{"id":23038,"date":"2023-10-01T07:13:07","date_gmt":"2023-10-01T04:13:07","guid":{"rendered":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=23038"},"modified":"2023-09-30T14:21:47","modified_gmt":"2023-09-30T11:21:47","slug":"33-yilda-44-cilt-ve-ansiklopedide-kaybolan-kurtler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=23038","title":{"rendered":"33 YILDA 44 C\u0130LT VE ANS\u0130KLOPED\u0130DE KAYBOLAN K\u00dcRTLER"},"content":{"rendered":"<p><em>Bu aralar Saraybosna Film Festivali\u2019nde g\u00f6sterilen \u201cHep 33 ya\u015f\u0131nda\u201d adl\u0131 belgeselle yeniden g\u00fcndeme gelen 44 ciltlik \u0130slam Ansiklopedisi\u2019nden son d\u00f6neme kadar takdirle bahsediyordum. Ancak bir s\u00fcredir denk geldi\u011fim detaylar, baz\u0131 temel sorgulamalar\u0131 beraberinde getirdi. Ansiklopedide K\u00fcrt kimli\u011fi s\u00f6z konusu oldu\u011funda \u201csan\u0131lan, zannedilen, karanl\u0131k, ihtimal dahilinde\u201d gibi ifadelerle etnisite tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken, ayn\u0131 \u015fey T\u00fcrkl\u00fck, Arapl\u0131k, Farsl\u0131k i\u00e7in yap\u0131lm\u0131yor. Botani\u011fin Babas\u0131 Ebu Hanife Ed-Dineveri\u2019nin 20 eserinden nedense sadece Ensabu\u2019l-Ekrad (K\u00fcrtlerin Soyu) isimli eser unutulmu\u015f, Eb\u00fc\u2019l-Vef\u00e2 gibi pek \u00e7ok alimin men\u015fei \u201cbir K\u00fcrt \u015feyhi olmas\u0131 muhtemel bulunmakla beraber T\u00fcrkmen \u015feyhi olmas\u0131 ihtimali daha g\u00fc\u00e7l\u00fc gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir\u201d gibi ifadelerle sorgulanm\u0131\u015f, di\u011fer hanedanlarda belirtilen etnisite unsuru, s\u0131ra K\u00fcrt hanedanlar\u0131na gelince yerini \u201cT\u00fcrk-K\u00fcrt-Arap kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 olan Eyy\u00fbb\u00ee ailesinin men\u015fei karanl\u0131kt\u0131r\u201d ifadelere ya da \u201cSel\u00e2hadd\u00een-i Eyy\u00fbb\u00ee T\u00fcrk-\u0130sl\u00e2m tarihinin en tan\u0131nm\u0131\u015f kahramanlar\u0131ndan biridir\u201d gibi \u0130slam ortak kimli\u011fine b\u0131rakm\u0131\u015f.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130nternet ve sanal d\u00fcnyan\u0131n bu kadar yayg\u0131n ve ula\u015f\u0131labilir olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde ansiklopediler, ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in ba\u015fucu kayna\u011f\u0131 olarak neredeyse her kitapl\u0131kta bulunurmu\u015f. Ara\u015ft\u0131rma ve bilgiye ula\u015f\u0131m tarzlar\u0131 de\u011fi\u015fime u\u011frad\u0131k\u00e7a baz\u0131 ansiklopediler eski \u015f\u00f6hretini yitirse de bu de\u011fi\u015fime uyarlanabilenler elektronik ortamda hala ba\u015fvuru kayna\u011f\u0131 vazifesi g\u00f6rmeye devam ediyor.<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7e olarak haz\u0131rlanm\u0131\u015f ansiklopediler aras\u0131nda g\u00fcncelli\u011fini koruyabilen, i\u00e7eri\u011fini geni\u015fletmeye devam eden ve kaynak olarak s\u0131k kullan\u0131lan \u00e7ok az \u00f6rnek kald\u0131 takip edebildi\u011fim kadar\u0131yla. Bunlar\u0131n i\u00e7inde sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z noktalarda ba\u015far\u0131l\u0131 say\u0131labilecek bir \u00f6rnek TDV\u2019nin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u0130slam Ansiklopedisi.<\/p>\n<p>\u0130slam Ansiklopedisi; ansiklopedi kavram\u0131n\u0131, \u201c<em>\u00c7<\/em><em>e\u015fitli alanlarda bilgi edinme ihtiyac\u0131na \u00f6zl\u00fc \u015fekilde cevap veren bir m\u00fcracaat eseri t\u00fcr\u00fc<\/em>\u201d olarak tan\u0131mlam\u0131\u015f ilgili maddede.