{"id":23125,"date":"2023-11-19T15:46:56","date_gmt":"2023-11-19T12:46:56","guid":{"rendered":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=23125"},"modified":"2023-11-19T15:46:56","modified_gmt":"2023-11-19T12:46:56","slug":"seid-veroj-ile-ileriye-dogru-yanilmamakroportaj","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=23125","title":{"rendered":"Se\u00eed Veroj \u0130le \u2018\u0130leriye Do\u011fru Yan\u0131lmamak\u2019(Rop\u00f6rtaj)"},"content":{"rendered":"

Robert Musil, Niteliksiz Adam roman\u0131nda imparatorluk sisteminin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yozla\u015fmay\u0131 anlat\u0131rken tarihin g\u00fcc\u00fcnden \u00e7ok\u00e7a s\u00f6z etmektedir. Hatta edebiyat\u0131n kal\u0131c\u0131 bir etkiye sahip olmas\u0131 i\u00e7in tarihin i\u015flev ve i\u00e7erik \u00fczerindeki g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6z ard\u0131 etmemesini s\u0131kl\u0131kla dile getirmektedir. Bu y\u00fczden Edebiyat\u0131n bir amac\u0131n\u0131da \u201d \u0130leriye do\u011fru yan\u0131lmamak\u201dolarak tarif etmektedir.\u00a0 Ku\u015fkusuz \u201cileriye do\u011fru yan\u0131lmamak \u201cs\u00f6z\u00fc bireyden topluma, sanattan ticarete, askeriyeden inanca hatta tarihten teknolojiye dek ge\u00e7erlidir. Ancak uluslar i\u00e7in\u201d ileriye do\u011fru yan\u0131lmaman\u0131n\u201d en \u00f6nemli yan\u0131 kendi ge\u00e7mi\u015flerini bilmeleri ve ona g\u00f6re ileriyi hesaplamalar\u0131d\u0131r. Ge\u00e7mi\u015f ve gelecek aras\u0131nda ba\u011flant\u0131 kurmayan hi\u00e7bir millet gelece\u011fin g\u00fc\u00e7 dengesinde yer, yasa, yurt ve ya\u015fam sahibi olmamaz.\u00a0<\/span><\/em><\/p>\n

K\u00fcrdistanl\u0131lar, ge\u00e7te olsa tarihlerini inceleyip ara\u015ft\u0131ran bir tarih\u00e7i ku\u015fa\u011f\u0131na sahiptir art\u0131k. Bu ku\u015fak ge\u00e7 kal\u0131nan, ertelenen, \u00e7al\u0131nan, el konulan, de\u011fi\u015ftirilen ve asimile edilen her \u015feyi, asl\u0131na kavu\u015fturma \u015fans ve sorumlulu\u011funa sahiptir. Bu y\u00fczden yeni d\u00fcnya sistemine do\u011fru giderken ithal ezber ve y\u00f6nlendirmelerle de\u011fil, kendi \u00f6zelliklerimizle \u015fekillenecek bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ve tarih bilinci olu\u015fturmak gelece\u011fe yapaca\u011f\u0131m\u0131z en \u00f6nemli yat\u0131r\u0131m olacakt\u0131r.<\/span><\/em><\/p>\n

<\/div>\n

\u00a0Say\u0131n Se\u00eed Veroj, yak\u0131n d\u00f6nem K\u00fcrt tarihi \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131 makale ve incelemelerle di\u011fer meslekta\u015flar\u0131 ile beraber \u00f6nemli bir k\u00fclt\u00fcr ve tarih hizmeti sunmaktad\u0131r. Art\u0131k tarihimizi ba\u015fkalar\u0131n\u0131n su\u00e7 defterinden de\u011fil, \u201d Tarihte neler oldu-yu\u201d kendi ger\u00e7ekli\u011fimizle yorumlamaktay\u0131z. Say\u0131n Se\u00eed Veroj\u2019a yak\u0131n y\u00fczy\u0131l\u0131 sorarken bizi bekleyen kimi risklerinin d\u00fcnden muaf olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilerek birka\u00e7 soru sordum ve g\u00fczel cevaplar ald\u0131\u011f\u0131ma inan\u0131yorum. Bize zaman ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in te\u015fekk\u00fcrlerimizi sunuyor ve r\u00f6portaj\u0131m\u0131z\u0131 ilginize sunuyoruz.\u00a0<\/span><\/em><\/p>\n

\u0130yi okumalar!\u00a0<\/span><\/em><\/p>\n

\u0130yi pazarlar\u2026\u00a0<\/span><\/em><\/p>\n

Son yaz\u0131n\u0131zda K\u00fcrt Teali Cemiyeti\u2019nin (KTC) organizasyonel g\u00fcc\u00fc hakk\u0131ndaki yeni bilgileri okurlar\u0131n\u0131zla payla\u015ft\u0131n\u0131z. Bundan hareketle K\u00fcrt Teali Cemiyeti\u2019nin \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti (\u0130TC) gibi ba\u015far\u0131l\u0131 olamamas\u0131n\u0131n sebebini neyle a\u00e7\u0131klayabiliriz?\u00a0\u00a0<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n

<\/div>\n

Bahsetti\u011finiz yaz\u0131da K\u00fcrdistan Teali Cemiyeti\u2019nin (KTC) merkez \u015fubesinin faaliyetlerinden daha ziyade K\u00fcrdistan\u2019da a\u00e7m\u0131\u015f oldu\u011fu \u015fubeler \u00fczerinde durmak istedim. \u00c7\u00fcnk\u00fc KTC\u2019ne yap\u0131lan ele\u015ftirilerden biri de, \u201cK\u00fcrdistan topraklar\u0131 \u00fczerinde bir kurtulu\u015f hareketi \u00f6rg\u00fctleyemedi\u011fi ve \u0130stanbul\u2019da oturup K\u00fcrdistan topraklar\u0131n\u0131 Kemal Pa\u015fa\u2019ya terketti\u011fi\u201d \u015feklindedir. Yay\u0131m\u0131 devam eden bu yaz\u0131 dizisinde, KTC\u2019nin yakla\u015f\u0131k bir bu\u00e7uk y\u0131ll\u0131k faaliyeti s\u00fcresince K\u00fcrdistan\u2019da ne kadar \u00f6rg\u00fctlenebildi\u011fini ve ka\u00e7 \u015fube a\u00e7abildi\u011fin ara\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Cemiyetin yay\u0131n organlar\u0131ndan biri olan J\u00een dergisinde \u201cK\u00fcrd cemiyetinin \u015fubeleri ni\u00e7in sed edilmi\u015ftir (kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r)\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla yay\u0131mlanan yaz\u0131da \u00f6rg\u00fct\u00fcn K\u00fcrdistan\u2019da toplam 19 \u015fubesinin a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131n \u00f6\u011freniyoruz. O g\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131nda ve yakla\u015f\u0131k bir bu\u00e7uk y\u0131ll\u0131k faaliyet s\u00fcresince 19 \u015fubenin kurulu\u015fu, do\u011frusu \u00f6rg\u00fctleme faaliyetlerini K\u00fcrdistan topraklar\u0131na ta\u015f\u0131ma amac\u0131 do\u011frultusunda olduk\u00e7a \u00f6nemli bir performans. 1920\u2019nin ilk yar\u0131s\u0131 dahi dolmadan \u00f6nce \u015fubeleri olmak \u00fczere M. Kemalin ve \u0130stanbul H\u00fck\u00fcmeti\u2019nin ortak hareketiyle KTC dava edilerek kapat\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Daha sonra da \u00f6rg\u00fct kendi i\u00e7inde Seyid Abd\u00fclkadir\u2019in temsil etti\u011fi K\u00fcrdistan i\u00e7in \u201cOtonomi\u201d taraftarlar\u0131 ile Mehmed Emin Bedirhan\u2019\u0131n temsil etti\u011fi \u201cBa\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k\u00e7\u0131\u201dlar olmak \u00fczer iki guruba ayr\u0131ld\u0131. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k\u00e7\u0131 gurup, K\u00fcrd Te\u015fkilat\u0131 \u0130\u00e7timaiye Cemiyeti ad\u0131yla yeni bir \u00f6rg\u00fct kurdular ve onun b\u00fcnyesinde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler.\u00a0<\/span><\/p>\n

