sosyalizm fikri T\u00fcrk entelekt\u00fceller aras\u0131nda ne kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc ise K\u00fcrt entelekt\u00fceller aras\u0131nda o kadar, belki biraz daha az g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcncenin Rus devriminin \u00f6ncesine giden g\u00fc\u00e7l\u00fc kaynaklar\u0131 yok malum. Hepsi, hepsi birka\u00e7 isimden olu\u015fan dar bir \u00e7evreden s\u00f6z edebiliyoruz ki bunlar\u0131n da b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 da ittihat\u00e7\u0131l\u0131k dairesindeki isimler. Dolay\u0131s\u0131yla, ilk sosyalistler galiba iyi Marksistler olmaktan ziyade iyi devrimciler, iyi komitac\u0131lard\u0131. Gizli bir \u00f6rg\u00fct vas\u0131tas\u0131yla siyasi iktidar\u0131 ala\u015fa\u011f\u0131 etmek her iki cenahta da esas y\u00f6nelim olmu\u015f olsa gerek.<\/p>\n

Demem o ki, ilk d\u00f6nem K\u00fcrt entelekt\u00fcelleri esas olarak \u0130stanbul, Osmanl\u0131 entelekt\u00fcelleriydiler ve Osmanl\u0131 entelekt\u00fcelleri aras\u0131nda sosyalizm fikri ne kadar itibarl\u0131yd\u0131ysa K\u00fcrtler aras\u0131nda da o kadar itibarl\u0131 olmu\u015ftur. Dolay\u0131s\u0131yla, \u015funu s\u00f6yleyebiliriz: T\u00fcrkiye K\u00fcrtlerinin 19. y\u00fczy\u0131l sonundan beri \u00f6zg\u00fcl bir entelekt\u00fcel maceras\u0131, mahsus bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel patikas\u0131 olmu\u015f de\u011fil. Biz K\u00fcrtlerin entelekt\u00fcel ser\u00fcveni T\u00fcrkiye\u2019nin genel entelekt\u00fcel ser\u00fcveniyle fazlas\u0131yla sarmalanm\u0131\u015f durumda.<\/p>\n

\u00d6te yandan, bug\u00fcnlerde, son birka\u00e7 senede bu durumun az da olsa de\u011fi\u015fti\u011fini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn. T\u00fcrkiye\u2019nin genel entelekt\u00fcel ser\u00fcveninden kopulmasa da, K\u00fcrt entelekt\u00fcellerinin bu genel ser\u00fcvenin tabisi olma durumunda bir de\u011fi\u015fiklik var. \u00a0Biraz abartarak s\u00f6yleyecek olursam, K\u00fcrt entelijensiyas\u0131 bug\u00fcn T\u00fcrkiye entelijensiyas\u0131na, bu entelijensiyan\u0131n etkili bir k\u0131sm\u0131na \u00f6nc\u00fcl\u00fck ediyor. \u015eunu kast ediyorum: T\u00fcrkiye siyasi hayat\u0131nda son d\u00f6nemde ortaya konan yeni denebilecek demokratik \u00f6zerklik ya da radikal demokrasi gibi fikir ya da \u00f6nerilerin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc malum K\u00fcrt hareketi ya da K\u00fcrt entelekt\u00fcelleri yapt\u0131. Demokratik \u00f6zerklik ya da radikal demokrasi, T\u00fcrkiye\u2019deki entelijensiyan\u0131n, daha do\u011frusu sol entelijensiyan\u0131n bilmedi\u011fi i\u015fler de\u011fildi tabii ki. Lakin, bunlar\u0131 T\u00fcrkiye toplumu a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, tart\u0131\u015f\u0131labilir k\u0131lan malum K\u00fcrt hareketi, K\u00fcrt entelijensiyas\u0131 oldu.<\/p>\n

Son birka\u00e7 senede ortaya \u00e7\u0131kan bu durumu d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakacak olursak, bizim entelekt\u00fcel ser\u00fcvenimiz hep t\u00fcrev bir entelekt\u00fcel ser\u00fcven oldu. Yani, biz K\u00fcrtlerin entelekt\u00fcel ser\u00fcveni T\u00fcrkiye\u2019deki entelekt\u00fcel ser\u00fcvenin bir t\u00fcrevi olarak geli\u015fti. \u00d6te yandan, bunun aman aman gocunulacak bir \u015fey oldu\u011funu da d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131. \u015eu ger\u00e7e\u011fi kabul etmek zorunday\u0131z: Biz T\u00fcrkiye K\u00fcrtleri \u00e7ok uzun bir zamand\u0131r y\u00f6n\u00fcm\u00fcz\u00fc, y\u00f6r\u00fcngemizi \u0130stanbul\u2019a ve Ankara\u2019ya \u00e7evirmi\u015f durumday\u0131z. Bunda \u015fa\u015f\u0131lacak bir \u015fey de yok; \u00e7\u00fcnk\u00fc Diyarbak\u0131r-Musul aras\u0131n\u0131 ya da Van-Musul aras\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak, bu co\u011frafyadan \u00e7\u0131kacak entelekt\u00fcel birikimin \u0130stanbul\u2019dan \u00e7\u0131kan entelekt\u00fcel birikime tabi olmas\u0131 biraz e\u015fyan\u0131n tabiat\u0131yla ilgili bir durum olsa gerek. Baban\u2019lardan Bedirhan\u2019lara bizi y\u00f6neten egemenlerimiz en fazla \u0130stanbul\u2019u taklit etmeye \u00e7al\u0131\u015fan birer k\u00fc\u00e7\u00fck hanedand\u0131lar. Dolay\u0131s\u0131yla, hanedanlar\u0131m\u0131z\u0131n siyasi ve sosyal ser\u00fcveni ne kadar \u0130stanbul\u2019a ba\u011f\u0131ml\u0131 olduysa, bizim modern zamanlardaki entelekt\u00fcel ser\u00fcvenimiz de benzer bir \u015fekilde \u0130stanbul\u2019a ba\u011f\u0131ml\u0131 oldu.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0\u0130deolojik olan\u0131n s\u0131n\u0131fsal karakterine de bakal\u0131m isterseniz. Abdullah Cevdet, \u0130shak S\u00fckuti, Bedirhanlar ku\u015fa\u011f\u0131 biliyorsunuz \u00e7o\u011fu modern meslek sahibi ki\u015filer. Abdullah Cevdet\u2019in d\u00f6nemin gazetelerinde yazd\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 biliyoruz. K\u00fcrt okumu\u015flar\u0131n\u0131n K\u00fcrdistan\u2019a d\u00f6n\u00fcp bir t\u00fcr ayd\u0131nlanma seferberli\u011fi i\u00e7inde bulunmalar\u0131n\u0131 \u00f6\u011f\u00fctl\u00fcyor, me\u015fhur \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda. Buradaki ideolojik ba\u011flant\u0131lar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde Abdullah Cevdet\u2019in veya o d\u00f6nemki entelijensiyan\u0131n kafas\u0131ndaki K\u00fcrtl\u00fck neye kar\u015f\u0131l\u0131k geliyordu ve K\u00fcrtlere ne \u00f6neriyorlard\u0131?<\/em><\/p>\n