<\/p>\n<p>Devam\u0131nda ansiklopedi tarihini; bat\u0131da, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda ve T\u00fcrkiye\u2019deki geli\u015fmelerle aktararak g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ansiklopedilerinin temel \u00f6zellikleri i\u00e7inde \u015funu da zikretmi\u015f:\u00a0<em>\u201c<\/em><em>Bug\u00fcn b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada h\u0131zl\u0131 bir art\u0131\u015f g\u00f6steren ansiklopedik eser telifi ve yay\u0131m\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n XIX. y\u00fczy\u0131ldan itibaren daha \u00e7ok mill\u00ee bir yap\u0131 kazand\u0131\u011f\u0131 dikkati \u00e7ekmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc XVIII. y\u00fczy\u0131lda milletlerin ve \u015fah\u0131slar\u0131n hayat\u0131na \u015fekil veren \u00f6nemli fakt\u00f6rlerden biri haline gelen milliyet\u00e7ilik sebebiyle medeniyetlerin milliyetlere g\u00f6re d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesine ba\u015flanm\u0131\u015f ve edebiyat\u00e7\u0131lar, filozoflar, ilim adamlar\u0131, sanat\u00e7\u0131lar daha \u00e7ok milliyet\u00e7i fikirleri dile getirmi\u015fler ve mill\u00ee diller birinci derecede \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu milliyet\u00e7ilik ak\u0131m\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak da her \u00fclke kendine has genel konulu bir ansiklopedi haz\u0131rlama yoluna gitmi\u015f ve bu ansiklopedilere \u201cmill\u00ee ansiklopediler\u201d denilmi\u015ftir.\u201d<\/em><\/p>\n<p>Medeniyetlerin milliyetlere g\u00f6re d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi tespitinden sonra her \u00fclkenin kendine has bir ansiklopedi haz\u0131rlama s\u00fcreci, \u0130slam Ansiklopedisi\u2019nin temel \u00e7izgisi sorgulan\u0131rken i\u015faret konulmas\u0131 gereken bir nokta olabilir mi konusunu tart\u0131\u015fmak gerekebilir.<\/p>\n<p>\u0130slam tarihi ve medeniyetinde rol oynam\u0131\u015f ger\u00e7ek veya t\u00fczel ki\u015filerle ilgili ara ara \u00f6zet bilgi kayna\u011f\u0131 olarak kullanan herkes gibi ben de \u0130slam Ansiklopedisi\u2019nden son d\u00f6neme kadar takdirle bahsediyordum. Ancak bir s\u00fcredir farkl\u0131 farkl\u0131 ba\u015fl\u0131klarda denk geldi\u011fim detaylar, incelenmeye ve aktarmaya de\u011fer geldi\u011fi i\u00e7in baz\u0131 temel sorgulamalar\u0131 beraberinde getirdi.<\/p>\n<p>Tak\u0131ld\u0131\u011f\u0131m bu detaylardan sonra, ansiklopedi ba\u015fl\u0131kl\u0131 maddedeki\u00a0<em>\u201cher \u00fclkenin kendine has\u201d<\/em>\u00a0ansiklopedi yaz\u0131mlar\u0131n\u0131 desteklemesi ifadesi zihnimde yer edinmeye ba\u015flad\u0131. Zira ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fclkenin\u00a0<em>\u201ckendine has\u201d<\/em>\u00a0akademik yay\u0131nlar\u0131, tarih yaz\u0131m\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr politikalar\u0131n\u0131n i\u00e7inde belli bir miktar inkar ve tahrif bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 makbul vatanda\u015f s\u0131fatlar\u0131na sahip olmayan herkes az \u00e7ok fark\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Denk geldi\u011fim ve a\u015fa\u011f\u0131da de\u011finece\u011fim baz\u0131 maddelerde burnuma vuran bazen g\u00f6rmezden gelme bazen alenen tahrif kokular\u0131, \u00fclkenin \u201ckendine has\u201d ansiklopedilerinden biri olabilmek i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fclm\u00fc\u015f \u015ferhler olabilir mi?