Sorunuzun ikinci k\u0131sm\u0131na gelince; evet imparatorluk bakiyesinden kalan ve en kalabal\u0131k n\u00fcfusa sahip M\u00fcsl\u00fcman topluluklardan bir olan K\u00fcrdler, KTC \u00f6rg\u00fctlemesiyle hedefledikleri Wilson Prensiplerinin K\u00fcrd milleti i\u00e7in de uygulanmas\u0131 amac\u0131na ula\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti (\u0130TC) ve onun ard\u0131llar\u0131 ise, s\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131n bask\u0131n oldu\u011fu T\u00fcrk etnisitesininin egemen oldu\u011fu bir \u201cdevlet-ulus\u201d ya da \u201culus-devlet\u201d kurmay\u0131 ba\u015fard\u0131. D\u00f6nemin i\u00e7 ve d\u0131\u015f toplumsal-siyasi dengelerine fazla girmeden, bu iki cemiyet aras\u0131nda \u00e7ok \u00f6zet olarak bir k\u0131yaslama yap\u0131l\u0131rsa, baz\u0131 temel hususlar\u0131n g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde bulundurulmas\u0131 \u00f6nemlidir. \u0130TC\u2019nin k\u00f6keni ta \u0130ttihad-\u0131 Osman\u00ee Cemiyeti ve daha sonra da Osmanl\u0131 \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti gibi adlar\u0131 alan ve KTC\u2019inden yakla\u015f\u0131k 30 y\u0131l \u00f6nce kurulmu\u015f olan cemiyetlere dayanmaktad\u0131r. Ad\u0131 ge\u00e7en cemiyetlerin kurulu\u015funda d\u00f6nemin bir k\u0131s\u0131m K\u00fcrd ayd\u0131nlar\u0131, e\u015fraf ve ulemas\u0131 da yer alm\u0131\u015ft\u0131r ancak 1900\u2019lerin ba\u015flar\u0131nda cemiyet T\u00fcrk\u00e7\u00fc kanad\u0131n egemenli\u011fine ge\u00e7ince, Abd\u00fclhamid\u2019in istibdad rejimine kar\u015f\u0131 olmakla beraber K\u00fcrdlerin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 \u0130TC\u2019inden uzakla\u015fm\u0131\u015f. 1908\u2019de Osmanl\u0131 askeri ve sivil b\u00fcrokrasisinin deste\u011fiyle ger\u00e7ekle\u015fen \u0130kinci Me\u015frutiyetle birlikte \u0130TC, art\u0131k bir iktidar partisidir ve Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019na kadarki uygulamalar\u0131yla adeta Abd\u00fclhamid\u2019in istibdat rejimini arat\u0131r olmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

<\/div>\n

\"\"<\/p>\n

<\/div>\n

 <\/p>\n

Bu d\u00f6nemde; ba\u015fta Mevlanzade R\u0131fat\u2019\u0131n \u00e7\u0131kartt\u0131\u011f\u0131 Serbest\u00ee gazetesinin ba\u015fyazar\u0131 Hasan Fehmi olmak \u00fczere, bir\u00e7ok muhalif gazeteciye suikastlar yap\u0131lm\u0131\u015f, s\u00fcrg\u00fcn edilmi\u015f, ba\u015fta K\u00fcrdlerin cemiyetleri olmak \u00fczere bir\u00e7ok muhalif cemiyet ve \u00f6rg\u00fct kapat\u0131lm\u0131\u015f, en sonda maddi \u00e7\u0131karlar kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funu Almanlar\u0131n yan\u0131nda sava\u015fa s\u00fcr\u00fckleyerek sonunu getirmi\u015fler\u2026 Fazla uzatmadan s\u00f6yleyeyim \u0130TC, imparatorluk askeri ve siyasi b\u00fcrokrasisinin olu\u015fturdu\u011fu bir te\u015fkilat olup \u00f6rg\u00fctsel deneyimi, birikimi, iktidar g\u00fcc\u00fc, kadro ve maddi olanaklar\u0131yla Osmanl\u0131 toplumu \u00fczerinde kurdu\u011fu etkinlik ile adeta paralel bir devlet g\u00fcc\u00fc gibi. Hi\u00e7bir stat\u00fcs\u00fc ve devlet deneyimi olmayan K\u00fcrd ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu KTC\u2019nin sahadaki \u00f6rg\u00fctl\u00fc g\u00fcc\u00fc, b\u00f6lgesel ve uluslararas\u0131 ili\u015fkilerini \u0130TC ile mukayese etmek pek do\u011fru olmaz.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0Tan\u0131makta ge\u00e7 kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir\u00e7ok K\u00fcrt ayd\u0131n\u0131n biyografisini yeniden g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kard\u0131n\u0131z. Bu ki\u015filerin ge\u00e7 tan\u0131nmas\u0131, bilinmesi ve duyulmas\u0131 modern K\u00fcrt ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6lgeledi mi ya da K\u00fcrt d\u00fc\u015f\u00fcn d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0131\u015f tehlikelere kar\u015f\u0131 korunaks\u0131z kalmas\u0131nda bu kay\u0131p zaman\u0131n etkisi var m\u0131d\u0131r?<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

Hemdemlerimize g\u00f6re ulusla\u015fmada ge\u00e7 kalm\u0131\u015f bir millet oldu\u011fumuz apa\u00e7\u0131kt\u0131r dolays\u0131yla ulusla\u015fma s\u00fcrecinde ve m\u00fccadelesinde yer alm\u0131\u015f bir\u00e7ok K\u00fcrd ayd\u0131n\u0131n\u0131 tan\u0131makta da ge\u00e7 kalm\u0131\u015f\u0131z. Tarih\u00e7i ve deneme yazar\u0131 Thomas Carleyle\u2019nin biyografi yaz\u0131m\u0131na dair s\u00f6yledi\u011fi \u201cTarih b\u00fcy\u00fck adamlar\u0131n biyografisidir\u201d s\u00f6z\u00fcne dayanarak, K\u00fcrd ayd\u0131nlar\u0131 ve \u015fahsiyetlerinin biyografisini yazmakla K\u00fcrdlerin ulusla\u015fma s\u00fcrecini ayd\u0131nlatmak ve biraz da ya\u015fad\u0131klar\u0131 d\u00f6nemin k\u00fclt\u00fcrel, toplumsal-siyasal olaylar\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutmak istedim. \u00c7\u00fcnk\u00fc biyografi yaz\u0131m\u0131, bireysel ve toplumsall\u0131\u011f\u0131n kesi\u015fti\u011fi bir alandan hareketle ki\u015finin kendisini ke\u015ffederek bireysellikten toplumsala\/ulusala do\u011fru giden yolu ayd\u0131nlat\u0131r. 18. y\u00fczy\u0131lda Avrupa\u2019da ba\u015flayan Ayd\u0131nlanma Hareketi, asl\u0131nda ulusla\u015fmayla sonu\u00e7lanan bir s\u00fcre\u00e7 olarak de\u011ferlendirildi\u011finde, elbette ki K\u00fcrd ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fclleri olan bu \u015fahsiyetlerin yeterince bilinmemesi ve tan\u0131nmamas\u0131, bir y\u00f6n\u00fcyle kendi tarihinden model al\u0131nabilecek \u015fahsiyetlerinden bihaber olmakt\u0131r ve dolays\u0131yla fikirsel-ideolojik d\u0131\u015f etkilere a\u00e7\u0131k olmak ve hata savrulmak demektir. Kolonyalist ve egemen uluslar, i\u015fgal ettikleri topraklarda varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kal\u0131c\u0131la\u015ft\u0131rabilmek i\u00e7in, yapt\u0131klar\u0131 en \u00f6nemli faaliyetlerden biri de, yerle\u015fik toplumu b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcrel-tarihsel de\u011ferleriyle yok say\u0131p farkl\u0131 y\u00f6ntemlerle tarihi \u015fahsiyetlerini itibars\u0131zla\u015ft\u0131rarak kendi bak\u0131\u015f\u0131n\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imini ve fikirlerini i\u015fgal ettikleri toplumun bireylerine rahatl\u0131kla belletebilmektir. Ben de biyografi t\u00fcr\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalarla K\u00fcrd \u015fahsiyetlerini, fikir bah\u00e7esinin zenginli\u011fini ve \u00e7e\u015fitlili\u011fini yeni nesillere aktarmak istiyorum.<\/span><\/p>\n

\u00a0A\u015firetler, mirlikler, beylikler ve ayd\u0131nlar \u015feklinde uzanan bir K\u00fcrt siyasi tarihi var. Bu silsilenin ortak ve \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcr bir K\u00fcrt akl\u0131 \u00fcretememesinin sebebi nedir ?\u00a0<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