Bu ilk ku\u015fak K\u00fcrt entelijensiyas\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fey \u015fu: Bunlar her \u015feyden \u00f6nce reformistti. Yani milliyet\u00e7i olmaktan ziyade \u0131slahat\u00e7\u0131yd\u0131lar. T\u0131pk\u0131 ittihat\u00e7\u0131lar gibi. Kemalistler kadar olmasa da, K\u00fcrtlerin b\u00fcy\u00fck meselesinin, b\u00fcy\u00fck eksikli\u011finin bat\u0131l\u0131la\u015famam\u0131\u015f, modernle\u015fememi\u015f olmak oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordular. Dolay\u0131s\u0131yla esas \u00f6nerdikleri de buydu: \u201cbat\u0131l\u0131la\u015fal\u0131m\u201d. Bat\u0131l\u0131la\u015fal\u0131m dendi\u011finde de en ba\u015fta tabii ki e\u011fitim i\u015fini, kad\u0131n erkek ili\u015fkilerini, feodalizmi \u0131slah etmeyi kast ediyorlard\u0131. K\u0131saca, K\u00fcrdistan fikrini ortaya atan ve bunu bir siyasi projeye \u00e7eviren ilk entelekt\u00fcellerimiz asl\u0131nda iyi \u0131slahat\u00e7\u0131lard\u0131, iyi milliyet\u00e7iler de\u011fil. Dolay\u0131s\u0131yla da, K\u00fcrt kitlelerine \u00f6nerdikleri T\u00fcrk entelekt\u00fcellerin \u00f6nerdiklerinden \u00e7ok farkl\u0131 \u015feyler de\u011fildi. \u201cY\u0131llarca insanlar\u0131n yap\u0131p ettiklerini din, gelenek belirledi, \u015fimdi bilim, e\u011fitim belirlesin\u201d gibi bir \u015feyler diyorlard\u0131.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0Sizce o d\u00f6nemde bilhassa \u0130stanbul meskunu K\u00fcrt entelekt\u00fcellerinin ideolojik \u00e7er\u00e7evesi ve aray\u0131\u015f\u0131, K\u00fcrtler ad\u0131na dillendirdikleri s\u00f6ylem ve projeler K\u00fcrt sosyolojisine ne kadar uygundu?<\/em><\/p>\n

T\u00fcrk entelekt\u00fcellerinin ya da daha ileri gidelim Frans\u0131z devrimcilerinin \u00f6nerdikleri ne kadar uygunduysa o kadar! \u00d6nerilenlerle zaman\u0131n \u015fartlar\u0131 aras\u0131nda bir mesafe, bir uyumsuzluk oldu\u011fu a\u00e7\u0131k ama modernlik dedi\u011fimiz \u015fey de bu a\u00e7\u0131y\u0131, bu mesafeyi \u00f6nemsememek, bu mesafeyi irade yoluyla, ak\u0131lc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncenin rehberlik etti\u011fi eylem yoluyla a\u015fmaya dair bir g\u00fcven, bir s\u00fcrekli reform durumu demek zaten. Dolay\u0131s\u0131yla, inanm\u0131\u015f modernler olarak K\u00fcrt entelekt\u00fcellerinin bulunduklar\u0131 sosyal durumla \u00e7at\u0131\u015fan fikirler \u00f6ne s\u00fcrmeleri i\u015fin tabiat\u0131 gere\u011fiydi.<\/p>\n

\u00d6te yandan \u015funu da kaydetmek isterim: Modernist olman\u0131n, Bat\u0131c\u0131 ya da \u0131slahat\u00e7\u0131 olman\u0131n da elbette bi\u00e7imleri ve dereceleri vard\u0131: Daha jakoben ya da daha mutedil \u0131slahat\u00e7\u0131l\u0131klar hep m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftu. Bu a\u00e7\u0131dan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Abdullah Cevdet m\u00fcstesna, di\u011fer K\u00fcrt entelekt\u00fcellerinin hele de Seyyid Abd\u00fclkadir gibilerinin a\u015f\u0131r\u0131 modernistler oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n

Soru<\/em><\/strong>:\u00a0Bu d\u00f6nemi biraz daha genelle\u015ftirip milliyet\u00e7ilik ideolojisi \u00fczerinden soyutlarsak t\u00fcm bu ideolojik formasyonlar\u0131 nereye oturtabiliriz? Anderson\u2019a at\u0131fla \u201chayali bir cemaat\u201din s\u0131n\u0131rlar\u0131nda geziniyoruz gibi sanki. K\u00fcrdistan Gazetesinde ifadesini bulan ve daha \u00e7ok feodal bir milliyet\u00e7ilik kipinde tecess\u00fcm eden aray\u0131\u015f, Osmanl\u0131ya kar\u015f\u0131 olmaktan \u00e7ok Ermenilere kar\u015f\u0131 bir milliyet\u00e7ilik olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ermenili\u011fin, K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn kurucu \u00f6tekisi haline getirildi\u011fi bir tepkici milliyet\u00e7ilik ve daha \u00e7ok da Ermenilere ve Ermeni ayd\u0131nlara kar\u015f\u0131 bir t\u00fcr aya\u011fa kalkma, uyan\u0131\u015f ve e\u015fitleme ideolojisi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc var gibi. Bu minvalden bak\u0131nca Osmanl\u0131 son d\u00f6nem K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011finin karakteri ba\u011flam\u0131nda ne s\u00f6ylenebilir?<\/em><\/p>\n