<\/p>\n<p>\u00d6rne\u011fin Kitab\u2019un Nebat isimli eseriyle ad\u0131n\u0131 duydu\u011fumuz, haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 8 ciltlik bu botanik ansiklopedisi nedeniyle Botani\u011fin Babas\u0131 olarak an\u0131lan Ebu Hanife Ed-Dineveri;\u00a0<strong>astronomi, botanik, f\u0131k\u0131h, tefsir, co\u011frafya, matematik\u00a0<\/strong>ve<strong>\u00a0tarih<\/strong>gibi \u00e7ok \u00e7e\u015fitli alanlarda \u00e7al\u0131\u015fmalarda bulunmu\u015f bir bilim insan\u0131 olarak \u0130slam Ansiklopedisi\u2019nde yer bulmu\u015f ve Kit\u00e2b\u00fc\u2019n-Neb\u00e2t,\u00a0<a href=\"https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/el-ahbarut-tival\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">el-A\u1e2bb\u00e2r\u00fc\u2019\u1e6d-\u1e6d\u0131v\u00e2l<\/a>, Kit\u00e2b\u00fc\u2019l-Env\u00e2\u02be, I\u1e63l\u00e2\u1e25u\u2019l-man\u1e6d\u0131\u1e33, Kit\u00e2b\u00fc\u2019l-Ba\u1e25s\u0331 f\u00ee \u1e25is\u00e2bi\u2019l-Hind ba\u015fta olmak \u00fczere ilgili maddede tam 20 eserinin ad\u0131 zikredilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Buna kar\u015f\u0131n aslen K\u0131rman\u015fahl\u0131 olan Dineveri, genel bir co\u011frafyayla an\u0131larak \u0130ranl\u0131 olarak tan\u0131t\u0131lm\u0131\u015f ve her nedense Ensabu\u2019l-Ekrad (K\u00fcrtlerin Soyu) isimli eseri maddede zikredilmeye de\u011fer bulunmam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk, Arap ve Fars k\u00f6kenli bir\u00e7ok ki\u015finin etnisite bilgisine yer verilirken Dineveri ile ilgili k\u0131s\u0131mda bu detay da atlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Dineveri gibi g\u00f6zden ka\u00e7mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan baz\u0131 detaylar\u0131n aktar\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 bir di\u011fer \u015fahsiyet ise Baba Tahire Uryan\u2019d\u0131r.<\/p>\n<p>\u201c\u0130ranl\u0131 mutasavv\u0131f \u015fair\u201d alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla tan\u0131t\u0131lan Baba Tahir \u015fu c\u00fcmlelerle detayland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: \u201c<em>Kaynaklarda kendisine bazan Hemed\u00e2n\u00ee, bazan da Lur\u00ee nisbesi verilmesi onun Hemedan\u2019la Luristan aras\u0131nda bir yerde do\u011fmu\u015f olabilece\u011fi ihtimalini hat\u0131ra getirmektedir. O bir leh\u00e7e \u015fairi olmakla birlikte bug\u00fcn elimizde bulunan\u00a0d\u00fbbeyt\u00ee\u00a0ad\u0131 verilen k\u0131talar\u0131 edeb\u00ee Fars\u00e7a\u2019n\u0131n da \u00f6zelliklerini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu k\u0131talar\u0131n ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan sonradan bu hale getirilmi\u015f olmas\u0131 da muhtemeldir. Ancak bu \u015fiirlerde rastlanan baz\u0131 \u00f6zellikler, Baba T\u00e2hir\u2019in dilini do\u011frudan do\u011fruya bir leh\u00e7eye ba\u011flamay\u0131 zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Nitekim Hemedan ile H\u00fcrrem\u00e2b\u00e2d aras\u0131ndaki b\u00f6lgede bir\u00e7ok leh\u00e7e varsa da onun \u015fiirlerindeki dili bunlardan herhangi birine ba\u011flamak g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Baba T\u00e2hir\u2019in dili bu leh\u00e7elerin hepsiyle de ilgili g\u00f6r\u00fclmekte ve onlar\u0131n bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131ndan ibaret oldu\u011fu san\u0131lmaktad\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n<p>Yaresan\/Ehl-i Hak\/Kaka\u2019i dervi\u015flerinden biri olan ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleriyle \u00d6mer Hayyam gibi bir\u00e7ok ki\u015fiyi etkilemi\u015f olan Baba Tahir, 4. y\u00fczy\u0131lda do\u011fmu\u015f ve Ehl-i Hak f\u0131rkas\u0131n\u0131n ana kitab\u0131 olan Serencam\u2019da kendine yer bulmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Dubeyti ve rubailerinde K\u00fcrt\u00e7e\u2019nin Lori leh\u00e7esini kullanan Baba Tahir\u2019le ilgili maddede dil vurgusu olarak sadece Fars\u00e7a\u2019n\u0131n zikredilmi\u015f olmas\u0131, Hemedan ve Luristan b\u00f6lgeleriyle ilgili temel d\u00fczeyde bilgiye sahip olan herkes i\u00e7in sorgulanmaya de\u011ferdir. Nitekim Yaresan f\u0131rkas\u0131n\u0131n ibadet ve dua dili dahi K\u00fcrt\u00e7e\u2019dir.