K\u00fcrdlerin tarihine ve K\u00fcrd toplumunun sosyal yap\u0131s\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, a\u015firetsel yap\u0131, modern \u00f6ncesi d\u00f6nem K\u00fcrdlerinin sosyal \u00f6rg\u00fctlenmesinin en \u00f6nemli unsurlar\u0131ndan biridir. Mirlikler ise kale, \u015fehir ve b\u00f6lge devletleri bi\u00e7iminde belli bir co\u011frafik alan \u00fczerinde s\u00fcrekli egemenlik hakk\u0131 \u015feklinde tezah\u00fcr etmi\u015ftir. 1514\u2019te Osmanl\u0131 y\u00f6netim sistemine kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir anla\u015fma sonucu kat\u0131lan K\u00fcrdler, kendi kendini y\u00f6netmek \u00fczere \u201cSancak\u201d, \u201cH\u00fck\u00fcmet\u201d ve \u201cEyalet\u201d gibi stat\u00fclerle K\u00fcrdistan\u0131 y\u00f6netmek i\u00e7in yeni bir yap\u0131lanmaya gitmi\u015fler ve bu anla\u015fma 1800\u2019lerin ba\u015flar\u0131na kadar devam etmi\u015ftir. Osmanl\u0131n\u0131n merkezile\u015fme politikas\u0131na kar\u015f\u0131, 1800\u2019lerin ba\u015flar\u0131ndan sonlar\u0131na kadar yakla\u015f\u0131k 100 y\u0131l\u0131k bir d\u00f6nem boyunca K\u00fcrd Mirlikleri kendi egemenlik alanlar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in Osmanl\u0131 imparatorluk y\u00f6netimiyle sava\u015fm\u0131\u015flar. Ayd\u0131nlar\u0131n dahil oldu\u011fu s\u00fcre\u00e7 ise, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonu ve 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131d\u0131r. Bu d\u00f6nemde ilk olarak modern anlamda K\u00fcrd cemiyetleri ve \u00f6rg\u00fctleri kuruluyor, bu \u00f6rg\u00fctlenmeler vas\u0131tas\u0131yla peyderpey K\u00fcrd ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n rol\u00fc art\u0131yor. S\u00f6yledi\u011finiz ortak K\u00fcrd akl\u0131n\u0131n \u00fcretilememesi, yukar\u0131da da belirti\u011fim gibi ge\u00e7 ulusla\u015fmadan kaynakl\u0131 bir etken olmakla beraber, tek neden de\u011fildir. As\u0131l olarak K\u00fcrdler ve K\u00fcrdistan\u2019\u0131n jeopolitik, k\u00fclt\u00fcrel, inan\u00e7, sosyal-siyasal yap\u0131s\u0131ndan kaynakl\u0131 nedenlerden dolay\u0131 b\u00fct\u00fcn kesimlerin etraf\u0131nda toplanabildikleri bir ulusal proje ve siyasetin ortaya konamamas\u0131d\u0131r. \u201cGe\u00e7 ulusla\u015fma\u201d kavram\u0131n\u0131 kullan\u0131rken de, Bat\u0131 Avrupa\u2019da ba\u015flayan ulusla\u015fma hareketiyle k\u0131yaslamadan daha \u00e7ok Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu b\u00fcnyesindeki M\u00fcsl\u00fcman unsurlar\u0131n ulusla\u015fma hareketleriyle mukayese anlam\u0131nda kullan\u0131yorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00f6yle bir k\u0131yaslama yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, K\u00fcrdler ile di\u011fer M\u00fcsl\u00fcman topluluklar\u0131n ulusal uyan\u0131\u015flar\u0131 aras\u0131nda pek fazla bir zaman olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclecektir.\u00a0 \u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\u0130nceledi\u011finiz d\u00f6nemler itibariyle Osmanl\u0131 Saray ve Entelekt\u00fcel \u00e7evrelerinde K\u00fcrtlerin etki oranlar\u0131 nedir? Ya da Osmanl\u0131 Saray \u00e7evresinde en etkin etnik g\u00fc\u00e7 hangisidir?<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm kadar\u0131yla Saray \u00e7evresinde K\u00fcrdlerin etki oran\u0131 olduk\u00e7a zay\u0131ft\u0131r. Ermenilerin, Araplar\u0131n ve Arnavutlar\u0131n Saray \u00e7evresinde ve b\u00fcrokrasi i\u00e7erisindeki etkileri \u00e7ok daha fazlad\u0131r. Ayd\u0131n ve entelekt\u00fcel \u00e7evrede de, zaman\u0131n deyimiyle di\u011fer \u201cunsurlar\u201dla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda K\u00fcrdler \u00f6zellikle Ermeniler ba\u015fta olmak \u00fczere Araplar, Arnavutlar gibi kendi kimlikleriyle pek etkin olmam\u0131\u015flar. Bu durum, o d\u00f6nemde K\u00fcrd ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n, ulemas\u0131n\u0131n ve kalem erbab\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor. Tam tersine o g\u00fcn de ve bug\u00fcn de \u00e7ok say\u0131da K\u00fcrd d\u00fc\u015f\u00fcnce adam\u0131, kalem erbab\u0131, ulemas\u0131 oldu\u011fu halde kalemini ve ilmini kendi milletinin hizmetine sunmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum, o d\u00f6nemin K\u00fcrd ayd\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan biliniyor ve \u015fiddetle ele\u015ftiriliyor. \u00d6rne\u011fin aslen Liceli olan yay\u0131nc\u0131 ve yazar Kurdizade Ahmed Ramiz, 1911\u2019de yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cRe\u015fbelek\u201d adl\u0131 hitabetinde, bu durumda olan K\u00fcrd ayd\u0131nlar\u0131 ve ilim erbab\u0131n\u0131 \u015fiddetle ele\u015ftirmektedir. \u201cM\u00fcbala\u011fas\u0131z olarak binlerce K\u00fcrd alimin, faziletlisinin ve edebiyat\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 sayabilirim. Bunlardan bir k\u0131sm\u0131 Araplara, bir k\u0131sm\u0131 T\u00fcrklere ve bir k\u0131sm\u0131 da Acemlere (Farslara) hizmet etmi\u015ftir! Yani bunlar belirtilen dillerde de\u011ferli ve makul eserler vermi\u015fler. \u015eimdi Arap, Acem ve T\u00fcrkler onlar\u0131n eserlerinden istifade ediyorlar. Bug\u00fcn de ve daha sonra da, o eserlerden istifade edecekler. Bak\u0131n i\u015fte, K\u00fcrd oldu\u011fu halde kimlere hizmet etmi\u015ftir?<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

K\u00fcrleri cehalet ya\u015f\u0131nda b\u0131rakm\u0131\u015flar, kendi eserleriyle yabanc\u0131 elleri nimettar ve \u015fadan (faydaland\u0131r\u0131p mutlu) etmi\u015fler. Fakat o ki\u015filerin ismini veremiyorum; \u00e7\u00fcnk\u00fc halk onlar\u0131 \u201cmukaddes evliyalar\u201d olarak biliyor. Kendimde o kudreti bulam\u0131yorum ki o s\u0131fatlar \u00fczerinden onlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyeyim; benim inanc\u0131ma g\u00f6re e\u011fer onlar isteseydi, katil cehaletin zehrini kendi milletinden uzakla\u015ft\u0131rabilirlerdi. Mademki uzakla\u015ft\u0131rmam\u0131\u015flar, onlar da bu cehaletin sebebi ve orta\u011f\u0131d\u0131rlar.<\/span><\/p>\n

Bug\u00fcn de K\u00fcrd edipleri (edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131) vard\u0131r, ancak bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu (kesinlikle) s\u00f6z\u00fc ve kalemiyle K\u00fcrd de\u011filler, di\u011fer \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 da aslen K\u00fcrd olmad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedirler. K\u00fcrd edipleri, K\u00fcrdl\u00fckten uzakla\u015fmakla zannediyorlar ki bu uzakla\u015fma onlara bir paye ve \u015feref kazand\u0131racakt\u0131r, bunun bir rezalet ve ahmakl\u0131k oldu\u011funu bilmiyorlar. K\u00fcrdlerin sayesinde ve onlar\u0131n ekmek ve nimetiyle b\u00fcy\u00fcy\u00fcp varolan, aslen, neslen ve fazileten K\u00fcrd oldu\u011fu halde ba\u015fkalar\u0131na hizmet etmektedirler. Allah, bizi bu t\u00fcr insanlardan korusun, \u00e7\u00fcnk\u00fc k\u00f6k\u00fcn\u00fc (asl\u0131n\u0131) kaybeden haramzadedir ve haramzadeler asl\u0131n\u0131 ink\u00e2r eder.\u201d\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

Bu konuda, d\u00f6nemin \u00f6nemli K\u00fcrd ayd\u0131nlar\u0131ndan olan Mehmed Mihri Hilav da 1918\u2019de yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Mukadimet\u2019\u00fbl \u0130rfan adl\u0131 eserinde, kendi milleti i\u00e7in gerekli hizmetleri ve sorumlulu\u011fu yerine getirmeyen K\u00fcrd alim ve m\u00fcnevverlerini \u015fiddetle ele\u015ftirir. \u201cBu millet aras\u0131nda bir\u00e7ok faziletli dahiler bulunmu\u015f ve bilfiil bulunmaktad\u0131r. Bunlar kendi milletine kar\u015f\u0131 gerekli hizmetleri yerine getirmemi\u015f, fakat \u015fimdiye kadar hizmetinde bulunduklar\u0131 taraf\u0131ndan yapt\u0131klar\u0131 hizmetlerden dolay\u0131 tebrik ve te\u015fekk\u00fcrler takdim edilmi\u015ftir. Buna mukabil m\u00fcjde makam\u0131nda ihtiramla onlara \u015fu beyti takdim ediyorum: Fazilet sahibi olup da faziletini kavmine kar\u015f\u0131 gizleyip g\u00f6stermeyenler i\u00e7in, itimat edilmedi\u011fi gibi yerilirler.\u201d<\/span><\/p>\n