D\u00f6nemin K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fin kuvvetli bir milliyet\u00e7ilik oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Dedi\u011fim gibi ilk ku\u015fak K\u00fcrt milliyet\u00e7ileri i\u015fe birer \u0131slahat\u00e7\u0131 olarak ba\u015flad\u0131lar, lakin Osmanl\u0131\u2019daki reformculuk, J\u00f6n T\u00fcrklerin \u0131slahat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 milliyet\u00e7i bir karaktere b\u00fcr\u00fcnd\u00fck\u00e7e, daha do\u011frusu herkes hem reformcu hem milliyet\u00e7i olunca, K\u00fcrtler de milliyet\u00e7i olmaya ba\u015flad\u0131lar. Ama bu ilk ku\u015fak K\u00fcrt milliyet\u00e7ilerinin ya da entelekt\u00fcellerinin K\u00fcrtler ya da K\u00fcrdistan\u2019la Osmanl\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkileri, s\u00f6m\u00fcrgecilik gibi kuvvetli bir kar\u015f\u0131tl\u0131k ili\u015fkisi olarak g\u00f6rd\u00fcklerini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Sizin de dedi\u011finiz gibi, K\u00fcrtlerin milliyet\u00e7ili\u011fi bir k\u0131sm\u0131yla Ermenilerle payla\u015f\u0131lan arazi \u00fczerine ya\u015fanan bir gerilim ya da \u00e7at\u0131\u015fmayla ilgili olarak kuvvetlenmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. K\u00fcrt Teav\u00fcn ve Terakki Gazetesi\u2019nin ya da K\u00fcrdistan gazetesinin milliyet\u00e7ili\u011fiyle 1918\u2019dekilerin milliyet\u00e7ili\u011fi aras\u0131nda malum \u00f6nemli bir fark var ve bu fark\u0131n iki sebebi var g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor: Osmanl\u0131c\u0131lar\u0131n T\u00fcrk\u00e7\u00fcle\u015fmesi ve Ermenilerle rekabet.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0\u0130lk d\u00f6nem K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn in\u015fac\u0131lar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ilgin\u00e7 bir durum daha var. Mesela Abdullah Cevdet, \u0130shak Sukuti, Ziya G\u00f6kalp gibiler K\u00fcrtl\u00fck fikrine ilk mumu yakmalar\u0131na ra\u011fmen bu ideolojiden erken so\u011fudular. Sadece A.Cevdet ve Ziya G\u00f6kalp de\u011fil onlardan ba\u015flay\u0131p M. \u015e\u00fckr\u00fc Sekban\u2019lar \u00fczerinden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fan bir sert kopu\u015f aks\u0131 var. K\u00fcrtl\u00fck duvar\u0131na har\u00e7 d\u00f6k\u00fcp sonra duvar\u0131 y\u0131kmaya yeltenen bu patolojik durumu nas\u0131l tan\u0131mlars\u0131n\u0131z? Entelekt\u00fcel manada K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn kar\u0131n doyuramamas\u0131 yani bu ideolojide sebat edilmemesindeki fakt\u00f6rler nedir?<\/em><\/p>\n

Bireysel arka planlar\u0131n\u0131 iyice et\u00fct etmeden bu zikzaklar hakk\u0131nda konu\u015fmak \u00e7ok do\u011fru olmayabilir. D\u00f6nemin \u015fartlar\u0131n\u0131 esas alarak bir spek\u00fclasyon yapmak gerekirse s\u00f6z konusu zikzaklar\u0131 bir eksiklik ve fazlal\u0131\u011f\u0131n e\u015f zamanl\u0131 mevcudiyetiyle a\u00e7\u0131klayabiliriz belki. Eksiklik malum: K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fini arkalayacak burjuvazi ya da orta s\u0131n\u0131f. Fazlal\u0131ksa \u015fu: K\u00fcrt milliyet\u00e7ileri ya da entelekt\u00fcelleri eninde sonunda imparatorlu\u011fun entelekt\u00fcelleriydiler ve imparatorlu\u011fa sadakatleri Osmanl\u0131 elitinin i\u00e7erisinde telakki edilmeleri i\u00e7in yeterliydi. Demem o ki, K\u00fcrt\u00e7\u00fcl\u00fckte \u0131srar etmenin maliyetiyle, K\u00fcrt\u00e7\u00fcl\u00fckten istifa etmenin getirileri aras\u0131ndaki mesafenin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc bu t\u00fcrden zikzaklar\u0131n sebebi olmu\u015f olabilir. \u00d6te yandan, kararl\u0131 K\u00fcrt milliyet\u00e7ilerinin mevcudiyetini de unutmamak laz\u0131m. Bedirhanlar\u2019\u0131n ve Cemipa\u015fazadeler\u2019in bir k\u0131sm\u0131 mesela.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0O d\u00f6nem K\u00fcrt entelekt\u00fcellerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda mesela Bedi\u00fczzaman ile Abdullah Cevdet gibi farkl\u0131 d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015flerine sahip olanlar\u0131n ayn\u0131 \u00e7at\u0131 alt\u0131nda bir araya gelebildiklerini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu durumdan o g\u00fcnk\u00fc Osmanl\u0131 k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131 ile bug\u00fcnk\u00fc devlet zihniyetinin farkl\u0131 oldu\u011funu \u00e7\u0131karabilir miyiz?<\/em><\/p>\n