<\/p>\n<p>Baz\u0131 detaylar\u0131n aktar\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm bu gibi maddelerin yan\u0131nda ansiklopedi \u00f6zellikleriyle uyu\u015fmayacak tarzda tart\u0131\u015fmalara girilen maddelere de rastlad\u0131\u011f\u0131m oldu.<\/p>\n<p>\u00d6rne\u011fin Osmanl\u0131\u2019n\u0131n en fazla an\u0131lan \u015feyhulislamlar\u0131ndan biri olan Ebussuud Efendi ile ilgili maddede temel bilgiler verildikten sonra \u015fu tart\u0131\u015fmaya girilmi\u015ftir:\u00a0<em>\u201cBaz\u0131 \u015farkiyat\u00e7\u0131lar \u0130m\u00e2d\u2019\u0131 \u00c2mid ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131p Eb\u00fcssu\u00fbd Efendi\u2019nin Diyarbak\u0131rl\u0131 oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. \u00c2l\u00ee Mustafa Efendi ve Pe\u00e7uylu \u0130br\u00e2him\u2019in \u0130m\u00e2d\u2019\u0131 \u0130m\u00e2diye ile kar\u0131\u015ft\u0131rarak Eb\u00fcssu\u00fbd Efendi\u2019yi K\u00fcrt as\u0131ll\u0131 g\u00f6stermeleri de yanl\u0131\u015ft\u0131r. Zira Eb\u00fcssu\u00fbd Efendi\u2019nin ailesinin \u015fimdi Irak topraklar\u0131nda kalm\u0131\u015f bulunan \u0130m\u00e2diyeli de\u011fil \u0130skilip\u2019e ba\u011fl\u0131 \u0130m\u00e2dl\u0131 oldu\u011fu, \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 baz\u0131 kaynaklar da dahil olmak \u00fczere (mesel\u00e2 bk. H\u0131s\u0131m Ali, s. 440 vd.) hemen b\u00fct\u00fcn kaynaklarca belirtilmektedir. \u00d6te yandan baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, dedesinin \u0130m\u00e2d lakab\u0131n\u0131n \u0130m\u00e2d\u00fcddin\u2019in k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015f \u015fekli oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerse de ailesinin aslen \u0130m\u00e2dl\u0131 oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bu yorumun isabetli olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.\u201d<\/em><\/p>\n<p>Pe\u00e7ev\u00ee Tarihinin 1. Cilt. 55-56. sahifelerindeki kay\u0131tlara ve bir\u00e7ok klasik d\u00f6nem kaynaklar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Ebussuud Efendi\u2019nin K\u00fcrt as\u0131ll\u0131 oldu\u011fu bilgisi aktar\u0131l\u0131rken ansiklopedinin bu tart\u0131\u015fmaya girerek bir sonuca varm\u0131\u015f olmas\u0131 enteresand\u0131r.<\/p>\n<p>Di\u011fer yandan Ebussuud Efendi\u2019nin K\u00fcrt olmad\u0131\u011f\u0131na dair kan\u0131t olarak aslen \u00c7orumlu olmas\u0131n\u0131n getirilmesi de ayr\u0131 bir hezeyand\u0131r. Zira 1927 n\u00fcfus say\u0131m\u0131na g\u00f6re o sene \u00c7orum\u2019da anadili K\u00fcrt\u00e7e olan ki\u015fi say\u0131s\u0131 12.311\u2019dir ki bu say\u0131n\u0131n d\u00f6nemin \u015fartlar\u0131 gere\u011fince realitenin \u00e7ok daha alt\u0131nda yans\u0131t\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 muhtemeldir.<\/p>\n<p>Konuyla ilgili F\u0131rat \u00dcniversitesi\u2019nde yay\u0131nlanan \u201cT\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin \u0130lk Genel N\u00fcfus Say\u0131m\u0131nda \u00c7orum Vil\u00e2yeti\u2019nin N\u00fcfus \u00d6zellikleri\u201dba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya bak\u0131labilir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin ilk genel n\u00fcfus say\u0131m\u0131 olan 1927 Genel N\u00fcfus Say\u0131m\u0131\u2019nda \u00c7orum Vil\u00e2yeti\u2019nin n\u00fcfus \u00f6zellikleri konu edilmi\u015f, ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ortaya