20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndaki Osmanl\u0131 ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli bir kesiminin K\u00fcrdlere bak\u0131\u015f\u0131, bug\u00fcnk\u00fc yayg\u0131n ve resmi bak\u0131\u015ftan pek farkl\u0131 de\u011fildi; benmerkezci ve \u00fcstenci bir yakla\u015f\u0131mla K\u00fcrdleri ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 olarak yerilmi\u015fler. \u00d6rne\u011fin Abdullah Cevdet\u2019in 6 Temmuz 1329\u2019da (1913\u2019te), Roj\u00ee Kurd dergisinin ikinci say\u0131s\u0131nda \u201c\u0130tihad Yolu\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla yay\u0131mlanan makalesinde, d\u00f6nemin pop\u00fcler bir Osmanl\u0131 ayd\u0131n\u0131yla Roj\u00ee Kurd dergisine dair aralar\u0131nda ge\u00e7en bir diyalog, bu yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00e7ok a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde g\u00f6stermektedir. \u201cRoj\u00ee Kurd mecmuas\u0131 yaz\u0131s\u0131n\u0131 masam\u0131n \u00fczerinde g\u00f6ren sayg\u0131n ve aziz dostum birdenbire: \u201cNedir bu mecmua?\u201d dedi. Ben \u201cKurdolocya organ\u0131\u201d yani K\u00fcrdl\u00fck hakk\u0131ndaki toplumsal ve \u0131rksal ara\u015ft\u0131rman\u0131n yay\u0131n organ\u0131, dedim. Arkada\u015f\u0131m mecmuay\u0131 a\u00e7t\u0131, g\u00f6z\u00fc bir makaleye ili\u015fince: \u201cMadem T\u00fcrk\u00e7e de\u011fil, mademki K\u00fcrd\u00e7e\u2019dir \u201cayr\u0131l\u0131k\u201d gazetesi demektir dedi ve Roj\u00ee Kurd\u2019\u00fc masam\u0131n \u00fczerine b\u0131rakt\u0131.\u201d A. Cevdet bu yakla\u015f\u0131m ve yarg\u0131 \u015fekline dair, \u201c\u00c7ok s\u0131radan ve geneldir, buna \u00e7ok teess\u00fcf ederim. Bu sahte felsefenin, ayd\u0131nlar\u0131 dahi i\u00e7ine alm\u0131\u015f olmas\u0131na \u00e7ok yanar\u0131m.\u201d der.<\/span><\/p>\n

Bu kadar \u00fcreten, yazan, tart\u0131\u015fan, bir araya gelen ve \u00e7e\u015fitli giri\u015fimlerde bulunan bir ayd\u0131n toplulu\u011funun bir ba\u015far\u0131 hikayesi olu\u015fturamamas\u0131 biraz tuhaf de\u011fil mi? K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir siyasi ortam\u0131 beslemekte neden ba\u015far\u0131s\u0131z oldu?\u00a0\u00a0<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

Evet 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131 ve 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda kimli\u011fine sahip \u00e7\u0131karak K\u00fcrdler ad\u0131na kurulan cemiyetlerin faaliyetlerine kat\u0131lan ve bu cemiyetlere ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7\u0131kar\u0131lan yay\u0131n organlar\u0131nda yazan, \u00fcreten \u00f6nemli bir gurup K\u00fcrd ayd\u0131n\u0131 vard\u0131r. Belki bu potansiyelden daha fazlas\u0131 da kimlik aidiyetine sahip \u00e7\u0131kmay\u0131p d\u00f6nemin yayg\u0131n siyasal ak\u0131mlar\u0131 olan \u201c\u0130tihad-\u0131 Osman\u00ee\u201d, \u201c\u00dcmet\u00e7ilik\u201d ve \u201cBat\u0131c\u0131l\u0131k\u201d i\u00e7inde veya periferisinde yer alm\u0131\u015flar, bu ak\u0131mlar\u0131n etkisinde yay\u0131mlanan gazete ve dergilerde yazm\u0131\u015flar. \u00d6nceki sorunun cevab\u0131nda verdi\u011fimiz iki \u00f6rnekte belirtildi\u011fi gibi, K\u00fcrd kimli\u011fine sahip \u00e7\u0131kan ve Wilson Prensipleri \u00e7er\u00e7evesinde K\u00fcrd milli taleplerini \u00f6ne \u00e7\u0131karan ayd\u0131nlar do\u011fal olarak di\u011fer K\u00fcrd k\u00f6kenli ayd\u0131nlar\u0131 \u015fiddetle ele\u015ftirmi\u015fler.<\/span><\/p>\n

Bir milletin ayd\u0131nlar\u0131 ve entelekt\u00fcelleri elbette ki \u00f6ncelikle ait oldu\u011fu milletin k\u00fclt\u00fcrel, toplumsal ve ulusal meselelerine kar\u015f\u0131 sorumludurlar ve farkl\u0131 boyutlar\u0131yla bu sorumlulu\u011fun gere\u011fini yerine getirdikleri m\u00fcddet\u00e7e, o milletle veya toplumla ba\u011flar\u0131 g\u00fc\u00e7lenir. K\u00fcrdlerin sorunu sadece dil, edebiyat, e\u011fitim, tarih vb. bir sorun de\u011fildir ki ayd\u0131n inisiyatifi \u00f6ne \u00e7\u0131ks\u0131n. K\u00fcrdlerin sorunu, asl\u0131nda K\u00fcrdlerin r\u0131zas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda par\u00e7alanm\u0131\u015f, b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f, payla\u015f\u0131lm\u0131\u015f bir toprak sorunudur ki o da tarihsel ve siyasal literat\u00fcrde K\u00fcrdistan sorunu olarak bilinir. K\u00fcrdistan sorunu siyasal bir sorundur ve bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnden de \u00f6ncelikle K\u00fcrd siyasi kurumlar\u0131 sorumludur. K\u00fcrd ayd\u0131nlar\u0131 farkl\u0131 alanlarda \u00fcretimleriyle siyasete katk\u0131da bulunabilirler ancak ayd\u0131n hareketi siyaset kurumunun yerini alamaz. Ayd\u0131n hareketi ve siyaset ili\u015fkisi, hem d\u00fcnyada hem bizde bug\u00fcne denk konu\u015fulan ve tart\u0131\u015f\u0131lan bir konudur. Bu alanda farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar da vard\u0131r. Siyaset kimi zamanlar kendini dar, rijit kal\u0131plar ve ideolojiler i\u00e7erisine hapsedebilir. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131yla siyaset ayd\u0131nlar\u0131 kontrol etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ayd\u0131n\u0131n \u00fcretim alan\u0131n\u0131 daralt\u0131r, g\u00fcd\u00fckle\u015ftirir, pasifle\u015ftirir ve k\u0131s\u0131rla\u015ft\u0131r\u0131r. Genelde ve bir b\u00fct\u00fcn olarak K\u00fcrd siyasetinde egemen olan yakla\u015f\u0131m da budur. Dolay\u0131s\u0131yla bu yakla\u015f\u0131m \u00f6n a\u00e7\u0131c\u0131 de\u011fil, K\u00fcrd ayd\u0131n \u00fcretimi ve hareketini \u00e7orakla\u015ft\u0131r\u0131p zay\u0131flat\u0131yor.\u00a0 \u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

Bildi\u011finiz gibi T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Y\u00fcz\u00fcnc\u00fc y\u0131l\u0131n\u0131 kutlad\u0131. Kemalistlerin al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k nutuklar\u0131n\u0131n aksine silahlanma, teknoloji ve milliyet\u00e7i bir teoloji ile s\u00fcslenen yeni bir rejimin sessiz uyarlamalar\u0131na yer verildi kutlamalarda. Ger\u00e7ekten T\u00fcrkiye\u2019de rejim de\u011fi\u015fti mi, yoksa olanlar eski rejimin revizyonu mu?<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

Eskiyle k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda usul y\u00f6n\u00fcnde baz\u0131 a\u015f\u0131nmalar olsa da kan\u0131mca bir rejim de\u011fi\u015fikli\u011fi falan yoktur. \u0130ttihat ve Terakki kurulu\u015fundan beri iki ana e\u011filim i\u00e7erisinde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r; bat\u0131c\u0131 laik e\u011filim ile do\u011fucu \u0130slamc\u0131 e\u011filim. T\u00fcrk devlet sistemi i\u00e7erisinde bu iki e\u011filim bug\u00fcn de varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmektedir. Bu iki e\u011filim aras\u0131nda zaman zaman iktidar kavgas\u0131 k\u0131z\u0131\u015f\u0131r, hamaset yap\u0131l\u0131r ancak sonu\u00e7 itibar\u0131yla \u201cDevlet-i aliye\u201dnin \u00e7\u0131karlar\u0131 belirleyici olur. Bu t\u00fcr teolojik s\u00f6ylem ve de\u011fi\u015fimlerin revizyon olarak dahi adland\u0131r\u0131lmas\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

\u00a0Bir yaz\u0131n\u0131zda \u201cK\u00fcrtler Kemalistlerin oyalamac\u0131 ve kurnaz tavr\u0131n\u0131 daha Erzurum kongresinde g\u00f6r\u00fcyor ve buna g\u00f6re haz\u0131rl\u0131k yap\u0131yorlar.\u201d \u015eeklinde bir tespitte bulunuyorsunuz. Tam olarak buradaki s\u00fcre\u00e7 nas\u0131l geli\u015fti. K\u00fcrtler hangi kongreye kat\u0131ld\u0131, hangisine kat\u0131lmad\u0131? Mustafa Kemal, kongrelerdeki politik hamlelerini hangi ama\u00e7 ve dengeler \u00fczerinde kurgulad\u0131?\u00a0\u00a0<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