Muhakkak. Sadece o g\u00fcnk\u00fc Osmanl\u0131 de\u011fil daha gerisini de katabiliriz. \u00c7\u00fcnk\u00fc nispeten o d\u00f6nem Osmanl\u0131 entelekt\u00fcellerinin K\u00fcrtlere bak\u0131\u015f\u0131 K\u00fcrt entelekt\u00fcellerini ba\u011f\u0131ms\u0131z bir K\u00fcrdistan fikrine bir nebze uzak tuttu. O d\u00f6nem Osmanl\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 di\u011fer etnik gruplar da bir bak\u0131ma kabul ettiler. Bug\u00fcn bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan asl\u0131nda Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k o \u015fartlar i\u00e7in fena de\u011fildi. E\u011fer Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k fikri i\u015fleseydi ve d\u00fcnya konjonkt\u00fcr\u00fc de m\u00fcsaade etseydi daha olumlu bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131kabilirdi. Fakat \u015fu da var ki Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k i\u00e7inde her zaman bir T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fine aralanan bir kap\u0131 vard\u0131.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0K\u00fcrt okumu\u015flar\u0131n\u0131n \u00e7ok\u00e7a i\u015fledi\u011fi ve tart\u0131\u015fma konusu yapt\u0131\u011f\u0131 bir konuyu konu\u015fal\u0131m isterseniz. Genel olarak Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funun ve \u00f6zel olarak da son y\u00fcz y\u0131l Osmanl\u0131 siyasetinin K\u00fcrdistan\u2019da pratize etti\u011fi ekonomi-politik ve tahakk\u00fcm bi\u00e7imleri klasik manada bir s\u00f6m\u00fcrge politikas\u0131 m\u0131d\u0131r, de\u011filse atipik, fragmanter bir s\u00f6m\u00fcrgeci idari rejimden bahsedebilir miyiz? Ki son y\u00fczy\u0131la dair \u00e7o\u011fu resmi belgede \u201cm\u00fckerrer fetih\u201d, \u201cmedenile\u015ftirme\u201d, \u201cm\u00fcstemleke\u201d gibi kavramlar ortada dururken bu tart\u0131\u015fmay\u0131 nas\u0131l yorumlars\u0131n\u0131z?<\/em><\/p>\n

Bahsetti\u011finiz belgelerde o t\u00fcrden ibareler bolca var, do\u011fru. Fakat bu kavramlar bilhassa da s\u00f6m\u00fcrgecilik kavram\u0131 \u00fczerine netle\u015fmeden Osmanl\u0131\u2019yla K\u00fcrdistan aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi tan\u0131mlamaya kalk\u0131\u015fman\u0131n pek de manal\u0131 olmayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek durumunday\u0131m. K\u0131saca s\u00f6yleyebilece\u011fim \u015fu: Osmanl\u0131\u2019n\u0131n K\u00fcrdistan ta\u015fras\u0131yla ili\u015fkisinde 19 yy. ba\u015flar\u0131nda \u00f6nemli bir k\u0131r\u0131lman\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 malum ve bu k\u0131r\u0131lma \u00f6ncesindeki ili\u015fkiyi s\u00f6m\u00fcrgecilik olarak tarif etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil; e\u011fer s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi kapitalizmle birlikte ortaya \u00e7\u0131kan hele de deniz a\u015f\u0131r\u0131 ili\u015fkilerle ilgili bir durum olarak g\u00f6r\u00fcyorsak. K\u00fcrt mirliklerinin tasfiyesinden sonraki durum i\u00e7in s\u00f6m\u00fcrgecilik kavram\u0131n\u0131 kullanmak ne kadar do\u011fru olur onu da bilemiyorum \u00e7\u00fcnk\u00fc s\u00f6m\u00fcrgecilik dendi\u011finde \u0130ngiltere-Hindistan aras\u0131ndaki kurulan t\u00fcrden ili\u015fkileri kast ediyorsak Osmanl\u0131yla K\u00fcrdistan aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin \u0130ngiltere-Hindistan ili\u015fkisine benzemedi\u011fi yerler benzedi\u011fi yerlerden daha fazla.<\/p>\n

Bu mesele etrafl\u0131ca bir tart\u0131\u015fmay\u0131 hak ediyor ancak iki noktan\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek isterim. \u0130lkin, Osmanl\u0131yla K\u00fcrdistan aras\u0131ndaki ili\u015fki s\u00f6m\u00fcrgecilik yerine modernle\u015fmeyle melezlenmi\u015f bir ulus in\u015fas\u0131 ili\u015fkisi olarak tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131nda Osmanl\u0131 ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin K\u00fcrdistan\u2019la kurdu\u011fu ili\u015fkide ya\u015fanan ve s\u00f6m\u00fcrgecilik mefhumuyla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gerekir denilen kimi formlar\u0131 zorunlu olarak d\u0131\u015flam\u0131\u015f olmazs\u0131n\u0131z. Malum, ulus in\u015fas\u0131 dedi\u011fimiz s\u00fcre\u00e7 asimilasyondan soyk\u0131r\u0131ma uzanan envai t\u00fcrden uygulamay\u0131 i\u00e7erebilen bir s\u00fcre\u00e7. \u0130kincisi, Osmanl\u0131 K\u00fcrdistan\u2019\u0131 yeniden Osmanl\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan beridir Osmanl\u0131-T\u00fcrkiye egemenli\u011fi K\u00fcrtler taraf\u0131ndan, K\u00fcrt kalabal\u0131klar\u0131 taraf\u0131ndan nas\u0131l alg\u0131lan\u0131yor, nas\u0131l okunuyor bunu bilmek gerekir. Buraya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da s\u00f6m\u00fcrgecilik mefhumunun g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde kar\u015f\u0131l\u0131k buldu\u011funu s\u00f6ylemek \u00e7ok m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Galiba \u015funu teslim etmek durumunday\u0131z. K\u00fcrt meselesi art\u0131k 21. y\u00fczy\u0131la ta\u015fm\u0131\u015f bir sorun ve bu y\u00fczy\u0131ldaki ulusal meseleleri yeni kavramlarla ele almak gerekiyor.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0Hocam cumhuriyet d\u00f6nemi ile devam edelim, isterseniz. Cumhuriyet bir a\u00e7\u0131dan sanki K\u00fcrt entelekt\u00fcelizminin mezar\u0131 \u00fczerine kuruluyor. Zira Cumhuriyetin kurulmas\u0131 ile Memduh Selim gibiler Suriye\u2019ye, Bedirhan karde\u015fler Avrupa\u2019ya, Bedi\u00fczzaman gibiler Van\u2019a s\u0131\u011f\u0131nd\u0131. Cumhuriyet, bir\u00a0 d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imi olarak K\u00fcrtl\u00fck fikrini fel\u00e7 eden yeni bir d\u00f6neme kap\u0131 a\u00e7\u0131yor. Cumhuriyetin, K\u00fcrtl\u00fck fikri \u00fczerine in\u015fa edilmesi programatik bir strateji miydi yoksa K\u00fcrtl\u00fck zaten Osmanl\u0131 enkaz\u0131 alt\u0131nda kalm\u0131\u015f m\u0131yd\u0131?<\/em><\/p>\n