konulmu\u015ftur. \u00c7al\u0131\u015fmada dikkat \u00e7eken noktalardan biri, Cumhuriyetin ilk y\u0131llar\u0131nda dahi \u00c7orum Vil\u00e2yeti\u2019nde T\u00fcrk\u00e7e\u2019den sonra en fazla konu\u015fulan\u00a0dilin K\u00fcrt\u00e7e oldu\u011fudur. Bu ger\u00e7e\u011fin g\u00f6z ard\u0131 edilerek haz\u0131rlanan Ebussuud Efendi maddesinin yazar\u0131na da g\u00f6z att\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ta\u015flar biraz daha yerine oturmu\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n<p>Benzer bir tart\u0131\u015fmaya girilen di\u011fer bir madde ise Ebu\u2019l-Vefa el-Ba\u011fdadi ile ilgili k\u0131s\u0131md\u0131r. Anadolu\u2019daki baz\u0131 sosyal-din\u00ee hareketlerde \u00f6nemli rol oynayan Vef\u00e2iyye tarikat\u0131n\u0131n kurucusu olarak aktar\u0131lan Ebu\u2019l-Vefa el-Ba\u011fdadi, \u015fu c\u00fcmlelerle ayn\u0131 tart\u0131\u015fmaya \u00e7ekilmi\u015ftir:\u00a0<em>\u201cMen\u00e2k\u0131bn\u00e2meye g\u00f6re ad\u0131 Muhammed b. Muhammed Ar\u00eez olan Eb\u00fc\u2019l-Vef\u00e2 K\u00fcrt as\u0131ll\u0131 oldu\u011fu san\u0131lan bir ailenin \u00e7ocu\u011fudur.\u00a0Eb\u00fc\u2019l-Vef\u00e2\u2019n\u0131n ger\u00e7ekten K\u00fcrt as\u0131ll\u0131 oldu\u011funu kabul etmek biraz g\u00fc\u00e7t\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc men\u00e2k\u0131bn\u00e2mede onun en ileri gelen halifelerinin hemen tamam\u0131n\u0131n Bo\u011fa b. Batu, Muhammed et-T\u00fcrkm\u00e2n\u00ee, Turhan, Tekin vb. tipik T\u00fcrk isimleri ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 veya onlar\u0131n T\u00fcrkmen olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6steren nisbeleri bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Ayr\u0131ca o \u00e7a\u011f\u0131n Arap m\u00fcelliflerinin, b\u00f6lgenin yerli halk\u0131 olan K\u00fcrtler\u2019in g\u00f6\u00e7ebe bir hayat tarz\u0131 s\u00fcrmeleri dolay\u0131s\u0131yla, T\u00fcrkmen z\u00fcmreleri gibi oraya gelen b\u00fct\u00fcn \u00f6teki konar g\u00f6\u00e7er topluluklar\u0131 da \u201cK\u00fcrd\u201d kelimesiyle niteledikleri bilinmektedir. Buna g\u00f6re Eb\u00fc\u2019l-Vef\u00e2\u2019n\u0131n bir K\u00fcrt \u015feyhi olmas\u0131 muhtemel bulunmakla beraber T\u00fcrkmen \u015feyhi olmas\u0131 ihtimali daha g\u00fc\u00e7l\u00fc gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.\u201d<\/em><\/p>\n<p>Mevzubahis olan zat-\u0131 muhteremle ilgili ba\u011flant\u0131 noktam\u0131z H\u00fcsameddin \u00c7elebi\u2019dir. Konya\u2019da do\u011fup b\u00fcy\u00fcyen H\u00fcsameddin \u00c7elebi, Urmiye\u2019den Anadolu\u2019ya g\u00f6\u00e7 edip Konya\u2019ya yerle\u015fen bir aileye mensuptur.<\/p>\n<p>Hz. Mevl\u00e2n\u00e2 Cel\u00e2ledd\u00een-i R\u00fbm\u00ee, Mes\u0331nev\u00ee\u2019nin ilk cildinin \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde onun aslen Urmiyeli oldu\u011funu ve \u201cK\u00fcrt olarak yatt\u0131m, Arap olarak kalkt\u0131m\u201d diyen bir \u015feyhin soyundan geldi\u011fini kaydetmektedir.<\/p>\n<p>Mevlana Hazretleri\u2019nin H\u00fcsameddin \u00c7elebi\u2019yle ilgili ifadeleri tam olarak \u015fu \u015fekildedir: \u201cOdur \u00fcst\u00fcnl\u00fcklere sahip olan, Ahit\u00fcrko\u011flu diye tan\u0131nan Hasan\u2019\u0131n o\u011flu Muhammed\u2019in o\u011flu din ve hak Husam\u2019\u0131 \u015eeyh Hasan. Vaktin Bayezid\u2019idir, zaman\u0131n C\u00fcneyd\u2019i. S\u0131dd\u0131yk o\u011flu s\u0131dd\u0131yk o\u011flu s\u0131dd\u0131ykt\u0131r. Allah ondan raz\u0131 olsun, onlardan da. Atalar\u0131 cihetinden Urumyal\u0131d\u0131r, hani \u201cK\u00fcrt olarak yatt\u0131m, Arap olarak kalkt\u0131m\u201d (Asbahtu Kurdiyyen ve emseytu Arabiyyen) diyen kerem sahibi \u015feyh var ya, soyu ona dayan\u0131r.