Mirliva Mustafa Kemal daha Samsun\u2019da iken, bu i\u015fin K\u00fcrdlerin deste\u011fi al\u0131nmadan olamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Bu ama\u00e7la K\u00fcrt \u015fahsiyetlerine ve a\u015firet liderlerine telgraflar \u00e7ekip bir \u00f6nyoklama yapar, oradan Amasya\u2019ya gider ve a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak askeri kadrolar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla bir dizi karar al\u0131n\u0131r. O, Amasya\u2019da iken, b\u00f6lgede i\u015fgal g\u00fc\u00e7lerine kar\u015f\u0131 varolan rahats\u0131zl\u0131k nedeniyle aray\u0131\u015f i\u00e7erisinde olan \u015fahsiyet ve gruplar\u0131n Erzurum\u2019da \u201cVilayat-\u0131 \u015earkiye-i M\u00fcdafa-i Hukuk Cemiyeti\u201d ad\u0131 alt\u0131nda bir ortak toplant\u0131 d\u00fczenleyeceklerini haber ald\u0131\u011f\u0131nda, giri\u015fimlerine bir sivil taban olu\u015fturmak amac\u0131yla asker arkada\u015flar\u0131yla birlikte Erzurum toplant\u0131s\u0131na kat\u0131l\u0131p elinde bulunan Bab-\u0131 li\u2019nin \u201chat-\u0131 h\u00fcmayun\u201du karar\u0131n\u0131 g\u00f6stererek inisiyatifi ele almak istemi\u015f ve b\u00f6ylece kongrenin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na ge\u00e7mi\u015f. Erzurum Kongresi 23 Temmuz 1919\u2019da ba\u015flar ve bir hafta devam eder. Bu toplant\u0131n\u0131n M. Kemal a\u00e7\u0131s\u0131nda en \u00f6nemli \u00f6zeli\u011fi, grubu i\u00e7erisinde bir lider pozisyonuyla \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7\u0131yor.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

Erzurum Kongresi topland\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7te K\u00fcrdler i\u00e7erisinde bir belirsizlik ve kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r; K\u00fcrdler bu toplant\u0131ya fazla bir \u00f6nem vermezler ve K\u00fcrdler ad\u0131na kongreye do\u011frudan ve \u00fcstd\u00fczey bir kat\u0131l\u0131m da olmam\u0131\u015ft\u0131r ancak yine de sonu\u00e7 beyannamesinin a\u00e7\u0131klanmas\u0131n\u0131 beklerler. \u00c7\u00fcnk\u00fc K\u00fcrdlerin \u00f6nemli bir kesimi \u00fcmitlerini Wilson Prensiplerine ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131lar ve bu konuda Erzurum Kongresi\u2019nde nas\u0131l bir karar \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 merakla beklemekteydiler. Fakat kongrede Wilson Prensipleri g\u00fcndeme geldi\u011finde, bu konu tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131lmaz lakin K\u00fcrdleri \u00fcmitvar k\u0131lmak i\u00e7in sonu\u00e7 beyannamesinde \u015f\u00f6yle bir ibare yerle\u015ftirilir \u201cMilli Meclis toplant\u0131s\u0131nda bu mesele tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131lacakt\u0131r\u201d denerek ge\u00e7i\u015ftirilir.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

O zaman Erzurum\u2019da bulunan Cibranl\u0131 Halit Bey, kongreye davetli oldu\u011fu halde \u00f6rg\u00fctsel faaliyet i\u00e7erisinde oldu\u011fu i\u00e7in davetiyeye icabet etmemi\u015ftir. Bu d\u00f6nemde Halid Bey, Erzurum\u2019da K\u00fcrdistan \u0130stiklal Komitesi ad\u0131yla illegal bir \u00f6rg\u00fct kurmu\u015ftu. K\u00fcrdistan Teali Cemiyeti ba\u015fkan\u0131 Seyid Abd\u00fclkadir, kongreyi g\u00f6zlemek \u00fczere resmi olmayan bir g\u00f6zlemci heyet Erzurum\u2019a g\u00f6ndermi\u015fti. G\u00f6zlemci heyet d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnde KTC y\u00f6netimine sundu\u011fu rapor de\u011ferlendirilir ve ba\u015fkan Seyid Abd\u00fclkadir toplant\u0131dan sonra \u015f\u00f6yle bir a\u00e7\u0131klamada bulunur: \u201cHer kes kendi ba\u015f\u0131n\u0131n \u00e7aresine bakmal\u0131.\u201d\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Erzurum Kongresi\u2019nde Kemalistlerin yakla\u015f\u0131m\u0131 anla\u015f\u0131ld\u0131ktan sonra, 4 Eyl\u00fcl 1919\u2019da Sivas\u2019ta ger\u00e7ekle\u015fen kongreye K\u00fcrtler hi\u00e7bir \u015fekilde kat\u0131lmazlar. Seyfi \u00d6ngider\u2019in Kurulu\u015f ve Kurucu adl\u0131 kitab\u0131nda aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, \u201cSivas Kongresi, Erzurum Kongresi\u2019ne g\u00f6re daha az kat\u0131l\u0131mla ger\u00e7ekle\u015fir ve toplam kat\u0131lan delege say\u0131s\u0131 20\u2019dir\u201d, ana g\u00fcndemi, manda y\u00f6netimini kabul edip etmeme konusundaki tart\u0131\u015fmalard\u0131.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

T\u00fcrk resmi tarih tezinde \u2018Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n Sultan\u2019dan ve b\u00fcy\u00fck devletlerden habersiz olarak \u00f6rg\u00fctlendi\u011fi y\u00f6n\u00fcnde propaganda edilmektedir. Ger\u00e7ekten s\u00fcre\u00e7 nas\u0131l i\u015fledi, kim kime yard\u0131m etti, kimler kimi destekledi veya ortadaki anti emperyalist imalar\u0131n ger\u00e7e\u011fi nedir?<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

Evet Sultan Mehmed Vahdeddin\u2019in \u201cAnadolu\u2019da milli bir kuvvet haz\u0131rlamak ve v\u00fccuda getirmek i\u00e7in, g\u00fcvendiklerinin telkinleriyle yaverlerinden Mirliva Mustafa Kemal Pa\u015fa\u2019y\u0131 geni\u015f yetkiler ve \u00f6zel talimatla gizlice Anadolu\u2019ya g\u00f6nderdi\u011fi.\u201d farkl\u0131 kaynaklarda yaz\u0131lmaktad\u0131r. Asl\u0131nda Mustafa Kemal Pa\u015fa\u2019y\u0131 Anadolu\u2019ya g\u00f6nderen Damad Ferid Pa\u015fa h\u00fck\u00fcmeti idi, kuvvet veren de Sultan Mehmed Vahdeddin idi. Ancak ba\u015fta Sultan Vahdeddin\u2019in kendisi, ba\u015fkent \u0130stanbul ve Damat Ferid Pa\u015fa h\u00fck\u00fcmeti bir b\u00fct\u00fcn olarak \u0130ttifak g\u00fc\u00e7lerinin s\u0131kk\u0131 denetimi alt\u0131nda iken, nas\u0131l oluyor da Mustafa Kemal galip devletlerin \u0130stanbul\u2019da bulunan istihbarat birimleri ve temsilcilerinden habersiz olarak elini kolunu sallayarak \u0130stanbul\u2019dan \u00e7\u0131kt\u0131.<\/span><\/p>\n

Resmi ideolojinin iddia etti\u011fi gibi Mustafa Kemal\u2019in \u0130stanbul\u2019dan Samsun\u2019a gidi\u015fi ve oradan da Anadolu\u2019ya ge\u00e7erek arkada\u015flar\u0131yla beraber \u201cMilli M\u00fccadele\u201d ad\u0131yla y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc faaliyetler ne i\u015fgale kar\u015f\u0131 bir ba\u015fkald\u0131r\u0131 idi ve ne de emperyalist g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 verilen bir sava\u015f idi. \u00d6z\u00fc itibariyle Fikret Ba\u015fkaya hocan\u0131n deyimiyle, \u201cMilli M\u00fccadele, bir ve\u00e7hesi itibariyle bir T\u00fcrk-Yunan sava\u015f\u0131, di\u011fer ve\u00e7hesi itibariyle bir i\u00e7 sava\u015f ve nihayet \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir ve\u00e7hesi de diplomasiyi etkilemeyi ama\u00e7layan politik bir hareketti.\u201d<\/span><\/p>\n

Mehmet Mihiri Hilav \u00fczerine hem bir kitap yazd\u0131n\u0131z hem de d\u00f6rt makale ile haftal\u0131k yaz\u0131lar\u0131n\u0131za konu ettiniz. \u00d6ncesi ve sonras\u0131yla Hilav\u2019\u0131n K\u00fcrt\u00e7e\u2019ye yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131lar nedir? Onu ustalar\u0131n ustas\u0131 sayabilir miyiz dil ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 konusunda?\u00a0\u00a0<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