Osmanl\u0131 enkaz\u0131 alt\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olur; zira 1918\u2019de Osmanl\u0131 \u00e7\u00f6kerken K\u00fcrtl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcncesi eskisinden de canl\u0131yd\u0131. T\u00fcrkiye topraklar\u0131nda K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fini ya da K\u00fcrt entelijensiyas\u0131n\u0131 bitiren elbette Cumhuriyet oldu. Lakin, ayn\u0131 Cumhuriyet K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fini ya da K\u00fcrt entelijensiyas\u0131n\u0131 \u00fclke d\u0131\u015f\u0131na s\u00fcrerek ona yeni bir form da verdi. Hoybun hareketini kast ediyorum. Ama bu yeni form da 1930\u2019lar\u0131n sonunda zay\u0131flay\u0131p sahneden \u00e7ekildi. \u00d6zetle 1800\u2019lerin sonunda ortaya \u00e7\u0131kan K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011finin ilk safhas\u0131 1930\u2019lara gelindi\u011finde son buldu. Dolay\u0131s\u0131yla, s\u00f6yledi\u011finiz \u015fu anlamda do\u011fru, Cumhuriyet T\u00fcrkiye topraklar\u0131nda K\u00fcrtl\u00fck hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmenin sonunu getirdi. Ama Cumhuriyet yaln\u0131z bunun de\u011fil, bir \u00e7ok \u015feyin sonunu getirdi. 1927\u2019de gelindi\u011finde sadece K\u00fcrtler de\u011fil, T\u00fcrk \u0131slahat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n Mustafa Kemal ve ekibi d\u0131\u015f\u0131nda kalanlar\u0131 da budanm\u0131\u015ft\u0131. Malum, mutedil \u0131slahat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n temsilcisi Terakkiperver Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131 kapat\u0131lm\u0131\u015f, Kaz\u0131m Karabekir idamla tehdit edilmi\u015f, Adnan Ad\u0131var gibiler de \u00fclke d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmak zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0Hoybun \u00fczerinden bir soru ile devam etmek istiyorum. Muhteva a\u00e7\u0131s\u0131ndan inceledi\u011fimizde Osmanl\u0131 d\u00f6nemi K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fi ile Hoybuncular\u2019a kaim K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fi aras\u0131nda muhteva a\u00e7\u0131s\u0131ndan esasl\u0131 bir fark var m\u0131?<\/em><\/p>\n

Tabii ki. Evvela, Osmanl\u0131 ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k yok art\u0131k. Dolay\u0131s\u0131yla, Osmanl\u0131 \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda beraber ya\u015fama fikri kad\u00fck oldu\u011fu ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti de K\u00fcrtlere \u201cT\u00fcrkle\u015fin, yoksa!\u201d dedi\u011fi i\u00e7in Hoybuncular, K\u00fcrtl\u00fck ve K\u00fcrdistan \u00fczerine daha serbest d\u00fc\u015f\u00fcnen ve tabii ki daha net, daha radikal insanlar. Bu arada mekan\u0131 da unutmamak laz\u0131m. \u00a0Hoybun\u2019la birlikte K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011finin beyni art\u0131k \u0130stanbul\u2019da Erzurum\u2019da ya da Diyarbak\u0131r\u2019da de\u011fil. \u00d6te yandan, L\u00fcbnan veya Suriye\u2019de olmak Hoybunculara bir yandan hareket serbestiyeti sa\u011flarken, bir yandan da toplumsal zeminlerinin zay\u0131flamas\u0131na sebep oluyordu. Devrin K\u00fcrt milliyet\u00e7ileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan K\u00fcrdistan\u2019da olman\u0131n imkan\u0131 yoktu fakat K\u00fcrdistan d\u0131\u015f\u0131nda olman\u0131n da maliyeti vard\u0131.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0\u00d6z\u00fcnde ruhunu K\u00fcrt inkar\u0131ndan alan Kemalist sistemin e\u011fitim\/asimilasyon kurumlar\u0131n\u0131n K\u00fcrtl\u00fck ve K\u00fcrt entelijensiyas\u0131 ile potansiyeli \u00fczerindeki etkileri hakk\u0131nda ne s\u00f6ylenebilir?<\/em><\/p>\n