\u201d (Abdulbaki G\u00f6lp\u0131narl\u0131\u2019n\u0131n Mesnevi Tercemesi ve \u015eerhi adl\u0131 eserinin 1985 senesi \u0130nk\u0131lap Kitabevi bask\u0131s\u0131 esas al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.)<\/p>\n<p>\u0130\u015fte bahsedilen bu kerem sahibi \u015feyhin, Vef\u00e2iyye tarikat\u0131n\u0131n kurucusu olan ve \u201cEb\u00fc\u2019l-Vef\u00e2 el-K\u00fcrd\u00ee\u201d olarak da bilinen\u00a0T\u00e2c\u00fcl\u00e2rif\u00een Eb\u00fc\u2019l-Vef\u00e2 el-Ba\u011fd\u00e2d\u00ee oldu\u011fu kabul edilmektedir.<\/p>\n<p>Hz. Mevlana\u2019dan ve bir\u00e7ok ba\u015fka kaynaktan aktar\u0131lan bu bilgiye ra\u011fmen ansiklopedinin bu tart\u0131\u015fmaya girerek \u201cK\u00fcrt oldu\u011fu san\u0131lan\u201d ifadesinden sonra T\u00fcrkmen oldu\u011funa dair bir referans sunmadan sonu\u00e7 belirtmesi de ansiklopedik \u00f6zelli\u011fe ters ve d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc bir durumdur.<\/p>\n<p>Benzer noktalara de\u011finebilece\u011fimiz bir\u00e7ok ba\u015fl\u0131k daha olmas\u0131na ra\u011fmen \u00e7ok fazla uzatmadan de\u011finmek istedi\u011fim son ba\u015fl\u0131k da yine \u00fclkenin\u00a0<em>\u201ckendine has\u201d<\/em>\u00a0\u00f6\u011fretisine hizmet eden K\u00fcrt hanedan ve devletleri konusuyla ilgilidir.<\/p>\n<p>Ansiklopedide genel tarama yapt\u0131\u011f\u0131mda bir\u00e7ok hanedan\u0131n etnik k\u00f6keni belirtilmi\u015f ve izah edilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin Osmanl\u0131lar,\u00a0<em>\u201cBat\u0131 Anadolu\u2019nun kuzeyinde bir T\u00fcrkmen beyli\u011fi olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131p \u00fc\u00e7 k\u0131taya yay\u0131lan ve kurucusunun ad\u0131yla an\u0131lan T\u00fcrk-\u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131nda en uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc devlet\u201d<\/em>\u00a0alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sel\u00e7uklular\u00a0<em>\u201cT\u00fcrkler\u2019in \u0130sl\u00e2m\u00ee devirde kurduklar\u0131 en b\u00fcy\u00fck h\u00e2nedanlardan biri\u201d<\/em>\u00a0alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile, Murab\u0131tlar\u00a0<em>\u201cKuzey Afrika, End\u00fcl\u00fcs ve Balear adalar\u0131nda h\u00fck\u00fcm s\u00fcren Berber\u00ee h\u00e2nedan\u0131 ve devleti\u201d<\/em>\u00a0alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile, ba\u015ftan sona tart\u0131\u015fmal\u0131 olmakla birlikte Eyyubiler\u00a0<em>\u201cOrtado\u011fu, M\u0131s\u0131r, Hicaz, Yemen ve Kuzey Afrika\u2019da h\u00fck\u00fcm s\u00fcren bir T\u00fcrk devleti\u201d<\/em>\u00a0alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Hatta Eyyubiler\u2019in T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc ile ilgili de ansiklopedi dilinden uzak olarak kullan\u0131lan ifadeler \u015fu \u015fekildedir:\u00a0<em>\u201cAd\u0131n\u0131, h\u00e2nedan\u0131n\u00a0kurucusu Sel\u00e2haddin Y\u00fbsuf b. Eyy\u00fbb\u2019un babas\u0131 Necmeddin Eyy\u00fbb b. \u015e\u00e2d\u00ee\u2019den alan Eyy\u00fbb\u00eeler Zeng\u00eeler\u2019in bir devam\u0131d\u0131r. T\u00fcrk-K\u00fcrt-Arap kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 olan Eyy\u00fbb\u00ee ailesinin men\u015fei karanl\u0131kt\u0131r. G\u00fcvenilir rivayete g\u00f6re Eyy\u00fbb\u00eeler, Hezb\u00e2niyye K\u00fcrtleri\u2019nin Revv\u00e2diyye a\u015firetindendir. Bu b\u00f6lgedeki Hezb\u00e2niyye K\u00fcrtleri ile kar\u0131\u015f\u0131p K\u00fcrtle\u015fen Revv\u00e2d\u00eeler, XI. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda Sel\u00e7uklular\u2019\u0131n hizmetine girerek zamanla T\u00fcrk-K\u00fcrt-Arap kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 haline gelmi\u015flerdir.