Mehmed Mihri; K\u00fcrdistan\u2019\u0131n S\u0131ne \u015fehrinde 1885\u2019te do\u011fmu\u015ftur, tahsilinin ilk evresini kendi ailesini medresesinde tamamlar, daha sonra S\u0131ne ve Hewl\u00ear\u2019e kadar farkl\u0131 K\u00fcrdistan \u015fehirlerinde tan\u0131nan alimlerden ders al\u0131r. Tahsilini tamamlayan Mehmed Mihri, C\u0131wanro m\u0131nt\u0131kas\u0131nda bulunan aile medresesine d\u00f6ner ve buradaki medresede bir m\u00fcddet okuma, hitabet ve felsefe derslerini verir. 1907\u2019lerde Van\u2019a gelir ve oradan da 1909-10\u2019larda \u0130stanbul\u2019a gider.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\u0130stanbul\u2019da Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu son d\u00f6neminde kurulan K\u00fcrt \u00f6rg\u00fctlerinin kurucu ve aktif \u00fcyelerinden biri olup \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc i\u015fleyen kalemiyle dilbilimci, edip, \u015fair, yazar, m\u00fcderris, hukuk\u00e7u ve siyaset\u00e7i gibi kimliklere sahip olan fakat pek tan\u0131nmayan me\u00e7hul K\u00fcrt m\u00fcnevver ve m\u00fctefekkirlerinden biridir. O, ayn\u0131 zamanda K\u00fcrdistan Teali Cemiyeti yay\u0131n organlar\u0131ndan bir ve 1919-1920 y\u0131lar\u0131nda yay\u0131nlanm\u0131\u015f olan Kurdistan dergisinin imtiyaz sahibiydi.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

Mehmed Mihri Bey\u2019in K\u00fcrd diline olan \u00f6zel ilgisi, dil alan\u0131ndaki yetkinli\u011fi, 1908\u2019de daha Van\u2019da iken ve ondan sonra da 1913-1914 y\u0131llar\u0131nda \u0130stanbul\u2019da H\u00eav\u00ee Cemiyeti taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan Roj\u00ee Kurd ve Hetaw\u00ee Kurd dergilerindeki yaz\u0131lar\u0131ndan, 1955-1956 y\u0131llar\u0131nda Hewl\u00ear\u2019de yay\u0131nlanan Hetaw dergisindeki seri yaz\u0131lar\u0131ndan anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n

1918\u2019de yeniden ba\u015flayan bu alandaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ilki ve belki de en kapsaml\u0131s\u0131 da Mehmed Mihri\u2019nin \u201cM. M.\u201d k\u0131saltmalar\u0131yla yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cMukaddimet\u2019\u00fbl \u0130rfan\u201d adl\u0131 eseridir. Eser, 1918 y\u0131ll\u0131n\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru bas\u0131lm\u0131\u015f. Mukaddimet\u2019\u00fbl-\u0130rfan\u201d\u0131n tan\u0131t\u0131m\u0131 ilk kez 14 Te\u015frin-i San\u00ee 1334 (14 Kas\u0131m 1918) tarihinde J\u00een dergisinin 2\u2019ci say\u0131s\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yap\u0131lan tan\u0131t\u0131mda yazar\u0131n ad\u0131 verilmeden, \u201cK\u00fcrd dilinin gramer kurallar\u0131 konusunda \u201cMukaddimet\u2019\u00fbl-\u0130rfan\u201d adl\u0131 bir k\u00fc\u00e7\u00fck kitap yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131 duyurusu yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

Yazar\u0131n K\u00fcrd dili ve leh\u00e7eleri alan\u0131ndaki sistematik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, bir giri\u015f mahiyetinde bu eserin bas\u0131m\u0131yla ba\u015flam\u0131\u015f ve daha sonra sahibi oldu\u011fu K\u00fcrdistan (30 Kanun-i Sani 1335\/30 Kas\u0131m 1919) dergisinin farkl\u0131 say\u0131lar\u0131nda \u201c\u0130rfan\u201d ve \u201cEsas\u201d ba\u015fl\u0131klar\u0131 alt\u0131nda devam etmi\u015ftir.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

Mehmed Mihri\u2019nin \u201cEsas: K\u00fcrd\u00e7e sarf ve nahiv\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda, Kurdistan dergisinin 1, 2, 4, 10, 15, 16, 18, ve 19. say\u0131lar\u0131nda yay\u0131nlanan seri yaz\u0131lar\u0131, muhtelif leh\u00e7elerden olu\u015fan K\u00fcrd dilinin dilbilgisi kaidelerini tespit etmeye y\u00f6nelik yap\u0131lm\u0131\u015f kendi alan\u0131ndaki ilk \u00e7al\u0131\u015fmalardan biridir. Yazar\u0131n ifadesiyle bu \u00e7al\u0131\u015fmayla hedeflenen maksat, K\u00fcrd dilinin d\u00fczeltilmesi, ay\u0131klanmas\u0131 ve birli\u011finin sa\u011flanmas\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

Dil \u00fczerine yaz\u0131lar\u0131n devam\u0131 mahiyetinde farkl\u0131 K\u00fcrd a\u015firetlerinin konu\u015ftuklar\u0131 leh\u00e7e ve \u015fivelerin yak\u0131nl\u0131k ili\u015fkisi, bu a\u015firetlerin farkl\u0131 tarihsel d\u00f6nemlerdeki demografik hareketlili\u011fi ve yay\u0131lma alanlar\u0131n\u0131 da inceleyen seri yaz\u0131lar\u0131, 1955-1956 y\u0131llar\u0131nda, \u201cYek\u00eet\u00ee Ziman\u00ea Kurd\u00ee\u201d (K\u00fcrd Dilinin Birli\u011fi) ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ve 27 b\u00f6l\u00fcm halinde Hewl\u00ear\u2019de bas\u0131lan Hetaw dergisinde yay\u0131mlanm\u0131\u015f. Mehmed Mihri, K\u00fcrd dili ve a\u015firetlerine dair yaz\u0131lar\u0131yla adeta bir dil ve diyalektler haritas\u0131n\u0131 meydana getirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7ok de\u011ferli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla elbette ki ilk \u00fcstatlardan say\u0131labilir.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u201cLozan\u2019\u0131n \u00dc\u00e7 S\u00fcrg\u00fcn\u00fc\u201d adl\u0131 kitab\u0131n\u0131zda \u00fc\u00e7 tarihi ki\u015fili\u011fi anlat\u0131yorsunuz. Biraz bu kitab\u0131n\u0131zdan s\u00f6z eder misiniz? Ali \u0130lmi, Zeynelabidin ve Mesut Fani\u2019yi neden Lozan\u2019\u0131n s\u00fcrg\u00fcnleri olarak adland\u0131r\u0131yorsunuz?\u00a0\u00a0<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

\u00a0Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019yla ba\u015fta \u0130ngiltere olmak \u00fczer \u0130tilaf Devletleri, Ankara H\u00fck\u00fcmetine o kadar tavizler verdi ki pes dedirtecek derecede. 24 Temmuz 1923\u2019te imzalanan Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019yla, Mustafa Kemal ve \u201cKuvvayi Milliye\u201d hareketine muhalif olan siyaset\u00e7iler, Vahdettin\u2019in maiyetindeki b\u00fcrokratlar, m\u00fclki ve askeri mensuplar, ayd\u0131nlar, gazeteciler, askerler vd. mesleklerden bir\u00e7ok farkl\u0131 \u015fahsiyetlerden olu\u015fan 150 ki\u015filik bir s\u00fcrg\u00fcn listesi de anla\u015fman\u0131n bir maddesi olarak onaylanm\u0131\u015ft\u0131 ki bu olay T\u00fcrk siyasi tarihinde \u201c150\u2019likler listesi\u201d yada s\u00fcrg\u00fcn\u00fc olarak bilinir.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bu kitapta bahsedilen \u00fc\u00e7 portre, bir aileden 150\u2019likler listesinde yer alm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 karde\u015fin ser\u00fcvenini anlat\u0131yor. Her \u00fc\u00e7 karde\u015f de K\u00fcrdistan Teali Cemiyeti\u2019nin \u00fcyesi olup Ali \u0130lmi, s\u00fcrg\u00fcn listesinin 106. s\u0131ras\u0131nda Adana Ferda Gazetesi sahibi olarak ad\u0131 ge\u00e7mekte; Zeynelabidin Fani, KTC\u2019ni son sekreteri olup listede H\u00fcrriyet ve \u0130tilaf umumi katibi olarak 37. s\u0131ras\u0131nda yer almaktad\u0131r; Mesut Fanizade ise, listenin 27. s\u0131ras\u0131nda sab\u0131k Cebelibereket Mutasarr\u0131f\u0131 olarak kaydedilmi\u015ftir. Ad\u0131 ge\u00e7en \u00fc\u00e7 \u015fahsiyet de, e\u011fitimci Abd\u00fclbaki Mehmed Fan\u00ee Efendi\u2019nin \u00e7ocuklar\u0131 olup aslen G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019\u0131n S\u00fcleymaniye \u015fehrinden 1850\u2019lerin sonunda g\u00f6rev gere\u011fi Adana Kadirli\u2019ye gelip yerle\u015fmi\u015fler. \u00dc\u00e7 karde\u015ften Ali \u0130lmi Fan\u00ee ve Mesut Fan\u00ee s\u00fcrg\u00fcnden sonra hatt\u0131n \u00f6te taraf\u0131na yani Suriye\u2019ye ge\u00e7erek orada kurulmu\u015f olan Xoyb\u00fbn Partisi i\u00e7erisinde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015fler. \u0130kisi de parti y\u00f6neticisi olan Memduh Selim ve Ali \u0130lmi 1930\u2019lardan itibaren uzun s\u00fcre Fransa y\u00f6netiminde olan Antakya lisesinde \u00f6\u011fretmenlik yapm\u0131\u015flar. KTC son sekreteri olan Zeynelabidin Fani ise, G\u00fcney K\u00fcrdistan ge\u00e7ip Seyit Taha\u2019yla birlikte \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u201cDersim\u2019in feryad\u0131na giden \u015eeyh Abdurrahim ve 1937 Bismil Olay\u0131\u201d \u00dczerine olduk\u00e7a detayl\u0131 makaleler yazd\u0131n\u0131z. Bug\u00fcn hala K\u00fcrdistan\u2019\u0131 Dersim isyan\u0131 \u00fczerinden ay\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fan yakla\u015f\u0131mlar var. Sizce K\u00fcrt siyaseti Dersim\u2019i neden Kemalistlere kapt\u0131rd\u0131 daha sonra?\u00a0\u00a0<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