Do\u011frusu 1950\u2019den sonraki elli sene i\u00e7in konu\u015facak olursak, Kemalizm\u2019den ba\u011f\u0131ms\u0131z bir K\u00fcrt entelijensiyas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan bahsetmek pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc eninde sonunda bu elli senenin K\u00fcrt entelekt\u00fcellerinin hepsi bu devletin okullar\u0131nda okudu, bu devletin ideolojik ayg\u0131tlar\u0131na maruz kald\u0131. Bu okullar\u0131n ve ayg\u0131tlar\u0131n Kemalizmle olan ili\u015fkisi de malum. \u00d6te yandan \u015funu kaydetmek isterim: Evet, K\u00fcrt entelijensiyas\u0131n\u0131n 1950 sonras\u0131 mensuplar\u0131n\u0131n tamam\u0131 Kemalizme maruz kald\u0131 ve lakin bu maruz kalma beklenildi\u011fi \u00fczere bunlar\u0131n K\u00fcrtl\u00fckten istifa etmelerine de\u011fil, K\u00fcrtl\u00fckle yen bir ili\u015fki kurmalar\u0131na yol a\u00e7t\u0131; hatta bizzat K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fc yeni bir bi\u00e7imde adland\u0131rmalar\u0131na ya da kurmalar\u0131na yol a\u00e7t\u0131 bile diyebilirim. Demem o ki, Kemalizmle ili\u015fkimiz biraz netameli bir ili\u015fki. Kemalizmle m\u00fcnasebet K\u00fcrt entelijensiyas\u0131n\u0131n jakoben \u0131slahat\u00e7\u0131l\u0131\u011fa ve T\u00fcrkl\u00fc\u011fe bunca a\u00e7\u0131k olmas\u0131n\u0131n m\u00fcsebbibi oldu\u011fu kadar K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fc ahir zamanlarda yeniden kurmalar\u0131na da yatakl\u0131k etmi\u015ftir. Kemalizm ya da genel olarak T\u00fcrkiye modernle\u015fmesi diyelim, paradoksal bir etkide bulunmu\u015ftur diyebiliriz asl\u0131nda. Bir yandan K\u00fcrt entelijensiyas\u0131n\u0131 sosyolojik olarak daha az K\u00fcrt k\u0131larken, siyasal olarak daha kararl\u0131 k\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Kemalizm ya da T\u00fcrkiye modernle\u015fmesi bizi bir yandan K\u00fcrtl\u00fckten uzakla\u015ft\u0131r\u0131rken ba\u015fka bir yerden de bizi K\u00fcrtl\u00fc\u011fe iten, K\u00fcrtl\u00fckle bulu\u015fmam\u0131z\u0131 sa\u011flayan, haddizat\u0131nda K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fc yeniden kurmam\u0131za vesile olan bir \u015fey oldu galiba. Bu paradoksal etkiyi ya da durumu teslim etmemiz gerekiyor.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0Bunu g\u00fcneyde geli\u015fen geleneksel K\u00fcrtl\u00fck ve K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fi ile k\u0131yas yaparak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek kuzey ve g\u00fcney K\u00fcrtl\u00fck \u00fcretimleri aras\u0131nda esasa dair bir fark var m\u0131d\u0131r?<\/em><\/p>\n

Oldu\u011funu san\u0131yorum. Sorup soru\u015fturmalar\u0131mdan ya da g\u00fcney K\u00fcrtlerinin yaz\u0131p \u00e7izdiklerinden anlad\u0131\u011f\u0131m \u015fu: G\u00fcney\u2019deki K\u00fcrtlerin Ba\u011fdat\u2019la ya da Arap entelijensiyas\u0131yla ili\u015fkisi bizim \u0130stanbul\u2019la ya da T\u00fcrk entelijensiyas\u0131yla ili\u015fkimizden daha zay\u0131f. Lakin, Kuzey ve G\u00fcney K\u00fcrtleri aras\u0131ndaki bu fark\u0131 g\u00fcneyli K\u00fcrtlerin do\u011fru \u015feyleri yapm\u0131\u015f olmalar\u0131yla ya da buradakilerin yanl\u0131\u015f yapm\u0131\u015f olmalar\u0131yla izah etmek de \u00e7ok makul g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Aradaki fark daha ziyade maruz kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z tarihsellik ve sosyolojiyle ilgili olsa gerek. Kuzey K\u00fcrtlerinin T\u00fcrkiye kodlar\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken G\u00fcney K\u00fcrtlerinde Irak kodlar\u0131n\u0131n zay\u0131f olmas\u0131n\u0131n sebebi T\u00fcrkiye ve Irak aras\u0131ndaki farklarla ilgili. Malum, Irak dedi\u011fimiz \u00fclke epey suni bir olu\u015fum. B\u00f6yle oldu\u011fu i\u00e7in de, Irak merkezi devleti Irak K\u00fcrtlerini maddi ve manevi olarak ku\u015fatabilmi\u015f, onlar\u0131 kendine ba\u011flayabilmi\u015f bir devlet olabilmi\u015f de\u011fil. Oysa burada ba\u015fka bir hikayenin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek gerekiyor. T\u00fcrkiye K\u00fcrtlerinin \u0130stanbul\u2019la temas\u0131 hep \u00e7ok yo\u011fun oldu. Bu da en son HDP maceras\u0131nda da g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00fczere, bizi daha fazla T\u00fcrkiye kodlar\u0131 ile d\u00fc\u015f\u00fcnmeye sevk etmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n

\u00d6te yandan, aradaki bu fark\u0131n yine bir k\u0131s\u0131m paradoksal neticelerini oldu\u011funu g\u00f6rmek gerekiyor. Merkezle yo\u011fun temas T\u00fcrkiye K\u00fcrtlerinin K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc inceltip, K\u00fcrdistan mefhumundan uzakla\u015ft\u0131r\u0131yor, bu do\u011fru. Ancak \u015fu da do\u011fru: \u0130stanbul\u2019la yo\u011fun temas \u00fczerinden edinilen donan\u0131m T\u00fcrkiye K\u00fcrtlerini siyaseten daha kararl\u0131, k\u00fclt\u00fcrel sermaye itibar\u0131yla daha kuvvetli K\u00fcrtler k\u0131l\u0131yor. Irak K\u00fcrtleriyle k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrkiye K\u00fcrtlerinin daha donan\u0131ml\u0131 bir orta s\u0131n\u0131f\u0131 ve daha kuvvetli bir entelekt\u00fcel ve siyasi s\u0131n\u0131f\u0131 var. Bu durum, 1970\u2019lerden sonra ald\u0131\u011f\u0131 onca \u00f6l\u00fcmc\u00fcl darbeye kar\u015f\u0131n K\u00fcrt hareketinin ve K\u00fcrt entelijensiyas\u0131n\u0131n hep yeniden ba\u015flayabilmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan bir zemin olu\u015fturuyor diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a068 hareketinin\/ba\u015fkald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131n veya daha genel manada sol ideolojinin K\u00fcrdistan\u2019a giri\u015fini konu\u015fal\u0131m isterseniz. Devrimci solun K\u00fcrdistan\u2019a giri\u015fi, K\u00fcrt \u00f6\u011frencilerin sol ile tan\u0131\u015fmas\u0131, yeni bir K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fc ortaya \u00e7\u0131kard\u0131 malum. Sol ku\u015fak K\u00fcrtl\u00fc\u011fe nas\u0131l bir ruh verdi, o s\u00fcreci nas\u0131l okuyorsunuz?<\/em><\/p>\n