<\/em>\u201d<\/p>\n<p>\u0130lgili bir ba\u015fka maddede Selahaddin Eyyubi, \u201cD\u00fcnya tarihinde hakl\u0131 bir \u015f\u00f6hret kazanan ve \u00f6rnek bir sultan olarak g\u00f6sterilen Sel\u00e2hadd\u00een-i Eyy\u00fbb\u00ee, T\u00fcrk-\u0130sl\u00e2m tarihinin en tan\u0131nm\u0131\u015f kahramanlar\u0131ndan biridir\u201d ifadeleriyle \u00f6v\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n<p>Ansiklopedide men\u015fei karanl\u0131k olarak vas\u0131fland\u0131r\u0131lan Eyyubi hanedan\u0131 ile ilgili klasik d\u00f6nem kaynak bilgisi i\u00e7in S\u00fcleymaniye K\u00fct\u00fcphanesinde yazma n\u00fcshas\u0131 bulunan Hazreci\u2019nin Tarihu Devlet\u2019i-l Ekrad ve\u2019l Etrak eseri de incelenmelidir. (Bununla beraber bu n\u00fcshan\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda bulunan Etrak k\u0131sm\u0131 ile ilgili eserin M\u0131s\u0131r\u2019daki yazma n\u00fcshas\u0131na da bakmak gereklidir.)<\/p>\n<p>Velhas\u0131l bu tip tart\u0131\u015fmalara \u201c<em>san\u0131lan, zannedilen, karanl\u0131k, ihtimal dahilinde\u201d<\/em>\u00a0gibi ifadelerle girilen t\u00fcm ba\u015fl\u0131klar\u0131n ayn\u0131 etnisiteyle ilgili olmas\u0131 dikkat \u00e7ekici bir noktad\u0131r. K\u00f6keni T\u00fcrk, Arap veya Fars olarak bilinen ki\u015fi ve devletlerle ilgili mu\u011flak yahut tart\u0131\u015fmal\u0131 ifadelere rastlamak pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n<p>Hanedan incelemesine devam etti\u011fimizde Amid, Nusaybin, Cizre, Ahlat, Turabdin b\u00f6lgelerine kadar bir co\u011frafyay\u0131 i\u00e7ine alan Mervaniler d\u00f6nemiyle ilgili verilen alt ba\u015fl\u0131k\u00a0<em>\u201c983-1085 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Meyy\u00e2f\u00e2rik\u012bn (Silvan) merkez olmak \u00fczere Diyarbekir ve \u00e7evresinde h\u00fck\u00fcm s\u00fcren bir \u0130sl\u00e2m h\u00e2nedan\u0131\u201d<\/em>\u00a0\u015feklindedir.<\/p>\n<p>Yine K\u00fcrt hanedanlar\u0131ndan \u015eeddadilerle ilgili alt ba\u015fl\u0131k da\u00a0<em>\u201c951-1175 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Arr\u00e2n ve Do\u011fu Anadolu\u2019nun baz\u0131 \u015fehirlerinde h\u00fck\u00fcm s\u00fcren bir \u0130sl\u00e2m h\u00e2nedan\u0131\u201d<\/em>\u00a0c\u00fcmlesidir.<\/p>\n<p>Zannediyorum yukar\u0131da arz edilen ve edilmeyen di\u011fer hanedanlarla ilgili belirtilen etnisite unsuru, K\u00fcrt hanedanlar\u0131na gelince devletin \u00f6nemli bir unsuru olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve muhtemelen yazarlar\u0131n akl\u0131nda \u0130slam \u00e7at\u0131s\u0131nda birle\u015fme fikri belirginle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Ansiklopedi ilgili maddelerde bununla da yetinmemi\u015f, \u015eeddadilerle ilgili \u015fu tart\u0131\u015fmaya girmi\u015ftir:\u00a0<em>\u201c\u015eedd\u00e2d\u00eeler\u2019in Dvin (Duv\u00een, Duveyn) y\u00f6resine geldikten sonra yapt\u0131klar\u0131 evlilikler sonucu K\u00fcrtle\u015ftikleri ileri s\u00fcr\u00fclebilir. Bunun yan\u0131nda Deylemce ve Ermenice isimler kullanmalar\u0131 meseleyi daha karma\u015f\u0131k duruma getirmektedir.\u201d<\/em><\/p>\n<p>Bu gibi \u00f6rnekleri ansiklopedi i\u00e7inden \u00e7o\u011faltmak ve aktarmak m\u00fcmk\u00fcn olsa da bu kadar\u0131n\u0131n temel sorgu noktam\u0131 izah etmek i\u00e7in yeterli olaca\u011f\u0131 kanaatindeyim.<\/p>\n<p>S\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m \u00f6rnekleri bir araya getirirken bu sorgulamay\u0131 yapmak i\u00e7in yeterli derecede veri olu\u015ftu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Bu y\u00fczden yaz\u0131m\u0131 da bir soruyla bitirece\u011fim. Fakat bitirmeden \u00f6nce bu konuyla ilgili ansiklopedide yer alan ana maddeye de\u011finmezsem haks\u0131zl\u0131k olur.