Sorunuzun cevab\u0131na ikinci k\u0131s\u0131mdan ba\u015flarsak, kan\u0131mca K\u00fcrdistan\u2019\u0131 Dersim \u00fczerinden aramak do\u011fru de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc Dersim\u2019in kendisi K\u00fcrdistan\u2019\u0131n bir b\u00f6lgesidir ve 1937-38 Dersim K\u00fcrd Harekti de K\u00fcrdistan ulusal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketinin bir halkas\u0131d\u0131r. Ulusal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesinin tarihi zincirini olu\u015fturan halkalar\u0131 ya da d\u00f6nemleri incelerken, tam olarak ayd\u0131nlat\u0131lmam\u0131\u015f halkalar\u0131, manip\u00fclasyonlar\u0131n ak\u0131nt\u0131s\u0131na kap\u0131lmadan ayd\u0131nlatmak gerekir. R\u00fbdaw.net\u2019te sekiz b\u00f6l\u00fcm halinde yay\u0131mlanan \u201cDersim\u2019in Feryad\u0131na Giden \u015eeyh Abdurrahim ve 1937 Bismil Olay\u0131\u201d, asl\u0131nda sahada \u015eeyh Said Efendi\u2019nin liderli\u011fini yapt\u0131\u011f\u0131 ve arka planda Cibranl\u0131 Halit Bey\u2019in liderli\u011findeki K\u00fcrdistan \u0130stiklal Komitesi\u2019nin (mahkemelerde ge\u00e7en ad\u0131yla K\u00fcrdistan \u0130stiklal ve \u0130stihl\u00e2s Cemiyeti) \u00f6rg\u00fctleyicisi oldu\u011fu 1925 K\u00fcrd ulusal hareketiyle ba\u015flayan, Xoyb\u00fbn \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn organize etti\u011fi Agir\u00ee (A\u011fr\u0131) hareketiyle devam eden s\u00fcrecin bir halkas\u0131d\u0131r. Bu konuda bir\u00e7ok versiyona dayal\u0131 farkl\u0131 s\u00f6zel anlat\u0131mlar vard\u0131, bu olay\u0131n tarih olarak ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi bende \u00e7oktan has\u0131l olmu\u015ftu. Olaya tan\u0131kl\u0131k etmi\u015f yerel kaynaklara, d\u00f6nemin T\u00fcrk gazetelerine yans\u0131m\u0131\u015f boyutuyla ve K\u00fcrd yaz\u0131l\u0131 kaynaklar\u0131na dayanarak bu olay\u0131 ayd\u0131nlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. D\u00f6nemin gazetelerinin olayla ilgili verdikleri haberlerin ba\u015fl\u0131klar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, \u00f6ld\u00fcr\u00fclen \u015eeyh Said\u2019in Karde\u015fi \u015eeyh Abd\u00fcrrahim \u201cDersim\u2019deki Seyit R\u0131zaya yard\u0131ma gidiyormu\u015f\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla verilmi\u015f.<\/span><\/p>\n

Sorunuzun son b\u00f6l\u00fcm\u00fcne gelince, bunun bir\u00e7ok nedeni olmakla beraber temel baz\u0131 nedenlere de\u011finece\u011fim; 1925\u2019te Diyarbekir P\u00eeran\u2019da ba\u015flayan K\u00fcrd ulusal hareketi, 1927-1930 Agir\u00ee ve 1937-38 Dersim K\u00fcrd ulusal hareketlerinden sonra Cumhuriyet devleti y\u00f6netimi b\u00fct\u00fcn tedbirlerini belli\u00a0<\/span>b\u00f6lgelerde yo\u011funla\u015ft\u0131rd\u0131, buralarda b\u00fcy\u00fck katliamlar ve ola\u011fan\u00fcst\u00fc tedbirlerle toplumu sindirip denetim alt\u0131na alarak yo\u011fun bir asimilasyon program\u0131 uygulam\u0131\u015ft\u0131r. Cumhuriyet h\u00fck\u00fcmetleri d\u00f6neminde ve \u00f6zellikle de \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019ye sunulan raporlara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Dersim, Erzincan ve Erzurum hatt\u0131na \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6nem verilmi\u015f. Buralar\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131yla, \u201cK\u00fcrdl\u00fck davas\u0131\u201dn\u0131n da kontrol alt\u0131na al\u0131nabilece\u011fi belirtilmi\u015f ve b\u00fct\u00fcn a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla bu b\u00f6lgeye y\u00fcklenilmi\u015ftir. \u0130kincisi, mezhep (Alevi-S\u00fcnni) ve dil farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 kullan\u0131larak buras\u0131 di\u011fer b\u00f6lgelerden ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmak istenmi\u015f. Di\u011fer bir \u00f6nemli husus ta, b\u00f6lgedeki K\u00fcrdl\u00fck sindirildikten sonra, Kemalistlerin k\u0131smi laiklik yakla\u015f\u0131m\u0131yla b\u00f6lgedeki Ehl\u00ee Haq (Alevi) mezhebine mensup K\u00fcrdler \u00fczerindeki s\u00fcnni \u0130slami bask\u0131y\u0131 gev\u015fetmekle oradaki K\u00fcrdlerin sempatisini kazanmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. Daha sonra da Dersim\u2019de zemin bulan Kemalist sol ak\u0131mlar ve devlet destekli \u201cresmi Alevilik\u201d eksenli dernek ve \u00f6rg\u00fctler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Dersim K\u00fcrdleri ulusal kimli\u011finden uzakla\u015ft\u0131r\u0131larak mezhepsel bir kimlikle tan\u0131mlanmak istendi.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0Bug\u00fcne dek otuza say\u0131ya yak\u0131n iki dergi, bir o kadar da kitap, s\u00f6zl\u00fck ve belli tarihsel d\u00f6nemleri ve \u015fahsiyetleri konu edinen makaleleriniz bulunmaktad\u0131r. Bu geni\u015f \u00e7al\u0131\u015fma perspektifiniz tarihsel bir misyondan m\u0131 kaynakl\u0131 yoksa, ki\u015fisel tutkunun mu eseri?<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Evet WAR ve B\u00ceR ad\u0131yla 3 ayda bir yay\u0131mlanan iki inceleme-ara\u015ft\u0131rma dergisinin edit\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve bir d\u00f6nem de sahipli\u011fini yapt\u0131m. WAR dergisi, Haziran 1997\u2019de yay\u0131na ba\u015flad\u0131 ve 2004 y\u0131l\u0131na kadar toplam olarak 16 say\u0131 yay\u0131nland\u0131. B\u00ceR dergisi de, 21 Mart 2005\u2019te yay\u0131na ba\u015flad\u0131 ve toplam olarak 12 say\u0131 yay\u0131nland\u0131, 2011 y\u0131l\u0131ndan bu yana da dijital olarak\u00a0www.kovarabir.com<\/span><\/a>\u00a0\u00fczerinden yay\u0131n yap\u0131yor ve ben de bug\u00fcne kadar ad\u0131 ge\u00e7en sitenin ba\u015fyazar\u0131 ve edit\u00f6r\u00fcy\u00fcm. \u015eimdiye kadar bir seti \u00e7ocuk kitab\u0131 (alt\u0131 adet) olmak \u00fczere toplam 28 kitab\u0131m yay\u0131nlanm\u0131\u015f. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 K\u00fcrd \u015fahsiyetlerinin biyografileridir, di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 Osmanl\u0131 son d\u00f6neminde yay\u0131nlanm\u0131\u015f K\u00fcrd gazete ve dergileri \u00fczerinedir. Ayr\u0131ca K\u00fcrd dili ve diyalektleri \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalar var; Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 Kurmancca- Zazaca Grameri 2014 y\u0131l\u0131nda Y\u00fcksek Lisans Tezi olarak sunmu\u015ftum ve ayn\u0131 y\u0131l kitap olarak bas\u0131ld\u0131, yine dil-diyalekt alan\u0131nda biri rahmetli Abdurrahman U\u00e7aman\u2019la ortakl\u0131 olmak \u00fczere iki kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 leh\u00e7eler s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc yay\u0131nlanm\u0131\u015f.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n hepsi de bir tarihsel misyonu ama\u00e7lamaktad\u0131r; bilimsel bir metotla K\u00fcrd dili, edebiyat\u0131, tarihi ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerine dair bug\u00fcne kadar ortaya konulmam\u0131\u015f veya yeterince ara\u015ft\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f konular ve tarihsel d\u00f6nemleri biraz da olsa a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kartmak ve ayd\u0131nlatabilmektir.\u00a0 \u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00dczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z yeni dosyalar var m\u0131d\u0131r? Ve bug\u00fcne kadar yabanc\u0131 dillere \u00e7evrilen eserleriniz oldu mu?\u00a0\u00a0<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