Bu i\u015fin milad\u0131 1958\u2019de Irak\u2019ta ger\u00e7ekle\u015fen darbe ya da devrim. 1958\u2019e birlikte Irak Bat\u0131 y\u00f6r\u00fcngesinden \u00e7\u0131k\u0131yor ve Sovyetler Birli\u011fi\u2019ne yak\u0131nla\u015fma ihtimali ba\u015fl\u0131yor. Nitekim, Erivan radyosunun kurulmas\u0131 filan Irak\u2019ta bu durumun olabilecek olmas\u0131yla ilgili. Irak K\u00fcrtlerinin SSCB\u2019nin ilgi alan\u0131na girmesi de Irak\u2019\u0131n g\u00fczergah de\u011fi\u015ftirmesinde yard\u0131mc\u0131 olabilecek olmalar\u0131yla ilgili. \u015eunu demek istiyorum: K\u00fcrt hareketi 1930\u2019lardaki yenilgisinden sonra yeniden ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda sol ya da sosyalist bir hareket olarak ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131. Ortaya \u00e7\u0131kanlar, Sovyetlere ya da sosyalizme ilgi duyan K\u00fcrtler de\u011fil, Mela Mustafa Barzani\u2019nin ba\u015far\u0131lar\u0131na ilgi duyan reformcu, milliyet\u00e7i K\u00fcrtlerdi.<\/p>\n

Fakat \u00e7ok de\u011fil birka\u00e7 sene sonra b\u00fct\u00fcn bir K\u00fcrt hareketi sol-sek\u00fcler bir harekete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Bu h\u0131zl\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn de anla\u015f\u0131l\u0131r tarihsel toplumsal sebepleri var. 1961 Anayasas\u0131n\u0131n getirdi\u011fi siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel serbestiyet, s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla \u00e7\u00f6kmesi ve SSCB\u2019nin buna verdi\u011fi destek vs., b\u00fct\u00fcn bunlar hem T\u00fcrkiye sath\u0131nda hem de K\u00fcrtler aras\u0131nda sol ve sek\u00fcler bir tahayy\u00fcl\u00fcn h\u0131zla g\u00fc\u00e7lenmesinin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131. Ancak, ayn\u0131 minvalde daha etkili bir fakt\u00f6r 1950\u2019yle birlikte ya\u015fanan kapitalistle\u015fme ve \u015fehirle\u015fmenin yaratt\u0131\u011f\u0131 ma\u011fduriyetin yeni toplumsal kesimleri tarih sahnesine iteklemesi oldu. K\u00fcrt hareketinin ilk akis buldu\u011fu yerlerin Urfa, Mardin ve Diyarbak\u0131r gibi yerler olmas\u0131yla tar\u0131mda makinele\u015fmenin buralarda yaratt\u0131\u011f\u0131 ma\u011fduriyet aras\u0131nda bir ili\u015fki olsa gerek.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0D\u00f6nemin hat\u0131ratlar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda K\u00fcrdistan\u2019dan metropollere gelen K\u00fcrt \u00f6\u011frencilerin Marks ve Engels\u2019i daha ziyade T\u00fcrk solunun terc\u00fcmeleri, yay\u0131nevleri \u00fczerinden okuduklar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu bir anlam\u0131yla K\u00fcrdistan solunun, sol K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn, sosyalizmi biraz da T\u00fcrk solunun imgeleminden, T\u00fcrk solunun kavram setinden \u00f6\u011frendi\u011fi gibi bir duruma g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor bizi. \u0130deolojik a\u00e7\u0131dan bunu nereye koyars\u0131n\u0131z?\u00a0<\/em><\/p>\n

B\u00f6yle oldu\u011fu a\u00e7\u0131k, ama zaten ba\u015fka bir ihtimal de mevcut de\u011fildi. Bat\u0131 klasiklerinin K\u00fcrt\u00e7eye \u00e7evrilmesi ancak bug\u00fcnlerde o da yava\u015f yava\u015f yap\u0131labilen bir \u015fey. Dolay\u0131s\u0131yla, 1960\u2019lar ve 1970\u2019lerde bu metinleri ne K\u00fcrt\u00e7e\u2019ye \u00e7evirebilecek bir ortam vard\u0131 ne de \u00e7evrilse bile bunlar\u0131n okunabilece\u011fi bir ortam. Marksist klasikler K\u00fcrt\u00e7e okunsayd\u0131 bu K\u00fcrt solunda ne t\u00fcrden bir de\u011fi\u015fikli\u011fe yol a\u00e7ard\u0131 bilemiyorum. Sol, sosyalizm fikrinin daha yerli bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesinin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7ard\u0131 elbet ama bu hangi d\u00fczeyde ger\u00e7ekle\u015firdi bilmiyorum. Eninde sonunda Marksizmin, sosyalizm fikrinin evrensel bir taraf\u0131 var ve bunlar\u0131n K\u00fcrt\u00e7e okunmam\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n aman aman bir sonu\u00e7 \u00fcretti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek zor. \u00d6te yandan \u015funu da bilmedi\u011fimizi teslim etmek zorunday\u0131z: Hangi metinlerin hangi \u00f6ncelikle \u00e7evrilmesine, kimler karar verdi? Karar verenler aras\u0131nda K\u00fcrt solcular\u0131 ne kadar \u00e7ok ya da azd\u0131? Karar verenler aras\u0131nda daha \u00e7ok K\u00fcrt olsayd\u0131 sonu\u00e7 farkl\u0131 olur muydu? Bunlar\u0131 bildi\u011fimi s\u00f6yleyemem. Ama malum K\u00fcrtler taraf\u0131nda kurulan yay\u0131nevleri de vard\u0131 ve ulusal kurtulu\u015f hareketleriyle ilgili pek \u00e7ok bu yay\u0131nevleri taraf\u0131ndan \u00e7evrilmi\u015fti.<\/p>\n