<\/p>\n<p>Bir k\u0131sm\u0131n\u0131 yukar\u0131da aktard\u0131\u011f\u0131m, tespit etti\u011fim maddelerde g\u00f6z\u00fcme \u00e7arpan bu hususlara ra\u011fmen ansiklopedideki \u201cK\u00fcrtler\u201d maddesinin detayl\u0131, \u00f6zenli, doyurucu bilgilerle haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark ettim. Bu tezatl\u0131\u011f\u0131n neden olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken maddenin m\u00fcelliflerine g\u00f6z att\u0131m. Maddeyi haz\u0131rlayan dokuz m\u00fcellifin d\u00f6rd\u00fcn\u00fcn Diyarbak\u0131rl\u0131, \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn \u015eanl\u0131urfal\u0131, birinin de \u015e\u0131rnakl\u0131 oldu\u011funu tespit ettim. Bu husus, maddedeki \u00f6zeni a\u00e7\u0131klamaya yeterli olabilecek bir arg\u00fcman san\u0131r\u0131m.<\/p>\n<p>K\u0131sacas\u0131, bir\u00e7ok farkl\u0131 ba\u015fl\u0131kta ayn\u0131 konu ve etnik unsur \u00fczerinden rastlad\u0131\u011f\u0131m detaylar\u0131 yan yana koyunca kendimi \u015fu soruyu sormaktan al\u0131koyam\u0131yorum: Ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda -birle\u015ftirici bir unsur olarak aktar\u0131lan- \u0130slam ifadesi kullan\u0131lm\u0131\u015f ve bir vak\u0131f eliyle haz\u0131rlanm\u0131\u015f bu ansiklopedi; \u00fclkenin kendine has tedirginlikleriyle bezenmi\u015f mill\u00ee bir ansiklopedi midir?<\/p>\n<p><strong>Abdullah Atala<\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Abdullah Atala: Lisans e\u011fitimini Marmara \u00dcniversitesi Hukuk Fak\u00fcltesi\u2019nde tamamlayan Abdullah Atala, lisans\u00fcst\u00fc e\u011fitimine \u0130stanbul \u00dcniversitesi\u2019nde devam etmektedir. Daha \u00f6nce \u00e7e\u015fitli sivil toplum kurulu\u015flar\u0131nda g\u00f6revler alm\u0131\u015f olan Atala, avukatl\u0131k yapmaktad\u0131r<\/em>.<\/strong><\/p>\n<p><em><strong>(Bu Yaz\u0131 Serbestiyet \u0130nternet Sitesinden Al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.)<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu aralar Saraybosna Film Festivali\u2019nde g\u00f6sterilen \u201cHep 33 ya\u015f\u0131nda\u201d adl\u0131 belgeselle yeniden g\u00fcndeme gelen 44 ciltlik \u0130slam Ansiklopedisi\u2019nden son d\u00f6neme kadar takdirle bahsediyordum. Ancak bir s\u00fcredir denk geldi\u011fim detaylar, baz\u0131 temel sorgulamalar\u0131 beraberinde getirdi. Ansiklopedide K\u00fcrt kimli\u011fi s\u00f6z konusu oldu\u011funda \u201csan\u0131lan, zannedilen, karanl\u0131k, ihtimal dahilinde\u201d gibi ifadelerle etnisite tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken, ayn\u0131 \u015fey T\u00fcrkl\u00fck, Arapl\u0131k, Farsl\u0131k i\u00e7in &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":23039,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5371],"tags":[795,6251,6250,6252,117,1616,6249],"class_list":["post-23038","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-alinti-yazilar","tag-diyanet","tag-diyanet-ansiklopedisi","tag-diyanet-vakfi","tag-kurt-ansiklopedi","tag-kurtler","tag-manset","tag-tarih-kitabi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23038","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23038"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23038\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/23039"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23038"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23038"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23038"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}