\u015eimdilik elimde uzun bir zamandan beri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m ve bask\u0131ya haz\u0131r \u00fc\u00e7 dosya vard\u0131r ve pek yak\u0131nda yay\u0131nlanacaklar. Birincisi, 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n Ba\u015flar\u0131nda K\u00fcrd Dili \u00dczerine \u00c7al\u0131\u015fmalar (1900-1923); ikincisi, Mehmed Mihri Hilav\u2019\u0131n sahibi oldu\u011fu ve toplam 19 say\u0131 yay\u0131nlanm\u0131\u015f olan K\u00fcrdistan Mecmuas\u0131 (1919-1920) ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc de Serbest\u00ee gazetesinin imtiyaz sahibi Mevlanzade R\u0131fat\u2019\u0131n M\u00fccadele Yolunda Hat\u0131ralar\u0131m adl\u0131 dosyalard\u0131r. Sorunuzun ikinci k\u0131sm\u0131na gelince, maalesef hi\u00e7bir eserim \u015fimdiye kadar herhangi bir yabanc\u0131 dile \u00e7evrilmemi\u015ftir.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131zda kar\u015f\u0131n\u0131za \u00e7\u0131kan bulgularda d\u00f6nemine g\u00f6re \u00f6ne \u00e7\u0131kabilen Kad\u0131nlar var m\u0131? Ya da K\u00fcrt Kad\u0131nlar\u0131 K\u00fcrt ayd\u0131nlanmas\u0131nda nas\u0131l bir role sahipler?\u00a0\u00a0<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

Elbette vard\u0131r. \u00c7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m portrelerden bir de K\u00fcrd Kad\u0131nlar\u0131 Teali Cemiyeti\u2019nin aktif \u00fcyelerinden bir olan Mustafa Pa\u015fa\u2019n\u0131n k\u0131z\u0131 Enc\u00fbm Yam\u00fblki\u2019dir. Serbest\u00ee gazetesinin 26 Nisan 1919\u2019da \u201cYeni bir K\u00fcrd m\u00fcessesi: K\u00fcrd Kad\u0131nlar\u0131 Teali Cemiyeti\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla yay\u0131mlanan bir haberde cemiyetin kurulu\u015fu ve amaca \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r: \u201cMerkezi \u0130stanbul\u2019da bulunup K\u00fcrdistan\u2019da say\u0131s\u0131z \u015fubelere malik olmak \u00fczere \u201cK\u00fcrd Kad\u0131nlar\u0131 Teali Cemiyeti\u201d kuruldu. Bu cemiyetin maksad\u0131: K\u00fcrd kad\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f zihniyetle y\u00fckselmeyi ve inki\u015faf\u0131 temin etmek, aile hayat\u0131nda esas\u0131, sosyal hayatta \u00fcretimi art\u0131rmak, tehcir ve \u00f6ld\u00fcrme m\u00fcnasebetiyle sefil bir hale gelen K\u00fcrd yetim ve dullar\u0131na i\u015f bulmak ve nakdi yard\u0131mda bulunmak suretiyle sefaletten kurtarmakt\u0131r. Cemiyet m\u00fcessislerini tebrik ve y\u00fcce maksatlar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesini temmeni ederiz. Bu suretle birlik halinde \u00e7al\u0131\u015fmak, ferdi kuvvetleri, cemiyet te\u015fkilat\u0131 dahilinde yo\u011funla\u015ft\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn olursa, m\u00fcsterih ve mutlu bir K\u00fcrd kad\u0131nl\u0131\u011f\u0131, K\u00fcrd aileleri v\u00fccuda getirmek kabil olur.\u201d<\/span><\/p>\n

Ayn\u0131 \u015fekilde K\u00fcrdistan Teali Cemiyeti merkez \u00fcyelerinden ve Serbest\u00ee gazetesi imtiyaz sahibi Mevlanzade R\u0131fat\u2019\u0131n e\u015fi Nuriye Ulviye Mevlan Han\u0131m\u0131n \u00e7\u0131kartt\u0131\u011f\u0131 \u201cKad\u0131nlar D\u00fcnyas\u0131\u201d gazetesinin bas\u0131m\u0131nda Mevlanzade R\u0131fat\u2019\u0131n \u00f6nemli bir rol\u00fc oldu\u011fu bilinmektedir. Bu gazetenin pek \u00e7ok say\u0131s\u0131 Serbesti matbaas\u0131nda bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Hatta Mevlanzade R\u0131fat \u201cKad\u0131nlar D\u00fcnyas\u0131\u201d gazetesine nazire olsun diye bir say\u0131 olmak \u00fczere \u201cErkekler D\u00fcnyas\u0131\u201d gazetesini \u00e7\u0131kartm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

Erkekler D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131 \u201c\u0130ki S\u00f6z\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde, \u201cErkekler D\u00fcnyas\u0131 bas\u0131n sahas\u0131na at\u0131ld\u0131 ve vazifesine ba\u015flad\u0131. \u0130htimal ki bu isimden, Erkekler D\u00fcnyas\u0131 isminden \u201cKad\u0131nlar D\u00fcnyas\u0131\u201dna, kad\u0131nlar\u0131n me\u015fru m\u00fccadelesine z\u0131t bir konum, z\u0131t bir meslek takip olunaca\u011f\u0131 zannedilsin. Hay\u0131r; Erkekler D\u00fcnyas\u0131, bu hastal\u0131kl\u0131 fikir ve itikad\u0131 takip etmez ve etmeyecektir.\u00a0<\/span>Erkekler D\u00fcnyas\u0131; beyhude zorbal\u0131klara, tehlikeli gururlara kap\u0131lan cahil tabakan\u0131n efk\u00e2r ve dima\u011f\u0131n\u0131 ayd\u0131nlatmak ve terbiyeye \u00e7al\u0131\u015farak kad\u0131n haklar\u0131n\u0131 da daha geni\u015f \u00e7er\u00e7evede m\u00fcdafaa edecektir.<\/span><\/p>\n

Emin olal\u0131m; kad\u0131n ve erkek, kad\u0131n ve erke\u011fin ayd\u0131n tabakas\u0131 el ele vererek \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsa, memleketimizin muhta\u00e7 oldu\u011fu fikri ve toplumsal ink\u0131lap kolayl\u0131kla v\u00fccuda getirilir. Bununla birlikte Erkekler D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n takip edece\u011fi gayelerin en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kad\u0131nl\u0131k meselesi te\u015fkil edecektir.<\/span><\/p>\n

Kad\u0131nlar D\u00fcnyas\u0131, kad\u0131nlar\u0131n muhta\u00e7 olduklar\u0131 hayat\u0131n, h\u00fcrriyetin elde edilmesine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Fakat baz\u0131 toplumsal meseleler vard\u0131r ki Kad\u0131nlar D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n muhterem yazarlar\u0131 o meseleleri tamam\u0131yla serbest olarak a\u00e7\u0131klayam\u0131yorlar. Serbest kalem y\u00fcr\u00fctemiyorlar. Nezaketen d\u00fc\u015f\u00fcnecek ve ayd\u0131n tabakan\u0131n yard\u0131m\u0131yla problemlerini \u00e7\u00f6zmeye muvaffak olacakt\u0131r\u2026\u201d<\/span><\/p>\n

Kad\u0131nlar D\u00fcnyas\u0131 gazetesi sayfalar\u0131nda Bedirhan\u00ee ailesinden Meziyet Bedirhan, Fahriye Bedirhan ve Mes\u2019adet Bedirhan\u2019\u0131n yaz\u0131lar\u0131 da yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu t\u00fcr faaliyetler bize g\u00f6stermektedir ki, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren K\u00fcrd kad\u0131nlar\u0131 da K\u00fcrd toplumunun ulusla\u015fma ve ayd\u0131nlanma hareketinde yerini alm\u0131\u015flar.\u00a0<\/span><\/p>\n

Behice Feride Demir<\/strong><\/p>\n

Bu yaz\u0131 Nupel.Tv al\u0131nt\u0131d\u0131r<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Robert Musil, Niteliksiz Adam roman\u0131nda imparatorluk sisteminin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yozla\u015fmay\u0131 anlat\u0131rken tarihin g\u00fcc\u00fcnden \u00e7ok\u00e7a s\u00f6z etmektedir. Hatta edebiyat\u0131n kal\u0131c\u0131 bir etkiye sahip olmas\u0131 i\u00e7in tarihin i\u015flev ve i\u00e7erik \u00fczerindeki g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6z ard\u0131 etmemesini s\u0131kl\u0131kla dile getirmektedir. Bu y\u00fczden Edebiyat\u0131n bir amac\u0131n\u0131da \u201d \u0130leriye do\u011fru yan\u0131lmamak\u201dolarak tarif etmektedir.\u00a0 Ku\u015fkusuz \u201cileriye do\u011fru yan\u0131lmamak \u201cs\u00f6z\u00fc bireyden topluma, sanattan ticarete, …<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":23126,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1539],"tags":[1616],"class_list":["post-23125","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-roportaj","tag-manset"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23125","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23125"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23125\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23127,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23125\/revisions\/23127"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/23126"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23125"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23125"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23125"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}