Bug\u00fcn HDP gibi, bir k\u0131sm\u0131yla Avrupa\u2019daki yeni sol parti ya da hareketlerle k\u0131yaslanabilir bir parti varsa, yine bug\u00fcn radikal demokrasi ya da demokratik ulus fikirleri bunca bilinir durumdaysa, bu daha ziyade K\u00fcrt solu sayesinde oldu. Dolay\u0131s\u0131yla, uzunca bir d\u00f6nem T\u00fcrkiye solu i\u00e7in kas g\u00fcc\u00fc olu\u015fturan K\u00fcrt solu bug\u00fcn zihinsel de bir g\u00fc\u00e7 olu\u015fturuyor. Radikal demokrasi fikrinin mucidi malum K\u00fcrt hareketi ya da \u00d6calan de\u011fil ama K\u00fcrt hareketi olmasayd\u0131 bu iki mefhumun T\u00fcrkiye\u2019de bu kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc ve daha \u00f6nemlisi organik bir bi\u00e7imde kar\u015f\u0131l\u0131k bulmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn olmazd\u0131. Bu da garip bir durum de\u011fil tabii ki. K\u00fcrt hareketi uzun zamand\u0131r T\u00fcrkiye\u2019de sistem d\u0131\u015f\u0131 muhalefetin motorunu olu\u015fturuyor malum. \u00d6te yandan \u015funu da teslim edelim: K\u00fcrt hareketinin bug\u00fcn \u00f6zg\u00fcn bir s\u00f6ylemi olabilmesinin ard\u0131nda da maddi bir durum var: Demokratik ulusa (bu kavram\u0131 birebir benimsedi\u011fim i\u00e7in kullanm\u0131yorum) ya da radikal demokrasiye en \u00e7ok K\u00fcrtler ihtiya\u00e7 duydu\u011fu i\u00e7in olsa gerek ki, bu \u00f6neri K\u00fcrtlerden geldi ve bunca akis buldu.<\/p>\n

Soru<\/strong><\/em>:\u00a0Son olarak sizce ana ak\u0131m K\u00fcrt siyasetindeki bu politik kod de\u011fi\u015fikli\u011fi \u00f6rne\u011fin, radikal demokrasi, demokratik ulus, ekolojik toplum vesaire gibi s\u00f6ylemler K\u00fcrtl\u00fck siyasetinin g\u00f6r\u00fcnmezli\u011fine sebep olmad\u0131 m\u0131?<\/em><\/p>\n

Evet, b\u00f6yle bir \u015feye sebep oldu. Bug\u00fcn, daha az Kurd\u00ee bir entelekt\u00fcel ve siyasi hareketimiz var, bu do\u011fru. Bu, bir k\u0131sm\u0131yla ana ak\u0131m K\u00fcrt hareketinin kendisini siyasi ya da milli bir hareket olmaktan daha \u00e7ok, toplumsal bir hareket olarak konumland\u0131rm\u0131\u015f olmas\u0131yla ilgili. \u00d6te yandan \u015fu da var: Daha Kurd\u00ee bir hareket yapman\u0131n imkanlar\u0131 var ve nitekim b\u00f6yle hareketler de var ve fakat K\u00fcrtlerde aman aman kar\u015f\u0131l\u0131k bulam\u0131yorlar.\u00a0 \u015eimdi, bu durum \u00fczerine kolayc\u0131l\u0131\u011fa kap\u0131lmadan d\u00fc\u015f\u00fcnmekten ba\u015fka bir \u00e7aremiz yok. Daha az Kurd\u00ee ama daha kuvvetli bir K\u00fcrt hareketi mi K\u00fcrtlerin bug\u00fcn maruz kald\u0131\u011f\u0131 stat\u00fckoyu de\u011fi\u015ftirebilir, yoksa daha Kurd\u00ee ama daha zay\u0131f bir hareket mi? \u0130kincisi demek o kadar kolay de\u011fil. Kendi ad\u0131ma, K\u00fcrtlerin maruz kald\u0131\u011f\u0131 stat\u00fckonun ancak geni\u015f tabanl\u0131 bir siyasi hareket taraf\u0131ndan de\u011fi\u015ftirilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum; bunu daha Kurd\u00ee bir hareket ya da partiyle yapmak pek de m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<\/p>\n

R\u00f6portaj \/ F\u0131rat Ayd\u0131nkaya & Ekrem Malbat<\/strong><\/div>\n
2019-06-22 -kurdarastirmalari.com<\/strong><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kemalizm\u2019den ba\u011f\u0131ms\u0131z bir K\u00fcrt entelijensiyas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan bahsetmek pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Neden? K\u00fcrdistan fikrini ortaya atan ve bunu bir siyasi projeye \u00e7eviren ilk entelekt\u00fcellerimiz asl\u0131nda iyi \u0131slahat\u00e7\u0131lard\u0131, iyi milliyet\u00e7iler de\u011fil. Biz K\u00fcrtlerin entellekt\u00fcel ser\u00fcveni, T\u00fcrkiye\u2019deki entellekt\u00fcel ser\u00fcvenin bir t\u00fcrevi olarak geli\u015fti.   Soru\u00a0\u00a0: \u0130deolojinin tan\u0131m\u0131 ile ba\u015flayal\u0131m isterseniz, ideolojiyi nas\u0131l tan\u0131mlars\u0131n\u0131z? Bu konuyu konu\u015furken Marx\u2019\u0131n, Ekonomi …<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":23388,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1539],"tags":[1616],"class_list":["post-23387","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-roportaj","tag-manset"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23387","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23387"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23387\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23389,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23387\/revisions\/23389"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/23388"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23387"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23387"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23387"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}